Khu di tích Hoa Lâm Viên tọa lạc tại Đông Anh, Hà Nội, cách trung tâm Thủ đô khoảng 12km về phía Bắc; nằm trên khu đất ven sông Đuống, lưng tựa triền đê, phía trước hướng ra sông, tạo thế đất vững chắc, hài hòa phong thủy. Đây là vùng đất gắn liền với cội nguồn của vương triều Lý, quê hương thân mẫu Vua Lý Thái Tổ - người sáng lập vương triều Lý và khai sinh kinh thành Thăng Long năm 1010. 

z7425704763748_1ce20ea96848e0aa696c01975359c3ba.jpg
Toàn cảnh Tọa đàm

Theo sử liệu và truyền thuyết, ngay sau khi dời đô từ Hoa Lư ra Đại La, Vua Lý Thái Tổ đã cho xây dựng ly cung ngự uyển tại Trang Cối Giang - Hoa Lâm Viên, được coi là một trong những hành cung quan trọng bậc nhất ngoài Hoàng thành Thăng Long dưới triều Lý. Hoa Lâm Viên không chỉ là biểu tượng quyền lực của hoàng tộc Lý, mà còn thể hiện tư tưởng “hộ quốc an dân”, khát vọng xây dựng một quốc gia độc lập, thịnh trị từ buổi đầu dựng nước. Hiện nay, khu di tích vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích, di vật, cổ vật có niên đại thời Lý, tiêu biểu như: Miếu Âm Hồn, Mộ Hùng Công, Đồng Bãi Sập, Bãi Tổng Binh, Cầu Giá Ngự... cùng các hiện vật như thành bậc tam cấp bằng đá có họa tiết thời Lý, chân cột kinh, chân tảng đá hoa sen, gạch chạm khắc hoa văn thời Lý...

Những chứng tích này phản ánh sinh động đời sống văn hóa - chính trị - tâm linh thời Lý, góp phần khẳng định vị thế đặc biệt của hành cung Hoa Lâm Viên trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Trong bối cảnh Thủ đô Hà Nội đang triển khai Nghị quyết số 09/NQ-TU của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, yêu cầu khơi thông các nguồn lực văn hóa - lịch sử cho phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch văn hóa, ngày càng trở nên cấp thiết. Hoa Lâm Viên - một hành cung quan trọng thời Lý, gắn với quê hương nhà Lý và không gian văn hóa - lịch sử vùng Đông Anh (Đông Ngàn cổ), là một trường hợp tiêu biểu hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa, khảo cổ học và ký ức cộng đồng. Việc nhận diện đầy đủ giá trị của di tích và tìm kiếm các mô hình bảo tồn, phát huy phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Tọa đàm là diễn đàn khoa học nhằm trao đổi, thảo luận liên ngành về giá trị lịch sử - văn hóa - khảo cổ của Hoa Lâm Viên, đồng thời đề xuất các định hướng, giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa trong bối cảnh hiện nay.

z7426172215266_182ac75d97e58fd819f53490ae106653.jpg
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học KHXHNV, PGS, TS Đặng Hồng Sơn phát biểu khai mạc Tọa đàm

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học KHXHNV, PGS, TS Đặng Hồng Sơn cho biết: Nhà Lý là triều đại đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử dân tộc: triều đại mà ở đó, Phật giáo và dân tộc hòa làm một, Đạo pháp đồng hành cùng xã hội. Chính tinh thần cởi mở, khai phóng và nhân văn ấy của cha ông đã kiến tạo nên những công trình vĩ đại như Hành cung Hoa Lâm – nơi không chỉ là chốn nghỉ ngơi của vua chúa, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết giữa vương quyền và thần quyền, giữa triều đình và làng xã.

Tuy nhiên, như người xưa vẫn nói: "Ngọc kia chẳng dùa chẳng mài, cũng thành vô dụng cũng hoài ngọc đi". Những di chỉ khảo cổ, những hiện vật gốm sứ tinh xảo, những dấu tích nền móng cung điện... nếu chỉ được cất giữ trong kho lưu trữ hay nằm im trên các báo cáo khoa học, thì chúng ta mới chỉ làm tròn một nửa trách nhiệm với tiền nhân.

Nửa trách nhiệm còn lại, khó khăn hơn nhưng cũng vinh quang hơn, chính là làm sao để di sản ấy "sống lại" trong hơi thở của thời đại ngày nay. Làm sao để câu chuyện về Hoa Lâm Viên không chỉ là những dòng sử liệu khô khan, mà trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, thành sản phẩm du lịch, thành niềm tự hào hãnh diện của mỗi người dân Đông Anh khi nhắc về quê hương mình. Đó chính là bản chất của phát triển công nghiệp văn hóa mà chúng ta đang hướng tới.

Ban tổ chức đã tiếp nhận 22 tham luận của các nhà nghiên cứu, nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực như địa lý, sử học, khảo cổ học, kiến trúc, Hán Nôm, di sản và quản lý nhà nước về văn hóa. Các tham luận với góc nhìn đa chiều, phong phú thể hiện sự tâm huyết của giới nghiên cứu góp phần quan trọng làm rõ vai trò của hành cung Hoa Lâm, về quê hương nhà Lý và giá trị của di sản Hoa Viên, để từ đó bảo tồn và phát huy giá trị di sản, xây dựng kế hoạch phát triển công nghiệp văn hóa trong không gian mở của vùng phía Bắc sông Hồng, gắn kết không gian văn hóa Thăng Long và các vùng châu thổ Bắc Bộ.

Đồng thời, Tọa đàm cũng làm rõ mối quan hệ hữu cơ giữa Hoa Lâm Viên với quê hương nhà Lý và các di sản liên quan trong không gian văn hóa Đông Anh – Đông Ngàn cổ, đặt di tích này trong chỉnh thể hệ thống di sản Thủ đô Hà Nội, đặc biệt là mối liên kết với Cổ Loa, Hoàng thành Thăng Long và trục văn hóa sông Hồng, qua đó khẳng định Hoa Lâm Viên như một cấu phần quan trọng trong không gian lịch sử – văn hóa liên vùng; đề xuất giải pháp khả thi nhằm bảo tồn và phát huy giá trị Hoa Lâm Viên một cách bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và phát triển; “đánh thức nguồn lực nội sinh”, biến “di sản thành tài sản”, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa ở Đông Anh, góp phần hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết 09, đưa công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của Thủ đô.

Trình bày tham luận với chủ đề “Giá trị của cụm di tích Hoa Lâm Viên thời Lý và hàm ý phát triển công nghiệp văn hóa thủ đô Hà Nội”, TS Bùi Văn Tuấn (Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) cho biết, trong bối cảnh phát triển hiện nay, di sản văn hóa ngày càng được tiếp cận theo hướng động và mở, không chỉ dừng lại ở mục tiêu bảo tồn nguyên trạng mà hướng tới việc phát huy giá trị gắn với sáng tạo và phát triển bền vững. Đối với cụm di tích Hoa Lâm Viên, việc chuyển từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn - sáng tạo - phát triển” là yêu cầu mang tính tất yếu. Cách tiếp cận này không phủ nhận vai trò của bảo tồn, mà đặt bảo tồn trong mối quan hệ hữu cơ với đời sống đương đại, coi di sản là một thực thể sống, có khả năng tiếp tục được diễn giải, tái tạo và lan tỏa giá trị trong xã hội hiện đại.

Theo TS Bùi Văn Tuấn, trong logic của công nghiệp văn hóa, di sản không còn chỉ là đối tượng trưng bày hay tham quan, mà trở thành nguồn lực văn hóa - nơi cung cấp chất liệu lịch sử, biểu tượng, câu chuyện và không gian cho các hoạt động sáng tạo. Với những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và không gian đặc thù gắn với triều Lý - giai đoạn khai mở của kinh đô Thăng Long - Hoa Lâm Viên có tiềm năng lớn để trở thành nguồn cảm hứng và nội dung cốt lõi cho các sản phẩm công nghiệp văn hóa như: giáo dục di sản, truyền thông - kể chuyện lịch sử, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế sáng tạo, du lịch văn hóa và các sản phẩm văn hóa số.

Việc đặt Hoa Lâm Viên trong logic phát triển công nghiệp văn hóa cho phép chuyển hóa các giá trị di sản từ “ký ức quá khứ” thành nguồn lực sáng tạo của hiện tại, đồng thời tạo ra những giá trị gia tăng mới về kinh tế, xã hội và văn hóa. Quan trọng hơn, cách tiếp cận này góp phần kết nối di sản với cộng đồng, khuyến khích sự tham gia của các chủ thể sáng tạo và người dân địa phương, qua đó bảo đảm cho quá trình bảo tồn di sản Hoa Lâm Viên không bị tách rời khỏi đời sống xã hội, mà trở thành một phần hữu cơ trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng Thủ đô Hà Nội giàu bản sắc trong thời kỳ mới.

z7425694091548_853736e90418fcdb270a3326e1ffbe08.jpg
TS Nguyễn Thị Mỹ Linh, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Đông Anh cho rằng Hoa Lâm Viên có thể trở thành nguồn lực trong phát triển công nghiệp văn hóa dựa vào một số tiềm năng nổi bật

Chia sẻ tại Tọa đàm, TS Nguyễn Thị Mỹ Linh, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Đông Anh nhấn mạnh: Theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, công nghiệp văn hóa được xác định là một trong những động lực tăng trưởng mới, góp phần chuyển đổi mô hình kinh tế từ chiều rộng sang chiều sâu, dựa trên tri thức, sáng tạo và bản sắc văn hóa. Trong bối cảnh đó, Hoa Lâm Viên có thể trở thành nguồn lực trong phát triển công nghiệp văn hóa dựa vào một số tiềm năng nổi bật. 

Để hiện thực hóa tiềm năng của Hoa Lâm Viên trong việc phát triển công nghiệp văn hóa, di tích Hoa Lâm Viên cần tuân thủ nguyên tắc: “bảo tồn nguyên gốc – phát huy sáng tạo – kết nối đa ngành – hướng tới bền vững”; tập trung vào một số định hướng trọng tâm bao gồm: Phát triển du lịch văn hóa – di sản – sinh thái trong đó, cần xây dựng Hoa Lâm Viên thành điểm đến du lịch văn hóa đặc trưng, gắn kết với trục di sản Cổ Loa – Đền thờ đức vua Ngô Quyền – trung tâm Hà Nội. Ứng dụng công nghệ số (AR/VR, bản đồ số di sản, thuyết minh tự động) nhằm nâng cao trải nghiệm du khách, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản…

Xây dựng không gian sáng tạo dựa trên di sản, đưa ứng dụng Chuyển đổi số giới thiệu, ra mắt và vận hành thí điểm “Không gian di tích số” tại Hoa Lâm Viên, xây dựng các điểm không gian sáng tạo tại di tích như: một số công trình cổ, nhà truyền thống, không gian nghệ thuật cộng đồng, trung tâm trải nghiệm nghề thủ công, khu trưng bày sản phẩm sáng tạo. 

Phát triển sản phẩm văn hóa và dịch vụ sáng tạo, với việc khai thác giá trị biểu tượng của Hoa Lâm Viên trong từng thiết kế sản phẩm văn hóa – quà lưu niệm, mỹ thuật ứng dụng, thời trang, ẩm thực bản địa, video clip giới thiệu, show diễn thực tế, các ấn phẩm truyền thông số. Đưa Hoa Lâm Viên trở thành Hành cung triều Lý trong kỷ nguyên số. Từng bước hình thành chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa: từ bảo tồn – sáng tạo – sản xuất – phân phối – tiêu dùng văn hóa – hưởng thụ văn hóa.

Giáo dục, truyền thông và lan tỏa di sản, phát triển chương trình giáo dục di sản cho học sinh địa phương; tổ chức workshop, trại sáng tác, lễ hội văn hóa thường niên; xây dựng trường học di sản, lớp học di sản số; hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp sáng tạo để quảng bá giá trị di sản Hoa Lâm Viên. Sử dụng truyền thông số và mạng xã hội để kể chuyện di sản, xây dựng thương hiệu văn hóa “Hoa Lâm Viên – nơi di sản sống cùng sáng tạo”...