Trưng bày nằm trong khuôn khổ dự án “Sống cùng dòng sông”, do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng, với sự tham gia của bốn bảo tàng tại TP.HCM gồm: Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Bảo tàng TP.HCM, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ và Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.
Từ câu chuyện của những dòng sông đến đối thoại về tương lai
Được chuyển thể từ trưng bày "Chúng tôi, những dòng sông" tập trung vào những dòng sông lớn trên thế giới và các vấn đề môi trường toàn cầu từng gây tiếng vang tại Bảo tàng Confluences (Lyon, Pháp) năm 2022, phiên bản tại Việt Nam đã được điều chỉnh, bổ sung nhằm làm nổi bật những đặc trưng riêng của hệ thống sông ngòi phương Nam.
Trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” tái hiện bức tranh toàn cảnh về các dòng sông Nam Bộ, từ vai trò trong giao thương, sinh kế của cư dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến những biến đổi của các đô thị sông nước trong quá trình hiện đại hóa.
Phát biểu khai mạc, ông Etienne Ranaivoson - Tổng Lãnh sự Pháp tại TP.HCM cho biết trưng bày nằm trong khuôn khổ dự án "Sống cùng dòng sông" với sự tham gia của nhiều đối tác Việt Nam và Pháp. Theo ông, tham vọng của dự án hướng đến hai mục tiêu cốt lõi: hiểu rõ những mối đe dọa đang bủa vây các dòng sông và nhìn lại một cách sâu sắc mối quan hệ của con người với sông. “Vấn đề cốt lõi là chúng ta phải tái định nghĩa cách con người đang sống cùng các dòng sông hiện nay. Dự án chắc chắn sẽ tạo nên sức lan tỏa lớn tại TP.HCM – một siêu đô thị được hình thành và phát triển gắn liền với các con sông”- Ông nhấn mạnh.
Theo Tổng Lãnh sự Pháp, những dòng sông không chỉ là yếu tố địa lý mà còn là ký ức sống động của các vùng đất. Chúng lưu giữ những câu chuyện của quá khứ, chứa đựng những lời hứa hẹn cho tương lai. Chính vì vậy, trưng bày được thiết kế như một không gian đối thoại cần thiết, nhằm khẳng định vị trí trung tâm của sông ngòi trong đời sống đô thị và xã hội. Đằng sau sự liền mạch của chuyến tham quan trưng bày là cả một sự bố trí vô cùng phức tạp, là thành quả thầm lặng của công tác hậu trường tỉ mỉ đan xen giữa nghiên cứu khoa học, năng lực hậu cần và sự nhạy bén nghệ thuật.
Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi – Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, đây là chương trình hợp tác liên ngành kết nối các lĩnh vực nghiên cứu khoa học, quy hoạch đô thị, văn hóa, giáo dục và bảo tàng, cùng hướng đến mục tiêu khám phá, thấu hiểu và gìn giữ các dòng sông – những không gian đã, đang và sẽ tiếp tục định hình đời sống con người.
“Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” còn là kết quả của quá trình hợp tác quốc tế giữa các bảo tàng Việt Nam với các chuyên gia của Bảo tàng Confluences. Thông qua các chương trình tập huấn và trao đổi chuyên môn, đội ngũ cán bộ bảo tàng Việt Nam đã tiếp cận những phương pháp trưng bày hiện đại, nâng cao năng lực nghiệp vụ và xây dựng nền tảng hợp tác bền vững trong tương lai.
“Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn cần trở thành không gian kết nối tri thức, khơi gợi đối thoại xã hội và góp phần giải quyết những vấn đề đương đại. Khi chúng ta kể câu chuyện về dòng sông cũng chính là kể câu chuyện về con người, về khả năng thích ứng, về trách nhiệm bảo vệ môi trường và khát vọng phát triển bền vững” - Bà Xuân Thi nhấn mạnh.
Dòng sông – cội nguồn của bản sắc Nam Bộ
Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi cho rằng đối với Nam Bộ, dòng sông không đơn thuần là yếu tố tự nhiên hay địa lý. Đó còn là cội nguồn của cư trú, giao thương, sản xuất, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. “Từ sông Đồng Nai, sông Sài Gòn đến hệ thống sông Cửu Long và mạng lưới kênh rạch chằng chịt, sông nước đã góp phần hình thành nên bản sắc văn hóa Nam Bộ với những đặc trưng cởi mở, năng động, giàu sức sống và luôn biết thích ứng với điều kiện tự nhiên” - Bà chia sẻ.
Tuy nhiên, những dòng sông hôm nay cũng đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên quá mức, đô thị hóa nhanh và biến đổi khí hậu. Chính vì thế trưng bày được xây dựng như một không gian đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức và tương lai, giữa tri thức khoa học và cảm xúc văn hóa.
Với gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu được tuyển chọn từ bốn bảo tàng của TP.HCM, Trưng bày dẫn dắt người xem qua hành trình từ những lớp phù sa khai mở vùng đất phương Nam đến mạng lưới giao thương trên sông nước và những thách thức môi trường của thời đại mới.
Không gian trưng bày được chia thành ba phần. Phần thứ nhất - “Những dòng sông như dấu ấn bản sắc văn hóa Nam Bộ”, giới thiệu mối liên hệ lâu đời giữa cư dân và sông nước thông qua các hiện vật khảo cổ, tín ngưỡng dân gian, lễ hội và truyền thống văn hóa. Phần thứ hai - “Vai trò và công năng của dòng sông”, tái hiện dòng sông như nguồn sống, tuyến giao thương và không gian sinh hoạt của cư dân Nam Bộ. Phần thứ ba - “Tương lai nào cho các dòng sông?”, đặt ra những vấn đề cấp thiết về biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và trách nhiệm bảo tồn hệ sinh thái sông ngòi.
Trưng bày có nhiều hiện vật khảo cổ tiêu biểu phản ánh quá trình hình thành các cộng đồng cư dân ven sông được giới thiệu, từ những dấu tích của các nền văn hóa Đồng Nai, Giồng Cá Vồ, Óc Eo đến các sáng tạo văn hóa đặc trưng như cà ràng, ghe thuyền, ngư cụ hay tín ngưỡng thờ thủy thần. Những câu chuyện về đời sống thương hồ, chợ nổi, các nghề nghiệp gắn với sông nước cũng góp phần khắc họa vai trò trung tâm của dòng sông trong quá trình hình thành bản sắc Nam Bộ.
Đáng chú ý, trưng bày còn dành dung lượng đáng kể để phản ánh những “vết thương” của các dòng sông hôm nay. Từ tình trạng suy giảm phù sa, sạt lở bờ sông do khai thác cát quá mức, ô nhiễm nguồn nước cho đến suy giảm đa dạng sinh học, tất cả được thể hiện qua những tư liệu khoa học, hình ảnh và góc nhìn của các nhà nghiên cứu.
Là một hợp phần quan trọng của dự án “Sống cùng dòng sông”, trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” góp phần lan tỏa nhận thức cộng đồng về vai trò của sông ngòi trong phát triển bền vững. Dự án "Sống cùng dòng sông" hướng đến sự phát triển bền vững ở các vùng lãnh thổ ven sông, với cách tiếp cận tổng thể xoay quanh ba trụ cột gồm nghiên cứu khoa học, quy hoạch - phát triển đô thị và văn hóa - giáo dục, với sự tham gia của nhiều tổ chức nghiên cứu và đối tác Việt Nam – Pháp. Dự án được triển khai thông qua nhiều hoạt động tại Hà Nội, TP.HCM, Quy Nhơn (Gia Lai), Cần Thơ và Biên Hòa (Đồng Nai). Đặc biệt, một tập san giáo dục sinh động dành riêng cho trẻ em từ 10-13 tuổi cũng được thực hiện nhằm giúp thế hệ trẻ tìm hiểu về sông ngòi và môi trường một cách gần gũi, dễ tiếp cận nhất.
Trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” mở cửa phục vụ công chúng đến 17/10 tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM - số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Sài Gòn.
