
Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Đặng Khắc Lợi, Phó Cục trưởng Cục Báo chí cho biết, công tác phòng, chống tác hại thuốc lá ở Việt Nam đã đạt được những kết quả nhất định, song vẫn còn nhiều thách thức. Theo số liệu của Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam có khoảng 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá. Con số này cho thấy gánh nặng bệnh tật mà thuốc lá gây ra, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả thực thi các quy định pháp luật.
Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá ngày càng đa dạng, phương thức kinh doanh và tiếp thị cũng có nhiều thay đổi, việc quản lý không thể chỉ tập trung vào các điểm bán truyền thống mà cần mở rộng sang môi trường thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số. Đây cũng là một trong những vấn đề được các đại biểu quan tâm tại hội thảo.
Thực tế cho thấy, thuốc lá điện tử đang được một số đối tượng kinh doanh giới thiệu dưới những tên gọi khác như dầu bàn chải điện, tinh dầu thơm phòng hoặc các sản phẩm tạo hương nhằm né tránh kiểm duyệt và sự giám sát của cơ quan chức năng. Việc thay đổi tên gọi, hình thức quảng bá khiến người tiêu dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên, khó nhận diện bản chất sản phẩm. Hoạt động mua bán thông qua tài khoản cá nhân, hội nhóm kín và mạng xã hội cũng tạo thêm khó khăn cho công tác kiểm tra, xử lý vi phạm.

Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra là cần có cơ chế nhận diện, kiểm soát sản phẩm dựa trên bản chất, thành phần và công năng, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi thương mại. Đồng thời, cần tăng trách nhiệm của các nền tảng trực tuyến trong việc phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ nội dung quảng cáo, giới thiệu, giao dịch các sản phẩm thuốc lá trái quy định.
Bên cạnh kinh doanh trực tuyến, việc trưng bày thuốc lá tại các điểm bán cũng là vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ hơn. Mặc dù quảng cáo thuốc lá đã bị nghiêm cấm, sản phẩm vẫn có thể hiện diện trực tiếp tại các quầy hàng, cửa hàng tạp hóa, khiến người tiêu dùng dễ dàng nhìn thấy và tiếp cận. Việc hạn chế trưng bày được xem là một giải pháp góp phần giảm sự hiện diện của thuốc lá trong đời sống, đặc biệt tại những địa điểm có đông thanh thiếu niên.
Đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là nâng cao hiệu quả cảnh báo tác hại thuốc lá trên bao bì sản phẩm.

Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến cho rằng, công tác phòng, chống tác hại thuốc lá cần chuyển mạnh từ tư duy khắc phục hậu quả sang chủ động phòng ngừa, trong đó đặc biệt chú trọng bảo vệ những người chưa hút thuốc, nhất là thanh thiếu niên. Theo đại biểu, khi một người đã hình thành sự lệ thuộc vào nicotine, việc từ bỏ thuốc lá sẽ gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, ngăn chặn nguy cơ tiếp cận và hình thành thói quen hút thuốc ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng.
Đề cập đến cảnh báo sức khỏe trên bao bì, đại biểu Vũ Văn Tiến cho biết, quy định hiện hành yêu cầu diện tích cảnh báo chiếm 50% diện tích bao bì thuốc lá. Tuy nhiên, nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội đề xuất nâng tỷ lệ này lên tối thiểu 85%, thậm chí nghiên cứu lộ trình tiến tới 100%.
Dẫn nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng về hiệu quả của sáu mẫu cảnh báo sức khỏe, đại biểu cho rằng các hình ảnh cảnh báo hiện nay cần được đổi mới để tránh tình trạng người tiêu dùng đã quá quen thuộc, không còn chú ý đến thông tin được truyền tải. Thay vì những thông điệp chung chung về tác hại thuốc lá, cảnh báo cần chỉ rõ những hậu quả cụ thể như ung thư phổi, ung thư miệng, đột quỵ, suy giảm khả năng sinh sản và ảnh hưởng đến sức khỏe của những người xung quanh.
Đại biểu cũng đề cập kinh nghiệm quốc tế trong việc sử dụng hình ảnh trực quan, thông điệp cảnh báo mạnh và bao bì thuốc lá trơn. Theo ông, Việt Nam cần nghiên cứu việc định kỳ thay đổi hình ảnh, nội dung cảnh báo, đồng thời có giải pháp ngăn tình trạng tem hoặc các yếu tố khác che khuất thông tin cảnh báo trên bao bì.

Ở góc độ y tế công cộng, TS Lương Minh Tân, Trường Đại học Y tế công cộng, cũng chia sẻ những vấn đề chuyên môn liên quan đến công tác phòng, chống tác hại thuốc lá tại hội thảo. Những phân tích từ góc độ nghiên cứu y tế công cộng góp phần làm rõ yêu cầu sử dụng bằng chứng khoa học trong xây dựng chính sách, nâng cao hiệu quả cảnh báo và phòng ngừa nguy cơ sử dụng thuốc lá trong cộng đồng.
Đồng tình với việc đổi mới phương thức cảnh báo, ông Nguyễn Đình Thành, chuyên gia truyền thông, Phó Tổng Giám đốc Công ty Công nghệ truyền thông Netspace, ủng hộ đề xuất nâng diện tích cảnh báo sức khỏe lên tối thiểu 85% trên mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá. Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi hình ảnh cảnh báo theo định kỳ, tránh để các thông điệp được sử dụng quá lâu dẫn đến tình trạng người tiêu dùng mất dần sự chú ý.
Theo góc nhìn truyền thông, cảnh báo sức khỏe không đơn thuần là việc cung cấp thông tin mà cần tạo được sự chú ý và tác động đến nhận thức, hành vi của người sử dụng. Vì vậy, hình ảnh cần có tính trực quan, thông điệp rõ ràng, cụ thể và được làm mới thường xuyên để duy trì hiệu quả truyền tải. Việc mở rộng diện tích cảnh báo kết hợp với đổi mới hình ảnh sẽ góp phần giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn những hậu quả của việc sử dụng thuốc lá.
Tăng cường kiểm soát khả năng tiếp cận thuốc lá
Bên cạnh cảnh báo sức khỏe, đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng cần kết hợp nhiều giải pháp nhằm hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá. Trong đó, chính sách thuế và giá cần được nghiên cứu điều chỉnh theo lộ trình phù hợp. Dẫn số liệu tổng hợp của Bộ Y tế, đại biểu cho biết tỷ trọng thuế trong giá bán lẻ thuốc lá hiện vào khoảng 36%. Mức giá còn tương đối dễ tiếp cận là một trong những yếu tố khiến việc hạn chế tiêu dùng, nhất là trong nhóm người trẻ, gặp khó khăn.
Đại biểu đề xuất nghiên cứu tăng thuế, giá thuốc lá theo từng giai đoạn, qua đó góp phần giảm khả năng tiếp cận sản phẩm và ngăn ngừa nguy cơ bắt đầu hút thuốc ở những người chưa sử dụng.
Đối với việc thực thi môi trường không khói thuốc, dù pháp luật đã quy định các địa điểm cấm hút thuốc nhưng tình trạng vi phạm vẫn xảy ra tại một số nhà hàng, khách sạn, quán bar, trường học và bệnh viện. Vì vậy, cần tăng cường kiểm tra, giám sát, xác định rõ trách nhiệm của các cơ sở và có biện pháp xử lý phù hợp để các quy định được thực hiện nghiêm túc trong thực tế.
Đặc biệt, trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và truyền thông, đại biểu Vũ Văn Tiến lưu ý cần quan tâm kiểm soát hình ảnh thuốc lá trong phim ảnh, sân khấu, chương trình truyền hình và các sự kiện văn hóa. Việc xuất hiện hình ảnh diễn viên, ca sĩ sử dụng thuốc lá có thể tác động đến nhận thức, hành vi của công chúng, nhất là giới trẻ. Do đó, cần phát huy vai trò của các cơ quan quản lý văn hóa và truyền thông trong thực hiện các quy định phòng, chống tác hại thuốc lá.

Các ý kiến tại Hội thảo cho thấy, công tác phòng, chống tác hại thuốc lá đang đặt ra yêu cầu đổi mới cả về phương thức quản lý lẫn truyền thông chính sách. Từ kiểm soát kinh doanh trực tuyến, hạn chế trưng bày sản phẩm, tăng diện tích và đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì đến thực thi môi trường không khói thuốc, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, có sự phối hợp của nhiều cơ quan, tổ chức và cộng đồng.
Việc hoàn thiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vì vậy không chỉ hướng tới kiểm soát hoạt động sản xuất, kinh doanh mà quan trọng hơn là giảm khả năng tiếp cận sản phẩm, ngăn ngừa nguy cơ lệ thuộc nicotine và bảo vệ sức khỏe các thế hệ tương lai.