Thị trường điện ảnh Việt - Bùng nổ doanh thu phòng vé

Thực tế thời gian qua, điện ảnh Việt Nam liên tục ghi nhận các chỉ số tăng trưởng đột phá về cả quy mô lẫn doanh thu. Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam đã mang lại nhiều kỳ vọng lớn cho toàn ngành nhờ những giải pháp tháo gỡ trực diện và căn bản các rào cản về mặt thể chế.

Thống kê trong những năm gần đây cho thấy một sự dịch chuyển căn bản trong hành vi tiêu dùng văn hóa của người Việt. Khán giả không còn mang tâm lý “sính ngoại”, thay vì đổ xô đi xem các bom tấn hành động Hollywood, người xem dành một sự ưu ái đặc biệt cho những bộ phim Việt có chất lượng tốt, mang đậm hơi thở đời sống và văn hóa bản địa.

Nhìn vào các con số thực tế, năm 2023, thị trường chứng kiến sự phục hồi ấn tượng sau đại dịch với tổng doanh thu phòng vé đạt khoảng 4.450 tỷ đồng. Đây là giai đoạn mang tính bản lề, phá vỡ tâm lý e dè của giới đầu tư. Bước sang năm 2024, con số này nhảy vọt lên mức 5.200 tỷ đồng, đánh dấu sự xuất hiện của những tác phẩm nội địa vượt mốc doanh thu 400 - 500 tỷ đồng, một điều tưởng chừng “không tưởng” chỉ vài năm trước đó.  Năm 2025 tiếp tục là một năm thăng hoa khi quy mô thị trường được Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam ước tính đạt ngưỡng 5.800 - 6.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này đi kèm với một quy luật đào thải với sự phân hóa dữ dội. Doanh thu cao không chia đều cho mọi tác phẩm mà chỉ thuộc về những bộ phim được làm chỉn chu, kịch bản tốt, chạm đúng mạch cảm xúc của khán giả. 

Sự bùng nổ này tiếp đà sang nửa đầu năm 2026, khi chỉ trong 3 tháng đầu năm, phim Việt đã thu về hơn 1.000 tỷ đồng, hoàn toàn áp đảo thị phần của các bộ phim ngoại nhập ra rạp cùng thời điểm. Các chuỗi rạp chiếu phim lớn, điển hình như Galaxy Cinema, đã chính thức báo cáo thoát lỗ sau 4 năm chật vật, minh chứng cho sức kéo khổng lồ của nội dung nội địa đối với hệ sinh thái phân phối.

Tại Hội nghị đối tác chiến lược do nhà phát hành CGV Việt Nam tổ chức tháng 3/2026, Tổng giám đốc CGV Việt Nam Jeong Ji Young dự báo, với số lượng 70 triệu vé trong một năm và sẽ còn gia tăng, thị trường điện ảnh Việt sẽ sớm góp mặt trong top 10 thị trường điện ảnh hàng đầu thế giới, bao gồm: Trung Quốc, Bắc Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản, Anh, Pháp, Hàn Quốc... 

Biểu đồ tăng trưởng của thị trường điện ảnh Việt Nam qua các năm, cho thấy dư địa khổng lồ của ngành công nghiệp này. (Xem hình bên). 

Tại sao điện ảnh được định hướng trở thành một ngành kinh tế quan trọng?

Làn sóng phim trăm tỷ đã mở đường cho cuộc đua đa thể loại, góp phần giúp điện ảnh nội địa hoàn toàn làm chủ sân nhà. Những con số biết nói này khẳng định một thực tế: Điện ảnh Việt Nam không còn là tiềm năng, mà đã trở thành một “mỏ vàng” kinh tế thực thụ. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để dòng tiền nghìn tỷ này phải trở thành nguồn vốn tái đầu tư, hình thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hoàn chỉnh, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của đất nước.

Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định điện ảnh là một trong những ngành công nghiệp văn hóa trọng tâm, trọng điểm, phấn đấu phát triển thành ngành kinh tế quan trọng của đất nước. Điều này là hoàn toàn có cơ sở bởi ba đặc tính cốt lõi của điện ảnh mà không một loại hình nghệ thuật nào khác hội tụ đủ. Thứ nhất, tính lan tỏa và hệ số kinh tế khổng lồ. Điện ảnh là ngành nghệ thuật tổng hợp. Khi một bộ phim được đưa vào sản xuất, nó không chỉ tạo ra việc làm cho đạo diễn hay diễn viên. Nó kéo theo sự chuyển động của hàng loạt ngành kinh tế phụ trợ: thiết kế thời trang, âm nhạc, hậu kỳ kỹ xảo (VFX), marketing, truyền thông số, và đặc biệt là dịch vụ du lịch, lưu trú, F&B (ẩm thực)… Doanh thu phòng vé chỉ là phần nổi của tảng băng chìm; giá trị gia tăng từ hệ sinh thái điện ảnh mới là nguồn thu khổng lồ.

Thứ hai, “năng lực kể chuyện quốc gia” và sức mạnh mềm - như PGS,TS Bùi Hoài Sơn từng nhận định, trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, quốc gia nào kể được câu chuyện của mình sâu sắc hơn, hấp dẫn hơn, quốc gia đó sẽ nắm lợi thế. Điện ảnh là phương tiện truyền tải thông điệp, lối sống và hình ảnh quốc gia vượt qua rào cản ngôn ngữ một cách mượt mà nhất. Khi khán giả quốc tế xem một bộ phim Việt Nam, họ đang “tiêu thụ” văn hóa Việt, phong cảnh Việt, tư duy Việt. Đây chính là cách chuyển hóa bản sắc thành thương hiệu quốc gia, một bài học mà các nền điện ảnh trong khu vực như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đã làm tốt. 

Thứ ba, sự chín muồi của thị trường nội địa. Như đã phân tích ở trên, điện ảnh là lĩnh vực đã chứng minh được tính hiệu quả và sự độc lập tài chính cao nhất. Trong khi nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương vẫn đang chật vật tìm kiếm khán giả và phải dựa vào sự bảo trợ của Nhà nước, thì điện ảnh đã có sẵn một tệp khách hàng khổng lồ, sẵn sàng chi trả. Đặt mũi nhọn vào một lĩnh vực đã có “sức đề kháng” thị trường mạnh mẽ sẽ trở thành một quyết định đầu tư chiến lược, dùng sức bật của cả nguồn lực từ Nhà nước và tư nhân kết hợp với thể chế có thể tạo ra bước nhảy vọt. 

Cú hích từ thể chế 

Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam (chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026) đánh dấu một bước chuyển đột phá trong công tác quản lý văn hóa tại Việt Nam. Văn bản này đã thể chế hóa cụ thể các chủ trương lớn từ Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị thành 10 nhóm chính sách có tính khả thi cao, nhằm tháo gỡ triệt để các điểm nghẽn hành chính lâu năm và xác lập hành lang pháp lý vững chắc để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.

Đột phá lớn nhất của Nghị quyết 28 nằm ở việc thay đổi căn bản tư duy quản trị: chuyển dịch mạnh mẽ từ phương thức “quản lý - cấp phép” sang “định hướng - kiến tạo”. Trước đây, hệ thống quản lý tập trung nhiều vào vai trò kiểm soát đầu ra bằng các công cụ hành chính, vô hình trung tạo ra độ trễ và tâm lý an toàn cho dòng vốn đầu tư. Với thể chế mới, Nhà nước chuyển sang vai trò điều tiết vĩ mô, tập trung tạo lập môi trường thể chế thuận lợi, minh bạch để các chủ thể sáng tạo, doanh nghiệp văn hóa và cộng đồng tham gia sâu vào chuỗi sản xuất, phân phối và lan tỏa sản phẩm văn hóa.

Song song đó, tư duy huy động nguồn lực tài chính cũng được tái định hình. Cam kết bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa không chỉ tăng về mặt định lượng, mà quan trọng hơn là thay đổi về phương thức phân bổ: giảm chi tiêu sự vụ dàn trải, tăng chi đầu tư phát triển nguồn vốn mồi. Việc kết hợp quy định này với các mô hình hợp tác công - tư (PPP) chính là chìa khóa để tối ưu hóa nguồn lực xã hội, hợp pháp hóa các dòng vốn tư nhân đổ vào các dự án hạ tầng văn hóa quốc gia.

Đối với các ngành công nghiệp văn hóa nói chung và địa hạt điện ảnh nói riêng - ngành được xác định là mũi nhọn trong khối Nghệ thuật và Giải trí - những điều chỉnh chiến lược về mặt thể chế này mang lại ba tác động thực tiễn mang tính bước ngoặt:

Thứ nhất, khơi thông nguồn vốn và tái cấu trúc hạ tầng kỹ thuật: Việc áp dụng cơ chế hợp tác công - tư (PPP) giải quyết trực tiếp bài toán thiếu hụt hạ tầng sản xuất của điện ảnh Việt Nam. Quy định này cho phép hình thành các cụm, khu và tổ hợp sáng tạo văn hóa quy mô lớn bằng nguồn vốn hỗn hợp. Đối với ngành Điện ảnh, đây là cơ sở pháp lý để thu hút doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài tham gia xây dựng các phim trường chuẩn quốc tế, trung tâm hậu kỳ công nghệ cao (VFX, âm thanh) và mở rộng hệ thống rạp chiếu đến các vùng ngoại vi. Sự dịch chuyển này giúp giảm bớt áp lực đầu tư công từ ngân sách, đồng thời nâng cao hiệu quả vận hành hạ tầng theo cơ chế thị trường.

Thứ hai, đổi mới cơ chế đặt hàng và thu hút lực lượng sáng tạo: Thể chế mới thay đổi căn bản cơ chế quản lý ngân sách phim nhà nước. Thay vì mô hình cấp phát kinh phí truyền thống dễ dẫn đến tình trạng tác phẩm nghiệm thu xong khó tiếp cận khán giả, Nghị quyết 28 thúc đẩy chính sách Nhà nước đặt hàng sáng tạo và phổ biến các tác phẩm có sự cân bằng giữa giá trị tư tưởng, nghệ thuật và tiềm năng thương mại. Cơ chế này tạo bệ đỡ tài chính minh bạch, cho phép các nhà làm phim tư nhân tham gia đấu thầu sòng phẳng các dự án trọng điểm. Bên cạnh đó, các địa phương hiện đã có căn cứ pháp lý rõ ràng để chi ngân sách cho việc thu hút và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đặc thù (giám tuyển, chuyên gia kỹ xảo, nhà quản trị bản quyền số), cũng như thực thi các chính sách đãi ngộ xứng đáng nhằm giữ chân và tái định hướng nghề nghiệp cho lực lượng lao động sáng tạo.

Thứ ba, thúc đẩy số hóa toàn diện và bảo hộ giá trị bản địa trên không gian mạng: Nghị quyết đặt ra yêu cầu triển khai đồng bộ việc số hóa di sản gắn liền với xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh và bảo đảm an ninh văn hóa. Đối với điện ảnh, quy định này mở ra hai cơ hội lớn. Việc số hóa kho tàng dữ liệu lịch sử, kiến trúc, trang phục và văn hóa dân gian cung cấp nguồn chất liệu bản địa dồi dào, chuẩn xác cho các nhà biên kịch và đạo diễn khai thác. Hành lang pháp lý về không gian số tạo điều kiện phát triển các nền tảng phát hành phim trực tuyến (OTT) nội địa, bảo vệ hiệu quả bản quyền tác phẩm trước vấn nạn vi phạm bản quyền trên Internet. Đây là yếu tố cốt lõi để điện ảnh Việt Nam tối ưu hóa doanh thu thứ cấp, kéo dài vòng đời kinh tế của phim và thâm nhập hiệu quả vào chuỗi cung ứng nội dung toàn cầu.

Sự thay đổi mang tính hệ thống từ thể chế kiểm soát sang thể chế kiến tạo của Nghị quyết số 28/2026/QH16 chính là giải pháp trọng tâm để đưa điện ảnh Việt Nam thoát khỏi mô hình tăng trưởng tự phát, phụ thuộc vào nỗ lực đơn độc của một vài đơn vị. Thể chế mới buộc toàn ngành phải vận hành đồng bộ theo quy luật kinh tế thị trường có định hướng, tạo đà hiện thực hóa mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030.

Sự ra đời của Nghị quyết 28 trong bối cảnh hiện nay mang một ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Nghị quyết 28 đã thay đổi tư duy quản lý: văn hóa, đặc biệt là công nghiệp văn hóa, phải được thiết kế điều kiện để trở thành trụ cột của nền kinh tế sáng tạo. Điểm nhấn mang tính bản lề của Nghị quyết là cam kết: Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước. Bên cạnh đó, hàng loạt chính sách chưa từng có tiền lệ được đưa ra: quy định mức thuế suất giá trị gia tăng (VAT) 5% cho hoạt động sản xuất, phát hành, phổ biến phim; miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các dự án điện ảnh; áp dụng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng đối với sáng tạo văn hóa và thí điểm thành lập Quỹ văn hóa, nghệ thuật hoạt động theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro như một quỹ đầu tư mạo hiểm. 

NGÔ HỒNG VÂN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 644, tháng 5-2026