Ký ức Tuyết Diêm

Làng nghề sản xuất muối Tuyết Diêm có lịch sử hình thành từ thế kỷ XVIII, gắn liền với cuộc sống của người dân ven biển và quá trình hình thành phát triển của tỉnh Phú Yên (cũ). Ban đầu, dưới thời Vua Gia Long nhà Nguyễn, làng muối có tên gọi là Hoa Diêm. Đến thời Vua Minh Mạng, khi người dân bắt đầu dẫn hiệu quả nguồn nước mặn dồi dào từ đầm Cù Mông vào các ô kết tinh, cái tên Tuyết Diêm chính thức ra đời. Từ “Tuyết Diêm” mang ý nghĩa biểu trưng là “muối trắng như tuyết” - một mỹ danh vừa miêu tả sắc trắng tinh khôi, vừa khẳng định đặc tính sạch sẽ vượt trội của đặc sản vùng này. 

Muối Tuyết Diêm còn có tên gọi khác là muối Cù Mông. Trong ký ức của các lão diêm dân (người làm muối), hạt muối Cù Mông từng quý giá đến mức chính quyền thời kỳ thuộc địa đã xây dựng các nhà kho kiên cố ngay giữa đồng muối và cắt cử binh lính canh giữ nghiêm ngặt. Câu ca dao truyền miệng: “Muối Cù Mông ba mươi đồng một hạt” đã phản ánh vị thế thương mại độc tôn và giá trị kinh tế to lớn của sản vật này trong quá khứ.

Với những giá trị lịch sử độc đáo, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Yên (cũ) đã chính thức công nhận Tuyết Diêm là Làng nghề truyền thống vào năm 2022, tạo tiền đề quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển du lịch.

Kỹ nghệ hầm muối đêm: Nghệ thuật kiểm soát nhiệt bằng đất nung

Điểm độc đáo nhất tạo nên sự khác biệt của muối Tuyết Diêm chính là kỹ thuật hầm muối thủ công. Khác với muối thô được cào sử dụng trực tiếp từ ruộng phơi, muối hầm phải trải qua một chu trình chuyển hóa lý - hóa công phu nhờ nhiệt độ cao trong môi trường chậu gốm kín. 

Do tính chất tỏa nhiệt cực lớn của các lò nung củi, công việc hầm muối chỉ bắt đầu từ 0 giờ đêm đến khoảng 5-8 giờ sáng hôm sau. Khung giờ đêm giúp thợ lò tránh được cái nắng gắt của miền Trung, đồng thời kịp hoàn thành mẻ muối trước khi bình minh lên. Dụng cụ cốt lõi là các chậu đất nung nặn từ đất sét núi cao. Loại chậu này giữ nhiệt như kỹ nghệ gốm Sa Huỳnh cổ, giúp muối chín đều. 

Quy trình hầm muối trong chu kỳ 24 giờ bao gồm các bước nghiêm ngặt:

Xếp chậu và nung lửa (0h00): Muối thô sạch thu hoạch từ ruộng phơi được đong đầy vào khoảng 500 chậu gốm rồi xếp khéo léo vào lò gạch. Thợ cả lâu năm sẽ tính toán phân bổ chậu lớn nhỏ đan xen để luồng nhiệt tỏa đều. Lò bắt buộc đốt bằng củi gỗ khô tự nhiên để muối không bị ám mùi khét. 

Gia nhiệt hai chiều: Khi lửa bùng mạnh, thợ lò xúc than củi đỏ rực từ hầm lò quăng phủ kín bề mặt các chậu muối. Cơ chế truyền nhiệt từ dưới lên và từ trên xuống giúp duy trì nhiệt độ trong lòng chậu ổn định ở mức khoảng 600°C.

Tắt lửa và ủ chín tự nhiên (6h00): Sau 5-6 tiếng đun liên tục, lò được tắt lửa. Muối không được dỡ ra ngay mà để nguyên trong lò nhằm ủ nguội và chín sâu tự nhiên trong suốt 24 giờ tiếp theo. 

Sàng lọc: Các thợ nữ đảm nhận việc sàng sảy mẻ muối đã hầm xong của ngày hôm trước. Quá trình sàng lọc thủ công giúp loại bỏ hạt to, thu về lớp bột muối nhuyễn mịn như bột mì - được trân trọng gọi là: Hoa muối hầm. Một mẻ hầm 500 chậu thu được từ 1,2-1,5 tấn muối thành phẩm.

Đổi mới sáng tạo và định hướng sinh kế xanh

Mặc dù từng đứng trước nguy cơ mai một khi số lò hầm giảm xuống còn vỏn vẹn 4-5 hộ do sức ép thu nhập và sự khắc nghiệt của nghề, làng muối Tuyết Diêm hiện đang mở ra chương mới thông qua các giải pháp đổi mới sáng tạo và phát triển chuỗi giá trị. 

Nhờ sự đồng hành của Liên minh Hợp tác xã và GEF SGP - UNDP (Chương trình Tài trợ các Dự án Nhỏ của Quỹ Môi trường Toàn cầu), Tuyết Diêm đang chuyển mình theo hướng du lịch nông nghiệp xanh bền vững. Vùng nguyên liệu được nâng cấp, sản xuất muối theo phương pháp kết tinh sạch trên bề mặt trải bạt, giúp kiểm soát tạp chất không tan dưới 0,24%, cho ra hạt muối trắng, tinh khiết và giữ được khoáng chất tự nhiên.

Bên cạnh đó, danh mục sản phẩm cao cấp được mở rộng đa dạng: 

Dòng chăm sóc sức khỏe: Muối hầm kết hợp thảo dược Nam y làm muối ngâm chân trị liệu giúp thải độc, lưu thông khí huyết.

Dòng tâm linh, quà tặng OCOP: Muối Đại Bi (kết hợp muối hầm với lá cây Đại Bi chuẩn GACP-WHO từ núi Cự Linh) dùng trong các nghi thức tẩy tịnh; muối kiến vàng, muối lá é, cà phê muối hầm và nước mắm truyền thống.

Triết lý “Làm muối không chỉ để mưu sinh, mà là để giữ lại hồn quê, nếp xưa” chính là chìa khóa giúp Tuyết Diêm biến di sản hằng trăm năm thành nguồn sinh kế xanh bền vững, chào đón du khách bốn phương.

VIỆT THÀNH

Nguồn: Đặc san Vietnam Destination Review, số 2, tháng 7-2026