Từ khóa: du lịch nghệ thuật; di sản nghệ thuật, du lịch văn hóa; công nghiệp văn hóa; kinh tế sáng tạo.

Abstract: In the context of the growing importance of the creative economy and cultural industries in urban development, art tourism has emerged as a new trend within cultural tourism across many Asian countries. This form of tourism leverages artistic heritage resources to create creative, interactive, and co-creative experiences between tourists, artists, local communities, and art spaces. Drawing upon theories of cultural tourism, creative tourism, and various forms of art-based tourism, this paper clarifies the concept of art tourism and analyzes its major development trends worldwide through representative models such as museum tourism, performing arts tourism, art festival tourism, public art tourism, and creative spaces. Using a literature review and case study analysis, the study provides a preliminary assessment of the current state of art tourism development in Vietnam. The findings indicate that Vietnam possesses abundant artistic resources and has witnessed the emergence of several art tourism models with significant development potential. However, the sector still faces a number of challenges, including the absence of a clear conceptual framework and specialized policies, weak collaboration among stakeholders, and the lack of internationally competitive art destination brands. Based on these findings, the paper proposes several strategic directions to promote the development of art tourism in connection with cultural industries and creative urban development in Vietnam in the coming years.

Keywords: art tourism; artistic heritage; cultural tourism; cultural industries; creative economy.

1. Đặt vấn đề

Trong những thập niên gần đây, du lịch đã trở thành một trong những ngành kinh tế phát triển nhanh nhất trên phạm vi toàn cầu, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giao lưu văn hóa và quảng bá hình ảnh quốc gia. Bên cạnh các loại hình du lịch truyền thống như du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái hay du lịch di sản, những xu hướng du lịch mới dựa trên trải nghiệm, sáng tạo và cá nhân hóa đang ngày càng thu hút sự quan tâm của du khách. Trong bối cảnh đó, du lịch nghệ thuật (art tourism) nổi lên như một lĩnh vực giàu tiềm năng khi nghệ thuật không chỉ được xem là tài nguyên văn hóa mà còn trở thành động lực chính thúc đẩy hành trình du lịch.

Sự phát triển của du lịch nghệ thuật gắn liền với quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế sáng tạo, nơi giá trị biểu tượng, trải nghiệm và cảm xúc trở thành yếu tố quan trọng trong tiêu dùng du lịch. Nhiều thành phố trên thế giới đã thành công trong việc xây dựng hình ảnh điểm đến nghệ thuật thông qua hệ thống bảo tàng, nhà hát, phòng triển lãm, không gian sáng tạo và các sự kiện nghệ thuật quy mô quốc tế. Các sự kiện như Venice Biennale (một trong những sự kiện triển lãm nghệ thuật, kiến trúc và văn hóa đương đại lâu đời và danh giá nhất thế giới. Được tổ chức hai năm một lần tại thành phố Venice (Ý), sự kiện này thường được ví như “Thế vận hội của giới mỹ thuật”); lễ hội nghệ thuật và sân khấu Edinburgh (lễ hội nghệ thuật và sân khấu lớn nhất hành tinh được tổ chức thường niên vào tháng 8 hằng năm tại Edinburgh, Scotland) hay Art Basel (chuỗi sự kiện nghệ thuật đương đại lớn nhất thế giới được tổ chức hằng năm tại 4 thành phố lớn là Basel (Thụy Sĩ), Miami (Hoa Kỳ); Hồng Kông  (Trung Quốc) và Paris (Pháp)). Những sự kiện lễ hội nghệ thuật này không chỉ đóng vai trò là hoạt động nghệ thuật mà còn là sản phẩm du lịch mang lại nguồn thu đáng kể cho địa phương và góp phần định vị thương hiệu văn hóa trên trường quốc tế (Getz, 2010).

Xu hướng này đặc biệt nổi bật trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa. Theo Florida (2012), nghệ thuật và sáng tạo ngày càng trở thành động lực phát triển đô thị, góp phần thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, kích thích đổi mới sáng tạo và tạo dựng lợi thế cạnh tranh cho các thành phố. Trong nhiều trường hợp, nghệ thuật không chỉ hiện diện trong các thiết chế văn hóa truyền thống mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tái sinh đô thị, hình thành các khu sáng tạo, không gian nghệ thuật công cộng và những điểm đến du lịch mới (Evans, 2009).

Tại Việt Nam, cùng với quá trình hội nhập quốc tế và sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa, nghệ thuật đang ngày càng được khai thác như một nguồn lực quan trọng trong phát triển du lịch. Các chương trình nghệ thuật thực cảnh như Tinh hoa Bắc Bộ, Ký ức Hội An; lễ hội quốc tế pháo hoa ở Đà Nẵng; những lễ hội nghệ thuật quy mô lớn hay sự phát triển của các không gian sáng tạo đã góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch và nâng cao trải nghiệm của du khách. Đặc biệt, những sự kiện âm nhạc quốc tế quy mô lớn tổ chức tại Việt Nam trong những năm gần đây đã cho thấy sức hút mạnh mẽ của nghệ thuật đối với thị trường du lịch, đồng thời mở ra cơ hội phát triển các loại hình du lịch mới gắn với công nghiệp giải trí.

Mặc dù vậy, so với tiềm năng hiện có, du lịch nghệ thuật tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu. Khái niệm du lịch nghệ thuật chưa được xác lập rõ ràng trong nghiên cứu học thuật cũng như trong hệ thống chính sách. Các hoạt động liên quan đến nghệ thuật trong du lịch hiện chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ du lịch văn hóa, du lịch sáng tạo hoặc du lịch sự kiện, dẫn đến sự thiếu hụt một khung lý luận thống nhất để định hướng phát triển. Trong khi đó, các nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của nghệ thuật trong phát triển du lịch đô thị vẫn còn tương đối hạn chế.

Xuất phát từ thực tiễn trên, bài viết nhằm làm rõ khái niệm và cơ sở lý luận của du lịch nghệ thuật; phân tích xu hướng phát triển du lịch nghệ thuật trên thế giới; đánh giá thực trạng phát triển du lịch nghệ thuật tại Việt Nam; đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm phát huy vai trò của nghệ thuật trong phát triển du lịch đô thị và công nghiệp văn hóa trong thời gian tới.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính dựa trên phân tích tài liệu thứ cấp. Nguồn dữ liệu được thu thập từ các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến du lịch nghệ thuật, du lịch sáng tạo, công nghiệp văn hóa và phát triển đô thị sáng tạo; các báo cáo của UNESCO, OECD và UNWTO; cùng với các nghiên cứu trường hợp điển hình tại Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới.

Phương pháp phân tích - tổng hợp được sử dụng nhằm hệ thống hóa các khái niệm, lý thuyết và mô hình phát triển du lịch nghệ thuật. Đồng thời, phương pháp nghiên cứu trường hợp được áp dụng để phân tích một số mô hình tiêu biểu trong và ngoài nước, từ đó nhận diện xu hướng phát triển cũng như những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam.