Tham dự Hội thảo có: TS Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện hàn lâm KHXH Việt Nam; đại diện Đại sứ quán Hàn Quốc tại Việt Nam; TS Jang Sang-hoon, Tổng Giám đốc Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc; PGS, TS Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, cùng các nhà nghiên cứu, các chuyên gia bảo tàng, các nghệ nhân và đại diện các tổ chức văn hóa của hai nước.
Hội thảo diễn ra trong khuôn khổ Dự án “Trưng bày Văn hóa Hàn Quốc” do Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc tổ chức, được thực hiện từ năm 2019 đến năm 2028, do Bộ VHTTDL Hàn Quốc tài trợ thông qua Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam. Đây là một hoạt động tiếp nối quá trình hợp tác giữa hai bảo tàng trong nghiên cứu, giới thiệu văn hóa và trao đổi chuyên môn, bảo tồn di sản nghề thủ công trong đời sống đương đại.
Thông qua việc nghiên cứu, đối chiếu hai nghề làm giấy Hanji của Hàn Quốc và giấy Dó của Việt Nam, Hội thảo tập trung làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa, kỹ thuật và tri thức bản địa được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Qua đó, các đại biểu cùng chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn di sản nghề thủ công, tìm kiếm phương thức kết nối di sản với cộng đồng và công chúng hiện nay.
Giấy Hanji của Hàn Quốc và giấy Dó của Việt Nam không đơn thuần là những sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng hệ thống tri thức phong phú về môi trường tự nhiên, nguồn nguyên liệu, kỹ thuật xử lý xơ sợi, công cụ chế tác và kinh nghiệm tổ chức sản xuất. Mỗi công đoạn làm giấy đều phản ánh sự thích ứng của con người với điều kiện sinh thái, đồng thời thể hiện quá trình tích lũy kỹ năng và kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, PGS, TS Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết: nghề giấy thủ công đứng trước nhiều biến đổi. Sản xuất công nghiệp và thị trường hàng hóa làm thay đổi nhu cầu sử dụng giấy; nguồn nguyên liệu và môi trường thực hành nghề cũng chịu tác động. Một số công đoạn có thể chỉ còn được duy trì bởi số ít nghệ nhân hoặc gia đình. Nguy cơ mai một nghề giấy truyền thống rất đáng lo ngại.
Trong đời sống, giấy truyền thống hiện diện ở nhiều lĩnh vực như ghi chép, in ấn, thư pháp, giáo dục, hội họa, kiến trúc và tín ngưỡng. Những sản phẩm, tư liệu được lưu giữ trên giấy còn góp phần bảo tồn ký ức cộng đồng, trở thành một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa và di sản tư liệu. Tuy nhiên, những hướng tiếp cận mới cũng đang mở ra cơ hội cho giấy truyền thống. Nhu cầu giấy Hanji và giấy Dó truyền thống được ứng dụng trong nghệ thuật, thiết kế, giáo dục, du lịch cộng đồng, bảo quản hiện vật và các sản phẩm văn hóa sáng tạo cao. Vậy làm thế nào để những cơ hội mới thực sự hỗ trợ cộng đồng và người làm nghề, đồng thời không làm mất đi tri thức, kỹ năng và ý nghĩa văn hóa vốn có. Bảo tồn di sản nghề thủ công vì thế không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ sản phẩm hay tư liệu, mà quan trọng hơn là duy trì các điều kiện để nghề tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Đề cập đến mối quan hệ giữa hai nghề làm giấy, PGS, TS Lê Hải Đăng cho rằng Hanji và giấy Dó có những điểm tương đồng nhưng mỗi nghề được hình thành trong bối cảnh lịch sử, môi trường sinh thái và xã hội riêng. Sự khác biệt về nguyên liệu, kỹ thuật, quy mô sản xuất, công cụ và công dụng phản ánh đặc trưng của từng vùng, từng cộng đồng.
Ban tổ chức nhận được 80 bài tham luận, lựa chọn 57 tham luận thực sự chất lượng, đúng chủ đề để in ấn và chia sẻ. Trong khuôn khổ hội thảo, có 6 báo cáo tham luận của hai nước được trình bày trong Hội thảo và được chia thành ba phiên chuyên đề gồm: “Nghề làm giấy Hanji và giấy Dó: Tri thức bản địa và giá trị đương đại”; “Từ làng nghề đến bảo tàng: Diễn giải di sản và kết nối công chúng”; “Thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - Hàn Quốc qua đối thoại và giao lưu văn hóa”.
Bên cạnh việc trao đổi học thuật giữa các chuyên gia và các nhà nghiên cứu hai nước, các nghệ nhân Việt Nam (đến từ Bắc Ninh và Cao Bằng) và nghệ nhân Hàn Quốc đã trực tiếp trình diễn, hướng dẫn trải nghiệm quy trình làm giấy Hanji và giấy Dó. Ngoài ra còn hướng dẫn in tranh Đông Hồ, làm quạt, làm sổ… trên giấy Dó và giấy Hanji. Hoạt động thực tế này giúp công chúng tiếp cận trực quan với kỹ thuật chế tác, hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công truyền thống cũng như những tri thức được gửi gắm trong từng công đoạn sản xuất.
Thông qua Hội thảo, hai Bảo tàng hướng tới thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, đổi mới phương thức trưng bày, giáo dục và trải nghiệm di sản, đồng thời tìm kiếm những giải pháp bảo tồn gắn với cộng đồng.
