Thực tiễn vận dụng giá trị phương Đông ở Việt Nam

Một là, sự tiếp biến văn hóa phương Đông một cách linh hoạt và sáng tạo

Việt Nam là quốc gia có sự tiếp biến văn hóa phương Đông một cách linh hoạt và sáng tạo trong suốt tiến trình lịch sử phát triển. Do đặc điểm địa - chính trị và lịch sử lâu dài chịu ảnh hưởng của các nền văn minh lớn trong khu vực, đặc biệt là Trung Hoa và Ấn Độ, Việt Nam đã tiếp thu nhiều yếu tố của văn hóa phương Đông. Tuy nhiên, điểm nổi bật là Việt Nam không tiếp nhận một cách thụ động hay sao chép nguyên mẫu, mà luôn có sự chọn lọc, cải biến và “Việt hóa” các yếu tố văn hóa đó để phù hợp với điều kiện cụ thể của dân tộc.

Quá trình này thể hiện rõ bản lĩnh văn hóa của dân tộc Việt Nam: vừa tiếp thu tinh hoa bên ngoài, vừa bảo tồn và phát huy những giá trị cốt lõi của bản sắc dân tộc. Nhờ đó, hệ giá trị văn hóa Việt Nam vừa mang dấu ấn chung của phương Đông, vừa có những đặc trưng riêng biệt, phản ánh đời sống, tâm lý và truyền thống của người Việt. Đây chính là cơ sở quan trọng để Việt Nam có thể thích ứng linh hoạt trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay mà không bị hòa tan về văn hóa.

Hai là, vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước

Trong nhận thức lý luận và thực tiễn phát triển, Việt Nam luôn khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định rõ: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr.143).

Quan điểm này thể hiện sự phát triển trong tư duy lý luận, đồng thời kế thừa sâu sắc các giá trị phương Đông vốn đề cao vai trò của đạo đức, nhân cách và đời sống tinh thần trong tổ chức xã hội. Văn hóa không chỉ đóng vai trò định hướng giá trị mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội, củng cố sự ổn định chính trị và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.

Trong bối cảnh hiện nay, khi phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đặt ra nhiều thách thức, việc khẳng định vai trò của văn hóa càng có ý nghĩa chiến lược. Văn hóa không chỉ là “nền tảng” mà còn là “động lực”, tạo nên sức mạnh mềm của quốc gia, giúp Việt Nam nâng cao vị thế và khả năng cạnh tranh trong môi trường toàn cầu.

Ba là, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện

Trên cơ sở nhận thức đúng đắn về vai trò của văn hóa, Việt Nam đặc biệt chú trọng đến việc xây dựng con người - chủ thể trung tâm của mọi quá trình phát triển. Trong thực tiễn, việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện được xác định với các phẩm chất cơ bản như yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết và sáng tạo.

Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có con người xã hội chủ nghĩa” (Hồ Chí Minh, 2011, tr.310) đã trở thành định hướng xuyên suốt trong chiến lược phát triển con người. Điều này phản ánh rõ sự kế thừa các giá trị phương Đông, đặc biệt là truyền thống đề cao đạo đức, nhân nghĩa và trách nhiệm xã hội.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, việc xây dựng con người không chỉ dừng lại ở phương diện đạo đức mà còn gắn với yêu cầu nâng cao tri thức, năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và hội nhập quốc tế. Như vậy, con người Việt Nam hiện đại là sự kết hợp giữa những giá trị truyền thống và các phẩm chất của thời đại mới, tạo nên một chỉnh thể vừa có bản sắc, vừa có năng lực phát triển.

Bốn là, những thách thức trong bối cảnh hội nhập

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình vận dụng các giá trị phương Đông ở Việt Nam cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển kinh tế thị trường, sự giao lưu và tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ, kéo theo sự du nhập của nhiều giá trị ngoại lai.

Một mặt, điều này góp phần làm phong phú đời sống văn hóa; mặt khác, nếu thiếu sự chọn lọc và định hướng, có thể dẫn đến nguy cơ mai một bản sắc văn hóa dân tộc. Đồng thời, trong một bộ phận xã hội đã xuất hiện những biểu hiện lệch chuẩn về đạo đức, lối sống như chủ nghĩa cá nhân cực đoan, thực dụng, coi nhẹ các giá trị truyền thống.

Những thách thức này đặt ra yêu cầu phải có sự nhận thức đầy đủ và sâu sắc hơn về vai trò của các giá trị phương Đông, cũng như có những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị tích cực, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực của quá trình hội nhập.

Năm là, định hướng vận dụng giá trị phương Đông trong giai đoạn hiện nay

Trong chiến lược phát triển hiện nay, Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của con người và tầm quan trọng của văn hóa trong phát triển bền vững. Việc kế thừa các giá trị phương Đông như đề cao đạo đức, coi trọng cộng đồng và hướng tới sự hài hòa được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Trong nhận thức, quan điểm coi con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển phù hợp với tư tưởng của C.Mác (2011, tr.56): “Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người”. Đây là cơ sở lý luận quan trọng để xây dựng một xã hội phát triển toàn diện, trong đó cá nhân và cộng đồng có sự gắn kết chặt chẽ, bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau.

Trong thực tiễn, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn chú trọng việc kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa các giá trị phương Đông và những yếu tố tiến bộ của thời đại. Văn hóa không chỉ được xem là nền tảng tinh thần mà còn là công cụ quan trọng để củng cố sự ổn định xã hội, tăng cường đồng thuận và tạo động lực cho phát triển.

Đặc biệt, việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia. Đây chính là định hướng có ý nghĩa chiến lược, bảo đảm cho Việt Nam phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Một số bài học

Giá trị phương Đông tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nhận thức và thực tiễn phát triển văn hóa, con người ở Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc kế thừa và phát huy các giá trị này không chỉ giúp bảo vệ bản sắc văn hóa mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững, bởi văn hóa không chỉ là yếu tố tinh thần mà còn là động lực quan trọng cho phát triển kinh tế, xã hội. Đó cũng chính là sự vận dụng linh hoạt và phát huy giá trị phương Đông trong thời đại mới.

Từ việc nghiên cứu các giá trị phương Đông trong nhận thức và thực tiễn phát triển văn hóa, con người ở Việt Nam hiện nay, có thể rút ra một số bài học quan trọng.

Thứ nhất, cần nhận thức đúng đắn vai trò của các giá trị phương Đông trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước. Những giá trị như đề cao đạo đức, tinh thần cộng đồng, sự hài hòa giữa con người với tự nhiên và trách nhiệm xã hội vẫn giữ ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện nay, góp phần định hướng lối sống và củng cố bản sắc văn hóa dân tộc.

Thứ hai, việc tiếp thu và vận dụng các giá trị phương Đông cần được thực hiện một cách chọn lọc, linh hoạt và sáng tạo. Trong điều kiện hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, Việt Nam cần kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa việc bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại nhằm tạo động lực cho phát triển bền vững.

Thứ ba, cần tiếp tục coi trọng vai trò của văn hóa và con người trong chiến lược phát triển quốc gia. Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có tri thức, đạo đức, trách nhiệm xã hội và năng lực hội nhập chính là điều kiện quan trọng để phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc trong thời đại mới.

Thứ tư, trước những tác động của toàn cầu hóa và kinh tế thị trường, cần tăng cường giáo dục giá trị văn hóa, nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc và phát huy các giá trị tích cực của phương Đông trong đời sống xã hội. Đây là cơ sở để xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và hướng tới sự phát triển bền vững của Việt Nam.

4. Kết luận

Giá trị phương Đông là kết tinh của những tư tưởng và chuẩn mực văn hóa được hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử, phản ánh quan niệm về con người, xã hội và mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên. Những giá trị cốt lõi như đề cao đạo đức, tinh thần cộng đồng, trách nhiệm xã hội, coi trọng giáo dục và phát triển con người vẫn giữ nguyên ý nghĩa trong bối cảnh phát triển hiện nay, đồng thời trở thành nền tảng quan trọng để xây dựng bản sắc văn hóa và củng cố sức mạnh nội sinh của mỗi quốc gia.

Thực tiễn Việt Nam cho thấy quá trình tiếp thu và vận dụng các giá trị phương Đông luôn được thực hiện theo hướng chọn lọc, sáng tạo và phù hợp với điều kiện lịch sử, văn hóa của dân tộc. Sự kết hợp giữa việc kế thừa các giá trị truyền thống với tiếp thu những thành tựu văn minh của nhân loại đã góp phần hình thành nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời tạo cơ sở cho việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, trước những tác động ngày càng sâu rộng của toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và chuyển đổi số, việc bảo tồn và phát huy các giá trị phương Đông cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới. Điều đó đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới tư duy trong việc kế thừa các giá trị truyền thống theo hướng phát huy những yếu tố tích cực, khắc phục những hạn chế không còn phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội hiện đại, đồng thời tăng cường giáo dục văn hóa, đạo đức và ý thức trách nhiệm công dân nhằm xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Có thể khẳng định rằng, việc nghiên cứu, kế thừa và vận dụng các giá trị phương Đông không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn mang giá trị thực tiễn sâu sắc đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước. Đây là cơ sở quan trọng để phát huy sức mạnh văn hóa và con người Việt Nam, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và nâng cao vị thế của Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

____________________

Tài liệu tham khảo

1. C.Mác - Ph.Ăngghen. (2011). Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội XIII. (Tập 1). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

3. Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập. (Tập 11). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

4. Nguyễn Đăng Thục. (1997). Lịch sử triết học phương Đông. (Tập 1). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh.

5. Nguyễn Hiến Lê (dịch). (2006). Luận ngữ. Nhà xuất bản Văn học.

Ngày Tòa soạn nhận bài: 2/6/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 13/6/2026; Ngày duyệt đăng: 25/6/2026.

NGUYỄN THỊ HẢO

Nguồn: Tạp chí VHNT số 648, tháng 7-2026