Nguyễn Thị Việt Nga sinh năm 1957, tham gia quân ngũ từ năm 1974 đến năm 1977. Xuất ngũ, bà theo học chuyên ngành Lịch sử - Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Từ năm 1981 đến năm 1985, bà làm việc ở Thư viện Quốc gia, sau đó chuyển về Hãng phim Tài liệu và khoa học Trung ương (TL & KH TƯ), làm biên tập, biên kịch, đạo diễn. Năm 2012, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú. Bà trò chuyện về nghề nghiệp và những nỗ lực không ngừng của một nữ đạo diễn đầy tâm huyết.

• Thưa đạo diễn - NSƯT Việt Nga! Từ một nhân viên thư viện chuyển về công tác tại Hãng phim TL & KH TƯ, trở thành biên kịch, đạo diễn phim tài liệu, điều gì ở điện ảnh tài liệu đã hấp dẫn bà?

Khoảng thời gian hơn hai mươi năm tôi được gắn bó với Hãng phim TL & KH TƯ thực sự là một niềm vinh dự và hạnh phúc. Đó là những năm tháng được công hiến hết mình, được làm những điều tôi mơ ước. Có lẽ số phận đã đưa đẩy tôi đến với điện ảnh tài liệu. Và tôi nghĩ nếu như được lựa chọn lại thì tôi vẫn cứ lựa chọn làm điện ảnh tài liệu.

Cuộc sống bây giờ có nhiều thiết bị nghe nhìn, hiện đại hơn, nhanh nhạy hơn. Nhưng thời của tôi thì điện ảnh tài liệu rất sang trọng quý hiếm. Qua điện ảnh tài liệu, khán giả được trực tiếp cảm nhận, tiếp cận với cuộc sống, tiếp cận với những vấn đề của chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa nghệ thuật. Đó cũng là thời điểm mà công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của đất nước, không khí lao động sôi nổi của toàn dân được phản ánh trực tiếp trong điện ảnh tài liệu. Chúng tôi rất tự hào khi được hòa mình vào cuộc sống lao động chiến đấu của dân tộc lúc bấy giờ.

• Điều gì bà quan tâm nhất khi thực hiện một bộ phim tài liệu: lựa chọn đề tài, nhân vật hay cách thể hiện?

Cả ba khía cạnh này đều rất quan trọng. Một bộ phim chỉ thể hiện được nhân vật thôi nhưng chủ đề, đề tài không sâu, không có tầm khái quát thì sẽ nhạt nhẽo. Và cách thể hiện không gắn kết, không có ý tứ hay, không mang đặc sắc của ngôn ngữ điện ảnh thì cũng không thành công. Hơn nữa, ở mọi lĩnh vực nghệ thuật đều cần quan tâm tới đề tài, nhân vật và cách thể hiện. Đó là ba yếu tố gắn kết với nhau, tạo thành một tác phẩm có tính hoàn chỉnh.

• Dòng phim tài liệu chính luận chiếm vị trí quan trọng ở Hãng phim TL & KH TƯ. Bà cũng viết kịch bản và đạo diễn nhiều phim, trong đó có hai bộ phim: Bác Hồ với phong trào thi đua yêu nước và Bác Hồ sự cảm hóa kỳ diệu. Bà có thể chia sẻ về hành trình thực hiện những bộ phim này?

Tôi may mắn được thực hiện nhiều phim tài liệu chính luận như: Bác Hồ với phong trào thi đua yêu nước, Bác Hồ sự cảm hóa kỳ diệu, Vị tướng của Nhân dân, Tổng bí thư Đỗ Mười - Người con của sông Hồng, Nữ Bộ trưởng ngoại giao đầu tiên của Việt Nam... Được tiếp xúc, tìm hiểu rất nhiều nhân vật lịch sử, từ những bậc tiền bối, lão thành cách mạng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, các Anh hùng lao động, chiến sĩ thi đua cùng các nhà khoa học, trí thức, văn nghệ sỹ lớn. Họ đều là những con người có nhân cách, tài giỏi bản lĩnh, nhưng họ cũng rất giữ mình, có cuộc sống chân phương, giản dị và sâu sắc. Tôi học được từ họ rất nhiều. 

Năm 1999, khi làm phim Bác Hồ với phong trào thi đua yêu nước, tôi đi từ miền núi cho đến các tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long. Ở những xóm làng xa xôi, người dân vẫn thờ Bác. Ngày Quốc khánh, ngày giỗ và sinh nhật Bác, họ vẫn thắp hương cho Người. Khi làm phim Bác Hồ sự cảm hóa kỳ diệu, tôi sang Trung Quốc gặp những nhân vật từng làm cố vấn cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn ở Việt Bắc, họ khóc khi nhắc tới Bác. Tôi đi sang Pháp, được gặp rất nhiều người từng gắn bó với Bác, phỏng vấn Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Pháp, được gặp bà Madeleine Riffaud, nhà báo, nữ anh hùng kháng chiến Pháp - con nuôi của Bác. Rồi tôi được nghe ông Vũ Kỳ, thư ký của Bác kể rất nhiều chuyện. Hay những người phiên dịch cho Bác Hồ, khi đoàn phim chúng tôi đến, họ giữ ở lại nhà họ, đưa chúng tôi đi ăn uống, vì yêu quý Bác nên họ yêu quý chúng tôi. Rồi những người bảo vệ, cấp dưỡng, những dũng sĩ miền Nam. Nữ anh hùng Hồ Thị Bi kể: Năm 1953, khi ra chiến khu Việt Bắc, bà được gặp Bác, được Bác giữ lại ăn cơm cùng Bác. Thức ăn chỉ có một đĩa thịt gà rang cùng đĩa rau luộc. Răng yếu nên Bác chỉ ăn cơm không, lại cứ gắp thức ăn cho nữ anh hùng Hồ Thị Bi, động viên: “Cô ăn đi, phải ăn nhiều vào!”. Bà vừa ăn, vừa khóc. Thương Bác quá!

• Bộ phim Vị tướng của Nhân dân hẳn cũng là một hành trình đầy cảm xúc?

Sau khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp qua đời (tháng 10/2013), đến tháng 11 có Liên hoan phim Việt Nam tổ chức ở Quảng Ninh. Tôi đi dự liên hoan phim thì gặp anh Bùi Thế Vịnh, lúc bấy giờ anh làm Tổng biên tập Tạp chí Điện ảnh Việt Nam. Trò chuyện với tôi, anh nói: “Sự ra đi của Đại tướng Võ Nguyên Giáp là mất mát quá lớn. Tôi muốn Việt Nga viết một kịch bản, tôi với Việt Nga sẽ làm phim về Đại tướng. Phim này tôi sẽ kêu gọi xã hội hóa.” Những ngày sau đấy, tôi thức ngày thức đêm đọc tài liệu về Đại tướng. Tất cả các báo đài đều đưa tin viết bài về Đại tướng, phỏng vấn rất nhiều nhân sĩ trí thức, các chính trị gia, cựu chiến binh… Nguồn tư liệu về Đại tướng rất phong phú. Trong lúc tôi viết kịch bản thì anh Bùi Thế Vịnh đi vận động kinh phí. Rất nhiều doanh nghiệp muốn tham gia tài trợ cho phim, với điều kiện là quảng cáo cho doanh nghiệp của họ. Nhưng anh Vịnh từ chối: “Chúng tôi làm về vị tướng của chúng tôi, không phải để lấy tiền quảng cáo”. Các cựu chiến binh và nhân dân ủng hộ rất nhiều, người năm nghìn, mười nghìn, hai mươi nghìn, ba mươi nghìn… Và anh vận động tất cả bạn bè của anh ở trong ngành văn hóa, cho đến khi được 350 triệu đồng. Với số tiền ấy, chúng tôi làm được bộ phim 4 tập. Không ai lấy thù lao nhuận bút, tất cả đều cống hiến cho bộ phim. Nhan đề của phim là Vị tướng của nhân dân và đúng là nhân dân đã làm phim về Đại tướng của mình. Đoàn làm phim đi từ Bắc vào Nam, gặp ai cũng vậy, cứ nhắc đến Đại tướng là họ lại khóc. Những nhân cách vĩ đại như Chủ tịch Hồ Chí Minh, các học trò của Người như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, rồi những nhân vật mà tôi được phỏng vấn sau này như Tổng Bí thư Đỗ Mười, Thủ tướng Võ Văn Kiệt, Thủ tướng Phan Văn Khải, Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình… đều là những người thực sự vì dân vì nước, giản dị, liêm khiết lắm.

• Phụ nữ làm phim tài liệu có bị thiệt thòi so với nam giới, thưa bà?

Ôi thiệt thòi nhiều lắm. Làm phim tài liệu là phải đi rất nhiều, lúc ở miền núi, khi ra hải đảo. Có những lúc quay tù biệt giam thì phải vào tận trong khu biệt giam để quay. Bận rộn như thế, nếu người chồng không thông cảm thì sẽ nghĩ rằng vợ chỉ muốn bay nhảy. Nhưng có biết đâu rất vất vả. Làm phim về môi trường chẳng hạn. 12 giờ đêm đoàn làm phim theo xe môi trường đi thu gom rác ở nội thành Hà Nội, sau đó lên bãi rác Nam Sơn để đổ, quay bãi rác ban đêm, vào tận trong bãi rác. Về đến nhà là 2 giờ rưỡi sáng, phải bỏ hết quần áo ở dưới tầng một, chui vào nhà tắm xả nước rồi mới vào giường để ôm con. Rồi còn nhiều vấn đề trong tác nghiệp, trong đối nhân xử thế, không thể thuận lợi hơn các đồng nghiệp nam được.

• Giới trẻ hôm nay rất chuộng lối làm phim tài liệu theo phong cách trực tiếp. Có ý kiến còn cho rằng phim tài liệu có lời bình thực chất là những phóng sự tài liệu. Quan điểm của bà về góc nhìn này?

Mỗi thế hệ có nhận thức, góc nhìn riêng về nhân sinh, về nghệ thuật, về quan niệm và phương thức làm phim. Thời của tôi làm phim có lời bình là xu thế chung. Ví dụ những phim của NSND Đào Trọng Khánh có lời bình rất giàu chất văn học, chiều sâu về thẩm mỹ và triết học. Còn bây giờ các bạn trẻ muốn tất cả hiện thực cuộc sống đưa vào phim tài liệu, để hiện thực ấy tự diễn ra. Trên thế giới vẫn tồn tại nhiều phương thức làm phim khác nhau, sự tự do trong sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật. Đó chính là thời đại.

• Nếu dùng một từ để nói về hành trình làm phim tài liệu thì bà sẽ nói điều gì?

Tuyệt vời. Thế hệ trẻ hiện nay làm phim còn khó khăn hơn chúng tôi ngày xưa, nhưng các bạn ấy vẫn lăn lộn, vẫn say mê. Đó chính là tuyệt vời.

• Xin cảm ơn đạo diễn - NSƯT Nguyễn Thị Việt Nga!

ANH THƯ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 641, tháng 4-2026