Quá trình chọn lọc ký ức và sự mờ nhạt câu chuyện “ngoài lề” của Nguyễn Văn Thành
Trường hợp người kiến tạo công trình - Nguyễn Văn Thành (1758-1817) khá đặc thù: ông là một võ tướng, một khai quốc công thần tiêu biểu đầu triều Nguyễn, từng giữ chức Tổng trấn Bắc Thành - vị trí cao nhất trong hệ thống cai trị khu vực Bắc Hà dưới triều Vua Gia Long. Khi được bổ nhiệm ở vị trí trọng yếu này, ông đã có những đóng góp nổi bật không chỉ ở tài trị quốc, an dân mà còn ở tư duy văn hóa sắc bén. Nguyễn Văn Thành có vai trò quan trọng trong công cuộc bình định đất Bắc sau thời kỳ loạn lạc và có nhiều công lao trong xây dựng hệ thống hành chính, giáo dục và văn hóa, trong đó có việc cho xây dựng Khuê Văn Các cùng nhiều hạng mục quan trọng khác tại Thăng Long. Tác giả Phan Thúc Trực (2010) từng đánh giá quy mô được Tổng trấn Nguyễn Văn Thành cho thiết kế lại, chỉnh trang và xây dựng bổ sung cho thành Thăng Long đầu thế kỷ XIX vô cùng to lớn: “từ Trần, Lê về trước, chưa bao giờ làm được như thế”.
Cột mốc năm 1805 có ý nghĩa quyết định đối với cách hiểu lịch sử Khuê Văn Các. Lạc khoản trên bức hoành phi ghi “Gia Long tứ niên, xuân”, cho biết tấm biển được làm vào mùa Xuân năm Gia Long thứ tư, tức năm 1805 (Trần Hậu Yên Thế, 2021). Khi kinh đô chuyển vào Phú Xuân và Quốc Tử Giám không còn giữ vai trò trung tâm như trước tại Thăng Long, việc dựng nên một công trình gắn với biểu tượng sao Khuê có thể được hiểu như một hành vi chính trị - văn hóa: khẳng định mạch văn hiến Bắc Hà vẫn được tôn trọng trong trật tự mới, đồng thời góp phần tái lập quan hệ với giới trí thức.
Cách đọc này giúp tách Khuê Văn Các khỏi một tuyến tự sự liền mạch, vốn đặt công trình trong lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám như một tiến trình gần như liên tục từ thời Lý đến tư cách biểu tượng hiện nay. Cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX là giai đoạn nhiều biến động: Thăng Long mất vị thế kinh đô, thiết chế giáo dục trung ương chuyển vào Huế, còn không gian văn hiến Bắc Hà đứng trước nhu cầu được tái định vị. Việc một võ tướng sửa sang Văn Miếu và cho dựng công trình biểu trưng cho văn chương thể hiện sự đan xen giữa quyền lực chính trị, chính sách văn hóa và nhu cầu tạo đồng thuận với giới sĩ phu. Khuê Văn Các vì vậy vừa là biểu tượng của đạo học, vừa là dấu tích của quá trình tái định vị Thăng Long trong trật tự chính trị - văn hóa đầu triều Nguyễn.
Cuối đời, Nguyễn Văn Thành vướng vào vụ án oan nổi tiếng liên quan đến bài thơ của con trai Nguyễn Văn Thuyên và bị quy kết tội mưu phản trong bối cảnh xung đột quyền lực triều đình. Ông bị buộc phải tự vẫn năm 1817; đến năm 1847, Vua Tự Đức mới xuống chiếu giải oan và truy phục danh dự cho ông. Thân phận bi kịch vừa là công thần, người kiến tạo di sản, vừa là nhân vật từng bị kết trọng tội cho thấy ký ức về Nguyễn Văn Thành không dễ hòa nhập vào tuyến diễn giải về biểu tượng vốn ưu tiên sự hài hòa, trang trọng và ít mâu thuẫn. Nguyễn Văn Thành không thiếu vắng trong sử liệu và nghiên cứu; sự mờ nhạt của ông nằm ở khoảng cách giữa tri thức học thuật và diễn giải công cộng, phản ánh cơ chế chọn lọc ký ức trong diễn giải di sản. Vai trò của người kiến tạo đã được giới chuyên môn ghi nhận và thảo luận, nhưng lại chưa hiện diện tương xứng trong trải nghiệm thường nhật của khách tham quan tại Khuê Văn Các.
Quan sát thực địa củng cố nhận định này: bảng giới thiệu gần Khuê Văn Các chủ yếu mô tả kiến trúc, chức năng và ý nghĩa biểu tượng, trong khi tác giả cùng bối cảnh ra đời của công trình đầu triều Nguyễn không xuất hiện. Trong một lần khảo sát tour đêm, hướng dẫn viên thuyết minh về Khuê Văn Các được dựng dưới thời Gia Long, nhưng không hề biết Nguyễn Văn Thành là người cho xây dựng. Trao đổi ngắn với hơn 30 khách tham quan di tích cho thấy phần lớn họ nhận biết ý nghĩa sao Khuê, văn chương và tinh thần hiếu học của Khuê Văn Các, nhưng không biết rõ chủ thể kiến tạo công trình là ai. Dữ liệu này không có tính đại diện thống kê, song lại gợi ra khoảng trống của những nội dung được lặp lại thường xuyên và các lớp lịch sử ít được phổ biến.
Từ góc nhìn Di sản học phê phán, quyền lực không chỉ vận hành bằng sự loại bỏ trực tiếp, mà còn thông qua việc phân bổ sự chú ý và khả năng hiện diện của các lớp ý nghĩa. Những giá trị dễ đại diện cho hình ảnh Thủ đô - văn hiến, hiếu học, ánh sáng tri thức - được đặt ở vị trí trung tâm và lặp lại trên nhiều phương tiện; trong khi bối cảnh chính trị đầu triều Nguyễn, thân phận người kiến tạo và ký ức hậu duệ chủ yếu hiện diện trong các không gian chuyên đề. Quá trình biểu tượng hóa vì thế đã “đóng khung ký ức”, khiến một số lớp lịch sử “lệch nhịp” với tuyến kể đương đại bị đẩy ra ngoại vi.
Vì vậy, cần mở rộng diễn giải về Khuê Văn Các để công trình không chỉ được nhìn như một biểu tượng đẹp đẽ của Thủ đô nghìn năm văn hiến, mà còn được đặt trong bối cảnh lịch sử đã sinh ra nó. Việc làm rõ vai trò kiến tạo di sản của Nguyễn Văn Thành và cột mốc năm 1805 không làm giảm ý nghĩa biểu tượng của Khuê Văn Các; ngược lại, nó cho thấy công trình còn là dấu tích của quá trình tái thiết Thăng Long đầu triều Nguyễn, nơi chính sách văn hóa, quyền lực chính trị và số phận con người đan xen với nhau.
Từ tái nhận thức triều Nguyễn đến biểu tượng hóa di sản sau Đổi mới
Sự mờ nhạt của Nguyễn Văn Thành cần được đặt trong tiến trình nhìn nhận và đánh giá triều Nguyễn ở Việt Nam hiện đại. Trong một số giai đoạn trước Đổi mới, cách nhìn đối với vương triều này và các nhân vật thuộc bộ máy nhà Nguyễn chịu ảnh hưởng rõ rệt của bối cảnh chính trị, cùng những khung diễn giải nhấn mạnh xung đột giai cấp, chống ngoại xâm và chính nghĩa dân tộc. Từ thập niên 1990, giới sử học từng bước nhìn nhận lại chúa Nguyễn và triều Nguyễn theo hướng khách quan, toàn diện hơn. Phan Huy Lê (2008) coi việc vượt qua định kiến để đánh giá công bằng hơn là một yêu cầu của sử học.
Tuy vậy, không thể lý giải sự mờ nhạt của Nguyễn Văn Thành chỉ từ lịch sử tiếp nhận và đánh giá triều Nguyễn. Đây chỉ là một lớp bối cảnh góp phần chi phối cách nhân vật này được nhìn nhận. Trong khi nhận thức học thuật có thể thay đổi qua nghiên cứu, hội thảo và chuyên khảo, thì nội dung diễn giải công cộng như thuyết minh, kịch bản hướng dẫn và nhận thức phổ biến của công chúng thường có độ trễ trong chuyển biến, điều này khiến ký ức về Nguyễn Văn Thành tiếp tục bị đặt bên lề trong câu chuyện về Khuê Văn Các.
Trong bối cảnh chính sách di sản sau Đổi mới, Khuê Văn Các đồng thời được đặt vào một chuyển dịch rộng hơn, khi mà di sản ngày càng được huy động như “nguồn lực” cho chính trị, truyền thông, giáo dục, du lịch và xây dựng hình ảnh quốc gia. Việc Khuê Văn Các được lựa chọn làm biểu trưng của Hà Nội năm 1999, rồi được luật hóa thành biểu tượng của Thủ đô năm 2012, không chỉ ghi nhận giá trị đã được kiến tạo xoay quanh công trình, mà còn thể chế hóa và phổ cập hóa một hình ảnh Hà Nội dễ nhận diện, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại (Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, 1999; Quốc hội, 2012).
AHD trong trường hợp này không nhất thiết biểu hiện ở việc xóa bỏ hoàn toàn những ký ức bên lề, mà như một cơ chế thể chế hóa sự lựa chọn: lớp nghĩa nào được xem là đủ cô đọng, có tính đại diện và phù hợp với mục tiêu giáo dục - truyền thông; lớp nghĩa nào bị coi là quá phức tạp, dễ xung đột với tuyến kể phổ thông. Cơ chế ấy củng cố một hình ảnh biểu tượng có tính chính thống và giàu bản sắc, nhưng đồng thời cũng thu hẹp những lớp lịch sử có cơ hội hiện diện trong trải nghiệm của công chúng.
Thiết chế di sản, cộng đồng hậu duệ và sự chuyển hóa ký ức
Quá trình đưa Nguyễn Văn Thành trở lại nhận thức lịch sử ngày càng có sự tham gia rõ nét hơn của các thiết chế học thuật và quản lý. Hội thảo năm 2013 về sự nghiệp của ông đã tạo một diễn đàn quan trọng để tập hợp tư liệu và đánh giá lại vai trò lịch sử, với sự tham gia của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Viện Sử học và dòng họ Nguyễn Quận Công (Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và cộng sự, 2014). Năm 2024, Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với giới nghiên cứu, cơ quan chuyên môn và cộng đồng hậu duệ tổ chức hội thảo “Tổng trấn Nguyễn Văn Thành (1758-1817) với Thăng Long - Hà Nội” (P.V, 2024). Nếu hội thảo năm 2013 chủ yếu góp phần phục hồi vị trí của Nguyễn Văn Thành trong nghiên cứu sử học, thì hội thảo năm 2024 cho thấy câu chuyện về ông đã được đưa vào chính thiết chế đang quản lý di tích gắn với công trình do ông cho xây dựng. Sự chuyển dịch này thể hiện thái độ cởi mở của Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong việc tiếp nhận và thảo luận những kết quả nghiên cứu mới.
Bên cạnh nỗ lực của thiết chế, cộng đồng hậu duệ Nguyễn Văn Thành cũng tạo nên một “động năng ngầm” trong quá trình khôi phục và lưu truyền ký ức về ông. Dù dòng họ từng chịu nhiều đứt gãy và ly tán sau các biến cố chính trị đầu triều Nguyễn cùng vụ án của Nguyễn Văn Thành, các thế hệ hậu duệ vẫn bền bỉ sưu tầm, hệ thống hóa tư liệu, tham gia hội thảo, kết nối với giới nghiên cứu và duy trì những kênh lưu giữ ký ức dòng tộc. Những thực hành này cho thấy cộng đồng không chỉ tiếp nhận câu chuyện được kể sẵn, mà còn có khả năng bổ sung tư liệu và làm hiện rõ những lớp nghĩa chưa được diễn giải tương xứng. Theo tinh thần Công ước Faro, mối liên hệ lịch sử và tình cảm của cộng đồng đối với di sản là một nguồn lực cần được ghi nhận, dù có thể các tư liệu và ký ức ấy vẫn cần được kiểm chứng và thẩm định khoa học (Council of Europe, 2005).
Điều đáng chú ý ở đây là quá trình thương thảo giữa các nhóm chủ thể. Thiết chế tạo điều kiện cho đối thoại; cộng đồng cung cấp tư liệu và duy trì ký ức; giới nghiên cứu kiểm chứng, đối chiếu và đặt những tư liệu ấy vào bối cảnh lịch sử rộng hơn. Sự phối hợp này tạo cơ hội để những lớp ký ức từng bị “lãng quên” có cơ hội trở lại không gian thảo luận công khai, đồng thời bảo đảm rằng các diễn giải mới được hình thành trên cơ sở đối thoại giữa nhiều chủ thể.
Dẫu vậy, việc phục hồi vị trí của Nguyễn Văn Thành trong nghiên cứu và các hoạt động chuyên đề chưa tự động chuyển hóa thành diễn giải công cộng - tầng diễn giải trực tiếp định hình cách đông đảo khách tham quan hiểu sâu hơn về Khuê Văn Các. Khi kết quả nghiên cứu chưa được tích hợp vào bảng thuyết minh, tuyến tham quan, chương trình đào tạo hướng dẫn viên, hoạt động giáo dục hoặc trưng bày số - vai trò lịch sử của Nguyễn Văn Thành vẫn chủ yếu chỉ được nhận diện và thảo luận ở phạm vi hẹp trong giới chuyên gia.
Vì thế, quyền lực của AHD còn được vận hành thông qua các “khoảng lặng” trong diễn giải di sản Khuê Văn Các: một nội dung không được kể, chỉ được nhắc đến rất ít hoặc chỉ xuất hiện trong một khung nghĩa đã được hợp thức hóa. Những “khoảng lặng” này khiến cách diễn giải hiện hành dễ được công chúng tiếp nhận như một ý nghĩa tự nhiên và hiển nhiên của di sản, trong khi thực chất đó là kết quả của các lựa chọn diễn giải có tính “chính danh”. AHD đã đồng thời định hình khả năng chuyển dịch của từng lớp ký ức: từ phạm vi gia tộc sang tri thức học thuật, rồi từ tri thức học thuật sang hiểu biết phổ biến của công chúng - đó là một quá trình vận động phức tạp.
Khả năng áp dụng mô hình diễn giải đa tầng theo hướng đa thanh cho Khuê Văn Các
Khi một công trình trở thành biểu tượng của thành phố, câu chuyện về nó thường được giản lược theo hướng “lý tưởng hóa”. Tuy nhiên, chính quá trình giản lược ấy cũng có thể “phẳng hóa” những lớp lịch sử phức tạp và đa thanh.
Hướng tiếp cận ở đây bổ sung những lớp nghĩa tạo nên chiều sâu lịch sử ít được chú ý. Dựa trên tinh thần của Công ước Faro và Hiến chương ICOMOS về diễn giải di sản, diễn giải đa tầng theo hướng đa thanh không thay thế một diễn ngôn này bằng một diễn ngôn khác, mà mở rộng khả năng hiện diện của nhiều lớp lịch sử và nhiều chủ thể (Council of Europe, 2005; ICOMOS, 2008). Cách diễn giải này cũng giúp phân bổ thông tin theo nhiều nhu cầu tiếp nhận: khách tham quan không phải tiếp cận toàn bộ diễn giải di sản tại một điểm dừng, nhưng vẫn có thể tìm hiểu sâu hơn khi có nhu cầu.
Đối với Khuê Văn Các, tầng thông tin cơ bản có thể đặt bảng tên, bảng giới thiệu ngắn gọn Nguyễn Văn Thành là người cho xây dựng công trình năm 1805, bên cạnh ý nghĩa của sao Khuê và truyền thống văn hiến. Tầng chuyên sâu có thể làm rõ bối cảnh ra đời của Khuê Văn Các, vai trò của Nguyễn Văn Thành và những đóng góp cũng như biến động chính trị gắn với cuộc đời ông, đồng thời cung cấp các nguồn tư liệu liên quan qua mã QR, thuyết minh âm thanh hoặc trưng bày số. Ở tầng học thuật và cộng đồng, các hội thảo, ấn phẩm chuyên khảo và kho tư liệu được thẩm định có thể mở ra không gian để cộng đồng hậu duệ, giới nghiên cứu, thiết chế di sản và công chúng quan tâm cùng đóng góp tư liệu, kiểm chứng và thảo luận các phương thức diễn giải mới.
Trước hết, cần chuyển hóa kết quả nghiên cứu và thảo luận từ các hội thảo thành nội dung diễn giải thường xuyên tại di tích, bao gồm hệ thống thuyết minh, đào tạo hướng dẫn viên, các điểm dừng diễn giải và học liệu giáo dục. Tư liệu do cộng đồng cung cấp cũng cần được tiếp nhận và thẩm định theo một quy trình minh bạch, trong đó phân định rõ giữa ký ức cộng đồng, chứng cứ lịch sử và cách diễn giải. Khi đó, Khuê Văn Các với vai trò biểu tượng của Thủ đô không bị tách khỏi người kiến tạo, bối cảnh ra đời và cộng đồng đang lưu giữ ký ức về công trình.
Diễn giải đa tầng theo hướng đa thanh vì vậy không nhằm bổ sung thật nhiều thông tin, mà tái tổ chức thông tin theo các mức độ tiếp cận khác nhau. Nhờ đó, Khuê Văn Các không chỉ được tiếp nhận như một biểu tượng quen thuộc, mà còn trở thành điểm khởi đầu cho những đối thoại về ký ức, quyền diễn giải và trách nhiệm tri ân đối với lịch sử.
4. Kết luận
Phân tích trường hợp Khuê Văn Các cho thấy di sản không tự thân tạo ra câu chuyện về chính nó. Các thiết chế nhà nước, giới chuyên gia và cộng đồng tham gia vào trường diễn giải di sản với những vị thế và mức độ thẩm quyền khác nhau, qua đó xác lập những câu chuyện được ưu tiên và những ký ức được đặt ở trung tâm. Khuê Văn Các đã được định hình như một biểu tượng chính thống của đạo học và truyền thống văn hiến Thủ đô thông qua nhiều cơ chế liên kết: khảo cứu chuyên môn, lựa chọn hành chính, luật hóa và sự lặp lại có hệ thống trong đời sống thị giác.
Tuy nhiên, quá trình tạo lập một biểu tượng thống nhất cũng đồng thời “đóng khung ký ức”, khiến những lớp lịch sử “lệch nhịp” với diễn ngôn chính thống bị giản lược hoặc trở thành ký ức bị “quên lãng”. Trường hợp Tổng trấn Nguyễn Văn Thành cho thấy quyền lực diễn giải vận hành gián tiếp qua việc phân phối khả năng hiện diện: tri thức về người xây dựng nên biểu tượng đã hiện diện trong giới học thuật nhưng chưa được đề cập trong các diễn giải công cộng.
Những chuyển động tích cực gần đây từ Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, các thiết chế chuyên môn và quản lý, cùng cộng đồng hậu duệ và giới chuyên gia cho thấy, AHD không hoàn toàn bất biến; những ký ức từng ở vị trí ngoại vi có thể trở lại thông qua thương thảo, kiểm chứng và hợp tác giữa các chủ thể. Tuy nhiên, để sự phục hồi ấy đi vào tầng nhận thức công chúng, cần chuyển kết quả của các hoạt động chuyên đề thành cơ chế diễn giải thường xuyên.
Khi vai trò của Nguyễn Văn Thành, bối cảnh ra đời của công trình và tiếng nói của cộng đồng được tích hợp theo mô hình diễn giải đa tầng - đa thanh, Khuê Văn Các không chỉ tiếp tục là biểu tượng đại diện của Thủ đô, mà còn trở thành không gian đối thoại giữa ký ức lịch sử, thiết chế quản lý và quyền tham gia diễn giải của cộng đồng.
_____________________________
Tài liệu tham khảo
1. Council of Europe. (2005). Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society (Công ước khung về giá trị của di sản văn hóa đối với xã hội). Council of Europe Publishing. https://www.coe.int/en/web/culture-and-heritage/faro-convention
2. Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Viện Sử học, dòng họ Nguyễn Quận Công. (2014, 22 tháng 4). Hội thảo khoa học “Sự nghiệp của danh nhân Nguyễn Văn Thành với lịch sử dân tộc Việt Nam vào đầu thế kỷ XIX”. Viện Sử học. https://viensuhoc.vass.gov.vn/hoi-thao-toa-dam/Hoi-thao-khoa hoc-Su-nghiep-cua-danh-nhan-Nguyen-Van-Thanh-voi-lich-su dan-toc-Viet-Nam-vao-dau-the-ky-XIX-72.0
3. ICOMOS. (2008). The ICOMOS Charter for the Inter pretation and Presentation of Cultural Heritage Sites (Hiến chương ICOMOS về diễn giải và trình bày các địa điểm di sản văn hóa). https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Char ters/interpretation_e.pdf
4. Phan Huy Lê. (2008). Khách quan, trung thực, công bằng về chúa Nguyễn, triều Nguyễn. Bộ môn Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên. https://lichsu.tnus.edu.vn/chi-tiet/205-GS-Phan-Huy-LeKhach quan-Trung-thuc-Cong-bang-ve-chua-Nguyen-trieu-Nguyen
5. Phan Thúc Trực. (2010). Quốc sử di biên. Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin.
6. Plets, G. F. J. (2016). Heritage statecraft: When archaeological heritage meets neoliberalism in Gazprom’s resource colonies, Russia (Trị nghệ di sản: Khi di sản khảo cổ gặp chủ nghĩa tân tự do trong các thuộc địa tài nguyên của Gazprom ở Nga). Journal of Field Archaeology. 41(3). https://doi.org/10.1080/00934690.2016.1184534
7. Quốc hội. (2012). Luật Thủ đô. https://chinhphu.vn/de fault.aspx?docid=164931&pageid=27160
8. Smith, L. (2006). The uses of heritage (Những cách sử dụng di sản). Routledge.
9. P.V (2024, 19 tháng 12). Tổng trấn Nguyễn Văn Thành và những đóng góp trên mảnh đất Kinh kỳ nghìn năm văn hiến. Trang thông tin điện tử. https://sovhtt.hanoi.gov.vn/tong tran-nguyen-van-thanh-va-nhung-dong-gop-tren-manh-dat kinh-ky-nghin-nam-van-hien/
10. Trần Hàm Tấn. (1951). Études sur le Temple de la Littérature de Hanoi (Nghiên cứu về Văn Miếu Hà Nội). Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient. 45(1).
11. Trần Hậu Yên Thế. (2021, 11tháng 9). Khuê Văn Các - kiến trúc biểu tượng tiêu biểu. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Số 472. https://vanhoanghethuat.vn/khue-van-cac-kien-truc-bieu tuong-tieu-bieu-77751252.html
12. Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. (1999). Quyết định số 59/1999/QĐ-UB ngày 23/7/1999 về việc công nhận biểu trưng chính thức của Thủ đô Hà Nội. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Xay-dung-Do-thi/Quyet dinh-59-1999-QD-UB-cong-nhan-bieu-trung-chinh-thuc-Ha Noi-58505.aspx
Ngày Tòa soạn nhận bài: 1/8/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 15/8/2026; Ngày duyệt đăng: 25/8/2026.
NCS NGUYỄN HOÀNG PHƯƠNG MINH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026