Tham dự buổi lễ có đồng chí: Nông Đức Mạnh, nguyên Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam; Nguyễn Sinh Hùng, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Chủ tịch Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Trần Cẩm Tú, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trung ương Đảng cùng các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước và thành phố Hà Nội,  các tỉnh, thành phố, đại diện các cơ quan ngoại giao, các tổ chức quốc tế, đại diện các dòng họ khoa bảng trên cả nước, đại diện các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà giáo, các thủ khoa xuất sắc, đại diện các tầng lớp nhân dân, học sinh, sinh viên .

Kế thừa tinh hoa đạo học và mạch nguồn dân tộc

Phát biểu chỉ đạo tại Lễ kỷ niệm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ôn lại lịch sử: Gần 1000 năm trước, giữa những năm tháng xây dựng nền tự chủ của Đại Việt, cha ông ta đã sớm thấu hiểu quốc gia muốn hưng thịnh phải đề cao sự học. Năm 1070, Vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu. Năm 1076, dưới triều Vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám ra đời tại Thăng Long – trường đại học đầu tiên của dân tộc, đưa sứ mệnh đào tạo nhân tài vào nền nếp lâu dài. Sử sách còn ghi, triều đình thuở ấy vừa chăm lo giáo dục vừa cầu lời nói thẳng và trọng dụng hiền tài, văn võ.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, kế thừa mạch nguồn dân tộc, trách nhiệm hôm nay là mở rộng cánh cửa học tập cho mọi người dân, đồng thời tạo môi trường rộng mở để người có tài, có đức thỏa sức cống hiến vì cuộc sống ấm no và hạnh phúc của Nhân dân.

Tầm nhìn vượt thời gian của các bậc tiền nhân từ ngàn năm trước khi lập Quốc Tử Giám đến nay vẫn còn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Muốn đất nước trường tồn, tự chủ và vươn tầm thế giới, cội gốc muôn đời vẫn là vun bồi sự học, nuôi dưỡng hiền tài. Tài năng được giao trọng trách và trước hết là lòng cống hiến. Sức mạnh của dân tộc không chỉ đo bằng quy mô kinh tế hay tiềm lực quốc phòng mà trước hết phải định hình bởi chiều sâu văn hóa, trí tuệ, bản lĩnh và phẩm giá con người cùng khát vọng vươn lên.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: Năm 1484, trên tấm bia ghi danh người đỗ khoa thi năm 1442, Thân Nhân Trung đã hạ đục câu chữ đi cùng năm tháng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Nhưng trang bia ấy không chỉ ghi chép vinh quang mà cả những lời rèn giũa danh tiết kẻ sĩ, phê phán thói hư, tham lam, sa ngã. Các bậc tiền nhân đã tạc tên lên đá kiên cố không chỉ vinh danh cá nhân mà còn để ngăn ngừa cái xấu, buộc trách nhiệm đạo đức lên vai người gánh vác việc nước.

“Bởi vậy, 82 bia Tiến sĩ – Bảo vật quốc gia, Di sản ký ức thế giới – mãi mãi là minh chứng vượt thời gian cho triết lý sâu sắc của tiền nhân: đặt tài năng và đạo đức làm hai nguyên tắc song hành để bồi đắp nguyên khí quốc gia” - Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chăm lo sự học dưới ánh sáng của thời đại Hồ Chí Minh trước hết là chăm lo quyền được học của toàn dân. Ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Bác Hồ đã khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”, đưa cuộc chiến chống giặc dốt thành nhiệm vụ cấp bách hàng đầu. Đến năm 1946, qua bài viết “Tìm người tài đức”, Bác Hồ tiếp tục kêu gọi chính quyền các cấp chủ động phát hiện, chiêu mộ những tấm lòng vì nước, vì dân. Giữa ngổn ngang khó khăn của buổi đầu lập quốc, Người vừa lo khai trí cho người dân nghèo, vừa trân trọng tìm kiếm hiền tài để kiến thiết giang sơn.

Dọc theo chiều dài của các thời kỳ cách mạng, biết bao thế hệ nhà giáo, trí thức đã hiến dâng trọn vẹn trí tuệ và tâm huyết cho sự nghiệp độc lập, thống nhất và đổi mới đất nước. Trong những chiến công và thành tựu huy hoàng của dân tộc luôn có công lao thầm lặng của những người thầy kiên trì mở đường, dìu dắt bao thế hệ học trò đóng góp cho đất nước và nhân loại.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, khi trí tuệ nhân tạo có thể đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, giá trị của nhà trường không còn dừng ở việc truyền thụ tri thức sẵn có mà nằm ở chỗ rèn luyện cho người học có khả năng tư duy độc lập, có nhân cách tốt và khát vọng vươn lên với định hướng trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển. Mỗi cá nhân càng phải học nhiều hơn để làm chủ bản thân. Đó chính là cốt lõi của thực học.

Học phải đi đôi với hành, biết dùng kiến thức để giải quyết công việc và dám chịu trách nhiệm về kết quả. Trong một thế giới mà nghề nghiệp biến đổi từng ngày, cơ hội học tập, học lại, học tiếp và học suốt đời phải trở thành một quyền lợi rộng mở cho tất cả mọi người. Năng lực tự chủ của một dân tộc được vun đắp từ những con người biết tiếp thu tinh hoa tri thức của nhân loại, biết làm chủ công nghệ hiện đại và tự tìm ra lời giải cho những bài toán thực tiễn của Việt Nam.

Tài năng cá nhân không chỉ tỏa sáng trong các công trình khoa học lớn mà còn bộc lộ qua những sáng kiến cải tiến của người lao động hay một giải pháp tháo gỡ việc khó ở cấp cơ sở.

“Vì vậy, việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài phải được tiến hành từ sớm thông qua chính những trải nghiệm, đánh giá và thử thách trong thực tế”- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định.

Trọng dụng nhân tài không chỉ dừng ở lời nói mà phải bắt đầu từ những nhiệm vụ cụ thể mà đất nước, Nhân dân đang cần. Một khi đã tin cậy giao việc phải kiên quyết giao quyền, phải đảm bảo nguồn lực và đánh giá công bằng, bằng chính hiệu quả công việc và nhiệm vụ được giao. Chỉ khi người có năng lực được trọng dụng và có đủ điều kiện để theo đuổi đến cùng mục tiêu thì sức chủ động, sáng tạo của người lao động mới phát huy cao độ, trở thành nguồn năng lượng bứt phá đưa đất nước vươn mình.

Tiếp nối những giá trị trường tồn của Quốc Tử Giám

Để tiếp nối những giá trị trường tồn của Quốc Tử Giám, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh cần tập trung thực hiện ba nhiệm vụ trọng tâm mang tính chiến lược:

Thứ nhất, bảo tồn di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám và đưa tinh thần, sức sống của di sản hiện diện sinh động trong đời sống học đường. Mọi nỗ lực trùng tu, tôn tạo phải đứng vững trên nền tảng nghiên cứu khoa học, nghiêm cẩn, tôn trọng tuyệt đối tính nguyên tắc của hiện vật gốc, nét kiến trúc cổ kính và không gian lịch sử thiêng liêng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị Thủ đô Hà Nội phải phối hợp chặt chẽ với ngành văn hóa, giáo dục và các cơ quan nghiên cứu sớm hoàn thiện tài liệu mở, số hóa về di tích. Ở đó, mỗi tấm bia Tiến sĩ đều có hình ảnh sắc nét, bản dịch chuẩn xác cùng với những chú giải sinh động giúp học sinh ở mọi miền vùng xa xôi của Tổ quốc đều có thể dễ dàng tra cứu, cảm nhận và tự hào về truyền thống hiếu học của quê hương mình.

Xa hơn nữa, cần phải xác định các giá trị triết lý của di sản về lòng hiếu học, đạo đức liêm chính và tinh thần phụng sự trở thành một phần quan trọng trong chương trình giáo dục công dân và lịch sử cho thế hệ trẻ.

Thứ hai, mở rộng bình đẳng cơ hội học tập, giải phóng sức sáng tạo cho nhà giáo và xây dựng văn hóa học tập suốt đời. Phải dành sự ưu tiên đặc biệt cho vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đảm bảo mọi trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và học sinh khuyết tật đều được học tập đến nơi đến chốn. Song hành với đó, các cấp quản lý giáo dục phải tiếp tục sắp xếp bộ máy, cắt giảm tối đa thủ tục hành chính trong giáo dục, dành thêm không gian và thời gian để thầy cô tâm huyết với từng bài giảng, từng nghiên cứu, trọn vẹn với sứ mệnh truyền thụ kiến thức, trau dồi nhân cách và nuôi dưỡng ước mơ cho học trò.

Các trường đại học và các cơ sở nghề nghiệp cần chủ động hợp tác với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, tạo điều kiện để người học sớm đem tri thức cọ xát, ứng dụng và giải quyết những bài toán của thực tiễn. Đồng thời, cần khuyến khích tư duy đổi mới sáng tạo, biến nhà trường thành môi trường ươm mầm cho những ý tưởng xuất sắc và những tài năng.

Thứ ba, chủ động tìm kiếm, trọng dụng nhân tài ở tất cả các cấp từ chính những bài toán cấp thiết của từng địa phương và của quốc gia, mở rộng cánh cửa chiêu hiền đãi sĩ từ muôn nơi, bao gồm cả cộng đồng trí thức người Việt Nam ở nước ngoài và những người nước ngoài. Người đứng đầu các cơ quan phải chịu trách nhiệm đầy đủ từ khâu phát hiện, tuyển chọn đến trao quyền và đảm bảo nguồn lực thực thi. Dám giao việc khó, dám tin tưởng và có cơ chế bảo vệ những người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung chính là chìa khóa để thu hút hiền tài. Thước đo duy nhất và chính xác nhất cho hiệu quả trọng dụng nhân tài chính là những kết quả cụ thể, là những vấn đề thực tiễn được giải quyết thành công vì sự phát triển bền vững của đất nước.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Thăng Long xưa là chốn hội tụ của sĩ phu khắp bốn phương, là nơi khí thiêng sông núi kết tinh thành trí tuệ đất nước. Hôm nay, trách nhiệm lịch sử của Thủ đô Hà Nội là bảo tồn nguyên vẹn những giá trị di sản của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, khơi thông và tiếp nối mạch nguồn hào hùng của Quốc Tử Giám bằng không gian và môi trường học tập, làm việc cởi mở, năng động và sáng tạo – nơi những người trẻ từ bốn phương có cơ hội rèn luyện, nghiên cứu và phụng sự.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị các cấp ủy Đảng triển khai quyết liệt Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Kết luận số 105 của Trung ương về những định hướng chiến lược thu hút và trọng dụng nhân tài, Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Đề nghị Đảng bộ, chính quyền Thủ đô phải tiên phong đi đầu trong việc chủ động đặt hàng chiến lược đối với các trường đại học, các viện nghiên cứu lớn nhằm giải quyết những bài toán thực tiễn vô cùng cấp thiết của Hà Nội hôm nay.

“Hãy mạnh dạn trao cơ hội, trao nhiệm vụ để các nhà khoa học trẻ được dấn thân vào thực tiễn, biến những ý tưởng, những giải pháp sáng tạo thành sản phẩm phục vụ đời sống”- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Một Thủ đô phát triển không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế mà trước hết phải bằng chiều sâu của văn hóa và trí tuệ. Khi những mô hình quản trị, những cách làm hay và hiệu quả của Hà Nội được đúc rút, nhân rộng để các địa phương trên cả nước cùng vận dụng, khi ấy Thủ đô Hà Nội mới thực sự xứng danh là trung tâm hội tụ, lan tỏa và kết tinh nguyên khí, trí tuệ của cả dân tộc Việt Nam.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Năm 2076, Quốc Tử Giám sẽ tròn mốc 1000 năm tuổi. Chúng ta sẽ trao truyền cho các thế hệ mai sau không chỉ một di sản nghìn năm nguyên vẹn mà cả những giá trị tư tưởng, khát vọng hiền tài và đạo học luôn tỏa sáng, trở thành nguồn lực tinh thần quý báu soi đường cho dân tộc Việt Nam tiến bước sánh vai cùng các cường quốc năm châu.

Muốn được như vậy, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Hãy giữ gìn toàn vẹn từng nét chữ trên bia đá và hơn hết hãy chăm lo để mọi em nhỏ trên khắp các vùng miền của Tổ quốc, từ núi cao đến đảo xa, đều được học hành đến nơi đến chốn, được đem tài trí cùng góp sức xây dựng quê hương đất nước. Đó là sứ mệnh thiêng liêng của thế hệ chúng ta trên hành trình tiến về mốc son 1000 năm Quốc Tử Giám.

Đại diện thế hệ trẻ Việt Nam, tại Lễ kỷ niệm, em Lê Linh Phương đã chia sẻ niềm vinh dự tự hào về truyền thống đạo học của cha ông, đồng thời bày tỏ ý thức trách nhiệm và khát vọng tiếp nối tinh hoa tri thức trong hành trình xây dựng tương lai đất nước. Sự hiện diện và tiếng nói của thế hệ trẻ tại buổi lễ là lời khẳng định rằng, di sản đạo học không chỉ thuộc về quá khứ mà còn đang được trao truyền, tiếp nối trong hiện tại và tương lai.

Sau phần Lễ trang trọng là chương trình nghệ thuật đặc biệt Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam, do Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang và ê-kíp sáng tạo dàn dựng, đưa khán giả qua hai chương “Mạch nguồn đạo học” và “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”.

Chương trình kết hợp các loại hình ca, múa, nhạc, những sáng tác âm nhạc mới, các tiết mục mashup và hình ảnh tư liệu; đồng thời ứng dụng công nghệ trình diễn hiện đại như 3D Mapping, ánh sáng laser, thực tế tăng cường (AR), hệ thống LED lưới và pháo hoa nghệ thuật. Sự kết hợp giữa chất liệu văn hóa truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại đã tạo nên không gian trình diễn giàu tính biểu tượng, góp phần tái hiện chiều sâu lịch sử và đưa tinh thần đạo học đến gần hơn với công chúng hôm nay.

Được dàn dựng công phu, chương trình dẫn dắt cảm xúc người xem qua từng lát cắt lịch sử, từ buổi đầu dựng nền Quốc học đến hành trình trao truyền tri thức qua các thế hệ. Những giá trị hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài không chỉ được tái hiện mà còn được đặt trong mối liên hệ với khát vọng dựng xây đất nước hôm nay.