Từ khóa: Khuê Văn Các; diễn giải di sản; diễn ngôn di sản được ủy quyền; biểu tượng Hà Nội; Nguyễn Văn Thành.
Abstract: This article examines Khuê Văn Các as a case study of power in heritage interpretation. Drawing on Critical Heritage Studies, heritage interpretation theory, and the concept of Authorized Heritage Discourse, the study explores how Khuê Văn Các was constructed as an official symbol of the capital’s traditions of learning and cultural refinement, while explaining why the role of Nguyễn Văn Thành - the Governor-General of Bắc Thành who commissioned the monument in 1805 - remains marginal in public heritage interpretation. The study adopts a qualitative approach combining the analysis of historical sources, legal documents, interpretive materials, field observation, and semi-structured interviews. The findings show that the symbolic status of Khuê Văn Các was established through scholarly research, administrative selection, legal institutionalization, and repeated circulation in public visual culture. This process reinforces the image of Hanoi as a city with a thousand-year cultural tradition, while obscuring historical layers associated with the monument’s construction, the role of its commissioner, and memories preserved by descendant communities. The article identifies a gap between the recovery of Nguyễn Văn Thành’s historical role in academic scholarship and his visibility in visitors’ experiences of the heritage site. It therefore proposes a multi-layered interpretive model oriented toward multivocality, aimed at integrating verified knowledge into sustained public interpretation and broadening the participation of relevant stakeholders.
Keywords: Khuê Văn Các; heritage interpretation; authorized heritage discourse; symbol of Hanoi; Nguyễn Văn Thành.

1. Đặt vấn đề
Khuê Văn Các - gác nhỏ trong Khu di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám từ lâu đã trở thành một biểu tượng văn hóa chính thống của Thủ đô. Hình ảnh công trình hiện diện trên biểu trưng Hà Nội, tiền giấy, ấn phẩm quảng bá và sản phẩm giáo dục như dấu hiệu cô đọng của truyền thống hiếu học, tôn vinh tri thức và văn hiến Thăng Long - Hà Nội. Với tên gọi bắt nguồn từ sao Khuê - biểu tượng của văn chương, công trình thường được nhìn nhận như sự tiếp nối tự nhiên của truyền thống giáo dục Nho học tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Tuy nhiên, ẩn sau tầng nghĩa biểu tượng rực rỡ ấy lại là những lớp lịch sử và ký ức bị quên lãng. Khuê Văn Các không được xây dựng vào thời Lý, Trần hay Lê, những thời đoạn thường chiếm vị trí trung tâm trong tự sự về nền giáo dục Thăng Long, mà lại do một vị võ tướng - Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho xây dựng năm 1805, trong bối cảnh tái thiết Thăng Long đầu triều Nguyễn. Vai trò của ông, cùng biến cố chính trị cuối đời, chưa trở thành nội dung xuất hiện trong diễn giải phổ thông; ký ức về người kiến tạo công trình vì vậy thường tồn tại như một mảnh ghép rời rạc.
Bài viết tiếp cận Khuê Văn Các từ góc nhìn Di sản học phê phán, đặt trọng tâm vào vấn đề quyền lực trong diễn giải di sản. Câu hỏi nghiên cứu đặt ra là: bằng cách nào diễn ngôn di sản được ủy quyền góp phần kiến tạo Khuê Văn Các thành biểu tượng chính thống của Thủ đô, làm mờ hoặc đẩy ra bên lề những câu chuyện, chủ thể và ký ức không hoàn toàn “phù hợp” với tự sự chính trị? Nghiên cứu phân tích: i) cơ chế chọn lọc và chuẩn hóa ý nghĩa biểu tượng của Khuê Văn Các; ii) khoảng cách giữa tri thức lịch sử với sự hiện diện của tri thức ấy tại di tích; iii) đồng thời đề xuất hướng diễn giải đa tầng theo hướng đa thanh cho di sản này.
Khung lý thuyết trung tâm là diễn ngôn di sản được ủy quyền (Authorized Heritage Discourse - AHD) của Laurajane Smith (2006). Theo Smith, di sản không phải thực thể tự nhiên mang sẵn giá trị, mà là quá trình văn hóa - xã hội gắn với lựa chọn, ghi nhớ, trình bày và hợp thức hóa quá khứ. AHD giúp nhận diện cách nhà nước, chuyên gia và thiết chế quản lý xác lập những giá trị được xem là đại diện, đồng thời quy định mức độ hiện diện của các chủ thể và lớp ký ức khác. Bổ trợ cho khung này, diễn giải di sản được hiểu như thực hành tạo nghĩa: thông tin lịch sử được lựa chọn, tổ chức và truyền đạt, qua đó định hướng cách công chúng hiểu và trải nghiệm di sản. Tinh thần Công ước Faro và Hiến chương ICOMOS cho phép chuyển từ cách kể đơn tuyến sang diễn giải đa tầng, nơi các lớp lịch sử và cộng đồng liên quan cùng tham gia kiến tạo ý nghĩa cho di sản (Council of Europe, 2005; ICOMOS, 2008).
Tổng trấn Nguyễn Văn Thành đã hiện diện trong sử liệu, nghiên cứu và hội thảo khoa học. Tuy nhiên, tri thức ấy chưa trở thành lớp nghĩa xuất hiện trong diễn giải công cộng về Khuê Văn Các. Đóng góp của nghiên cứu là làm hiển lộ cơ chế khiến ký ức về người cho xây dựng một biểu tượng, dù đã được thừa nhận trong học thuật, vẫn giữ vị trí ngoại vi trong trải nghiệm di sản thường nhật.
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng thiết kế trường hợp điển hình và phương pháp định tính, kết hợp nghiên cứu lịch sử, phân tích diễn ngôn, quan sát thực địa và phỏng vấn bán cấu trúc. Tư liệu gồm các nghiên cứu về Nguyễn Văn Thành và bối cảnh Bắc Thành đầu triều Nguyễn; văn bản pháp lý, tài liệu diễn giải chính thống và truyền thông về Khuê Văn Các; tư liệu từ hội thảo năm 2013 do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Viện Sử học và dòng họ Nguyễn Quận Công phối hợp tổ chức, cùng hội thảo năm 2024 do Trung tâm hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp cùng các viện nghiên cứu tổ chức; ghi nhận thực địa tại di tích; và tư liệu do cộng đồng hậu duệ Nguyễn Văn Thành cung cấp.
Tác giả quan sát tại di tích cuối tháng 5/2026, tập trung vào bảng giới thiệu, tuyến tham quan phổ thông và tour đêm; đồng thời trao đổi ngắn với hơn 30 khách tham quan theo hình thức chọn mẫu thuận tiện. Năm thành viên hậu duệ Nguyễn Văn Thành được phỏng vấn bán cấu trúc qua hai đợt điền dã tại Huế và Hà Nội. Tư liệu phỏng vấn được sử dụng trên nguyên tắc đồng thuận và đối chiếu với các nguồn khác. Phân tích gồm ba thao tác: kiểm kê các chủ đề được lặp lại trong diễn giải chính thống; đối chiếu lịch sử để xác lập bối cảnh năm 1805; phân tích khoảng lặng để nhận diện nội dung ít được kể hoặc chưa được tích hợp vào diễn giải thường xuyên, qua đó xác định khoảng trống nghiên cứu và đề xuất định hướng cho các khả thể diễn giải về biểu tượng này trong tương lai.
3. Kết quả và thảo luận
Khuê Văn Các như một biểu tượng được kiến tạo bởi nhà nước và giới chuyên gia
Vị thế biểu tượng của Khuê Văn Các không chỉ bắt nguồn từ giá trị kiến trúc, mà được tích lũy qua nhiều tầng khảo cứu, phân loại, lựa chọn và phổ biến. Trong giai đoạn thuộc địa, các hoạt động nghiên cứu, đo vẽ và lưu trữ của giới chuyên môn, trong đó có Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO), đã đặt Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào một hệ thống tri thức hiện đại. Nghiên cứu của Trần Hàm Tấn (1951, tr.89-118) cùng phối hợp với EFEO cho thấy di tích được khảo sát trong mối quan hệ giữa lịch sử, kiến trúc và bảo tồn. Trong quá trình ấy, Khuê Văn Các được nhìn nhận không chỉ như một hạng mục kiến trúc trong quần thể di tích, mà như một cấu trúc có khả năng biểu đạt hàm súc các lớp nghĩa biểu tượng.
Có thể nói, các học giả Pháp đã góp phần quan trọng trong việc đưa hình ảnh Khuê Văn Các vào các hệ thống tư liệu và phương tiện hiện đại như báo cáo khảo cứu, ảnh chụp, bản vẽ, hồ sơ trùng tu và bưu ảnh phát hành ở Đông Dương. Chính bệ đỡ khảo cứu, phân loại và lưu trữ ấy đã góp phần tạo điều kiện để Khuê Văn Các từ một công trình kiến trúc triều Nguyễn dần bước sang vị thế của một di sản kiến trúc giàu khả năng biểu tượng hóa.
Bước ngoặt tiếp theo chính là sự lựa chọn hành chính và luật hóa. Năm 1999, hình ảnh Khuê Văn Các được công nhận trong biểu trưng chính thức của Hà Nội (Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, 1999). Đến năm 2012, Điều 6 Luật Thủ đô xác định: “Biểu tượng của Thủ đô là hình ảnh Khuê Văn Các tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám” (Quốc hội, 2012). Từ đây, công trình chính thức bước vào đời sống thị giác của công chúng qua tiền giấy, tem bưu chính, ấn phẩm giáo dục, quảng bá du lịch và các sản phẩm nhận diện văn hóa.
Việc lựa chọn Khuê Văn Các làm biểu tượng Thủ đô phù hợp với hệ giá trị đã được định hình và chuẩn hóa bao quanh Văn Miếu - Quốc Tử Giám: hiếu học, tôn vinh hiền tài và truyền thống văn hiến lâu đời. Trần Hậu Yên Thế (2021) đề cập đến việc Khuê Văn Các được đặt trong loại hình “kiến trúc biểu tượng”, trong đó hình thức vật chất được chuyển hóa thành dấu hiệu đại diện cho ký ức và bản sắc. Chuỗi vận động từ khảo cứu chuyên môn, lựa chọn hành chính, luật hóa đến sự lặp lại có tính chọn lọc trong đời sống thị giác cho thấy Khuê Văn Các không “tự nhiên” trở thành biểu tượng. Vị thế biểu tượng ấy được kiến tạo qua sự cộng hưởng của nhiều tầng thẩm quyền diễn giải, khiến cách hiểu Khuê Văn Các như biểu tượng của Hà Nội dần được tiếp nhận như một ý nghĩa vốn có của di sản này. Có thể xem đây là một dạng “heritage statecraft” (nghệ thuật quản trị di sản) (Plets, 2016, tr.368-383) ở cấp độ đô thị: di sản được huy động để tổ chức ký ức tập thể, kiến tạo căn tính văn hóa và củng cố hình ảnh Hà Nội giàu truyền thống văn hiến, hiếu học. Chính thành công của quá trình biểu tượng hóa ấy đồng thời đặt ra câu hỏi về những lớp lịch sử đã bị giản lược hoặc bị gạt bên lề để tạo nên một hình ảnh vẹn toàn, thống nhất, dễ nhớ và ít tranh cãi.