Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, khoa cử Nho học đã sản sinh ra những bậc hiền tài cống hiến, phụng sự đất nước. Trong số họ, nhiều nhà khoa bảng được ghi danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn có đóng góp thiết thực trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian và được nhân dân tôn vinh làm tổ nghề. Triển lãm lần này, giới thiệu về 8 vị Tiến sĩ có tên trên bia Tiến sĩ là tổ nghề một số nghề thủ công truyền thống của nước ta và nhà Nho Đặng Huy Trứ với nghề nhiếp ảnh.
Phát biểu khai mạc Triển lãm, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Nguyễn Văn Tú cho biết, nền giáo dục khoa cử Việt Nam với lịch sử hơn 950 năm, đã đào tạo ra hàng ngàn bậc hiền tài cống hiến, phụng sự đất nước. Trong số họ, có nhiều nhà khoa bảng đóng góp thiết thực trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian và được Nhân dân tôn vinh làm tổ nghề.
Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt" giới thiệu về 8 vị đại khoa có những đóng góp đặc biệt cho việc phát triển nghề, được nhân dân tôn vinh là tổ nghề truyền thống của nước ta, đó là thám hoa khoa thi năm 1442 Lương Như Hộc - tổ nghề in mộc bản; Trạng nguyên khoa thi năm 1481 Phạm Đôn Lễ, tổ nghề dệt chiếu; Tiến sĩ khoa thi 1502 Trần Lư, tổ nghề sơn ta; Hội nguyên Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán, tổ nghề ép dầu; Hoàng giáp khoa thi năm 1580 - Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan, tổ nghề dệt lượt; Tiến sĩ khoa thì 1637 Trần Khái (Lê Công Hành), tổ nghề thêu; Tiến sĩ khoa thi 1565 Nguyễn Thì Trung, tổ nghề thuộc da đóng giày; Tiến sĩ khoa thì năm 1602 Nguyễn Chính, tổ nghề dát thiếc; Trưng bày còn giới thiệu về nhà nho Đặng Huy Trứ, người có vai trò đặc biệt trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.
Theo đó, tại không gian nghề In mộc bản, Triển lãm giới thiệu tới công chúng tranh khắc in mộc bản của nghệ nhân làng Thanh Liễu Nguyễn Công Đạt, Nguyễn Công Tráng; các tác phẩm khắc gỗ của Thanh Uy Gallery, họa sĩ Trần Công Dũng, Trần Nguyên Đán, Phạm Khắc Quang, Phạm Hùng Anh và Nguyễn Tuệ Thư.
Nghề Dệt chiếu là không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông kết hợp cùng nghệ nhân làng chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa) trình diễn. Nghề làm Sơn ta với góc nhìn đa dạng về kỹ thuật sơn ta thếp vàng từ họa sĩ Trương Hoàng Hải, nhóm HD Phạm Ngọc Hòa, Lê Minh Định, Lê Đăng Ninh, Nguyễn Tuấn Cường và Nguyễn Thị Hiếu.
Nghề Ép dầu là tác phẩm Thánh sư ép dầu bằng xi măng, gốm cổ của nhà điêu khắc Thái Nhật Minh và đèn hình chim của Đinh Văn Trọng. Với nghề dệt lượt là không gian thực hành dệt của nghệ nhân La Khê Nguyễn Thị Thúy Quỳnh, Lê Toản, kết hợp thiết kế áo dài của sinh viên VNU-SIS và tơ lụa của họa sĩ Phạm Thủy Tiên.
Nghề Thêu có tới tác phẩm thêu của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm kết hợp tranh lụa đương đại và kỹ thuật thêu vá của họa sĩ Đoàn Văn Tới. Nghề Thuộc da có sản phẩm của nghệ nhân, họa sĩ Cao Quynh và họa sĩ Vũ Xuân Đông. Nghề Dát thiếc là các tác phẩm tranh lụa, điêu khắc, thiết kế của Yến Năng, Đỗ Hiệp, Ngô Nhật Thanh và Nam Chi.
Bên cạnh đó, Triển lãm còn giới thiệu nghề Nhiếp ảnh (cụ Đặng Huy Trứ), kết nối lịch sử với thực hành hình ảnh đương đại qua tác phẩm của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, nhiếp ảnh gia Phạm Duy và sinh viên Nhiếp ảnh nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội).
Đặc biệt, hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện xuyên suốt không gian trưng bày đã tạo nên gạch nối sáng tạo giữa hình tượng bia đá truyền thống với ngôn ngữ thị giác hiện đại.
Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Thế Sơn, triển lãm được thiết kế như cuộc đối thoại sống động giữa tư liệu lịch sử, các tác phẩm, sản phẩm của nghề thủ công và nghệ thuật đương đại. Không đơn thuần tái hiện tiểu sử, các câu chuyện di sản được chuyển hóa qua đa dạng hình thức biểu đạt: mộc bản khắc gỗ, sơn mài, tranh thêu, sản phẩm dệt, điêu khắc, nhiếp ảnh và nghệ thuật sắp đặt. Sự kiện quy tụ lực lượng đông đảo các nghệ sĩ, nghệ nhân làng nghề và nghệ sĩ trẻ.
Chia sẻ tại lễ khai mạc, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho biết, Triển lãm là dịp để kể cho du khách, những người yêu mến không gian di sản nghe một câu chuyện vô cùng đặc biệt. Câu chuyện ấy đến với ông rất tình cờ trong hành trình nghiên cứu và tìm về ký ức đô thị. Trong đó, có một tầng ký ức sâu sắc nhưng gần như đã mai một qua những biến động của lịch sử và chiến tranh, đó là những ngôi đình thờ tổ nghề trong khu phố cổ. Từ khi các ngôi đình thờ tổ nghề bắt đầu được hồi sinh (từ những năm 2000), ông đã thực hiện dự án "Tôi đi tìm ngôi nhà chung" và phát hiện ra những ngôi nhà chung ấy chính là các ngôi đình thờ tổ nghề. Từ ý tưởng ban đầu đó, ông đã có sự kết hợp dài hơi cùng nhà nghiên cứu - họa sĩ Trần Hậu Yên Thế, người đã đồng hành nhiều năm trong việc khai thác giá trị Văn Miếu và hệ thống văn bia tiến sĩ, đã mang lại một phát hiện vô cùng thú vị.
“Chúng tôi nhận ra một mối liên hệ sâu sắc: các vị tổ nghề được thờ trong không gian của rất nhiều ngôi đình ở phố cổ lại có cội nguồn xuất phát từ chính các tiến sĩ, bậc khoa bảng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám” – ông Nguyễn Thế Sơn khẳng định.
Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” không chỉ tôn vinh truyền thống hiếu học, tinh thần trọng tri thức và sáng tạo của dân tộc, mà còn định hình di sản như một nguồn tri thức sống, nơi các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục sinh sôi, truyền cảm hứng mạnh mẽ cho cộng đồng và sự phát triển đô thị đương đại.
Triển lãm diễn ra đến ngày 5/12/2026 tại nhà Tiền đường, khu Thái Học, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
