Tình thân âm thầm sâu đậm và những trang viết nhói lòng 

Thế nhưng, thời gian trôi đi, những gì thuộc về tinh thần dường như lại có sức sống bền bỉ hơn cả. 38 năm sau ngày mất của Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ (1988 - 2026), tình yêu và hình bóng của họ vẫn hiện diện thật rõ nét trong ký ức của người ở lại. Đặc biệt, những mảng ký ức ấy còn được nhẹ nhàng lật mở qua Những ô cửa gió lộng – cuốn sách được viết bởi anh Lưu Tuấn Anh, người con trai cả của nữ thi sĩ Xuân Quỳnh. Nếu những vần thơ tình say đắm hay những vở kịch từng làm chấn động sân khấu nước nhà những năm 80 của thế kỷ trước từng làm nên tên tuổi của cặp nghệ sĩ Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh thì có thể nói, sau những hào quang ấy là một cuộc sống đời thường vô cùng chật vật và giản dị. Lần giở từng trang sách, độc giả dần khám phá nơi ươm mầm cho những tác phẩm vượt thời gian ấy - một căn phòng nhỏ chỉ vỏn vẹn 6m² nằm sâu trong khu tập thể 96A phố Huế (Hà Nội) và bước vào một gia đình đặc biệt. Với “con anh, con tôi, con chúng ta” sau những rạn nứt từ cuộc hôn nhân trước của cả hai người, thế nhưng, vượt lên trên mọi trở ngại, rào cản, tình yêu thương đã kết nối những tâm hồn đồng điệu. Họ đã xây dựng nên một mái ấm thực sự, nơi không gian chật hẹp, đầy ắp sách vở luôn vang lên tiếng cười và sự ấm áp. Ở nơi ấy, tình yêu nồng nhiệt của họ trở thành chỗ dựa, thành nguồn năng lượng tích cực nhất để họ san sẻ mọi gánh nặng nhọc nhằn của đời sống thường nhật.

Trong suốt những năm tháng bên nhau, dẫu hoàn cảnh có khó khăn, dẫu phải đi công tác xa, tình yêu mà họ dành cho nhau vẫn giữ nguyên sự ngọt ngào như thuở ban đầu. Những bức thư tay họ gửi cho nhau là những lời thủ thỉ yêu thương nồng nàn, là chất liệu chân thực nhất để sau này những vần thơ tha thiết ra đời. Tình yêu của họ không chỉ là sự lãng mạn của thi sĩ, mà còn là sự bao dung, thấu hiểu để hóa giải mọi ranh giới, biến những điều không thể thành có thể, vượt thoát khỏi thực tại chật hẹp.

Gửi trọn tình cảm và nỗi nhớ dành cho mẹ, dượng và em, Lưu Tuấn Anh – người con trai cả của thi sĩ Xuân Quỳnh và nghệ sĩ Lưu Tuấn đã viết nên Những ô cửa gió lộng (Nxb Kim Đồng ấn hành nhân dịp kỷ niệm 36 năm ngày mất của gia đình thi sĩ, và vinh dự được trao Giải B - Giải thưởng Sách quốc gia năm 2025). Thay vì khắc họa chân dung Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh qua những dấu mốc sự nghiệp, Lưu Tuấn Anh đã chọn một góc nhìn khác: từ căn bếp, những bữa cơm và không gian gia đình bé nhỏ.

Với độc giả, Xuân Quỳnh là một nữ sĩ tài hoa với nhiều trăn trở riêng chung. Nhưng với Lưu Tuấn Anh, mẹ hiện lên thật gần gũi, là một người phụ nữ vô cùng hài hước, giàu lòng trắc ẩn và tinh tế trong cách giáo dục con cái. Anh hé lộ, mẹ mình mới chỉ học hết lớp 4. Tuy vậy, bằng sự kiên trì phi thường, bà không ngừng tự học để mở mang kiến thức và cũng chính sự ham học ấy đã trở thành bài học sống động nhất để bà khuyến khích các con. Xuân Quỳnh dạy con những triết lý giản dị mà sâu sắc. Bà nói với con rằng, muốn yêu đồng bào, yêu Tổ quốc thì trước hết, con phải biết yêu thương gia đình, trân trọng những người thân thuộc bên cạnh mình. Những bài học tưởng chừng nhỏ bé ấy soi chiếu một phương diện thật đẹp trong con người bà: một người mẹ hướng về những giá trị cốt lõi, tinh tế và đầy ắp tình yêu cuộc sống.

Nếu Xuân Quỳnh là hình ảnh người mẹ dịu dàng tần tảo thì trong ký ức của người con, dượng Lưu Quang Vũ đích thực là một người đàn ông của gia đình. Ông hiền lành, dễ tính, đặc biệt rất chiều chuộng vợ con và vô cùng quảng giao với bè bạn. Hình ảnh của ông gắn liền với người đàn ông miệt mài sáng tác trong căn phòng nhỏ bé, ngập tràn sách vở, hệt như những dòng thơ ông từng viết trong bài Nhà chật: “Nhà chỉ mấy thước vuông, sách vở xếp cạnh nồi/ Nếu nằm mơ, em quờ tay là chạm vào thùng gạo/ Ô tường nhỏ treo tranh và phơi áo/ Ta chỉ có mấy thước vuông cho hạnh phúc của mình...”. Những mẩu chuyện đời thường ấy đã xóa nhòa khoảng cách giữa những người nổi tiếng và công chúng, để người đọc thấy được một con người tài năng cũng có những buồn vui, thói quen và tình yêu thương gia đình bình dị như bao người.

Những ô cửa gió lộng cũng mang đến những khoảnh khắc nghẹn ngào khi viết về bé Mí (Lưu Quỳnh Thơ) – cậu bé đã theo cha mẹ bước lên chuyến xe định mệnh năm nào. Dù chạm vào những vùng ký ức đau buồn nhất, giọng văn của Lưu Tuấn Anh vẫn điềm tĩnh, đầy tiết chế và không sa vào bi lụy.

Đặc biệt, cuốn sách hé lộ một chi tiết vô cùng cảm động về tình yêu thương vượt ra khỏi ranh giới máu mủ ruột rà. Đó là tình cảm mà nghệ sĩ Lưu Tuấn – bố đẻ của tác giả Lưu Tuấn Anh – dành cho bé Mí. Dù Mí là con của vợ cũ với chồng sau, nghệ sĩ Lưu Tuấn vẫn yêu thương, chăm sóc cậu bé như ruột thịt của mình. Tình cảm ấy được bồi đắp từ những hành động nhỏ nhặt, thầm lặng nhất: ông tự tay làm đồ chơi cho Mí lúc nhỏ; khi Mí lớn hơn, vào những đêm hè Hà Nội nóng nực, ông lại lặng lẽ chuẩn bị chỗ ngủ trên sân thượng để cậu bé được hưởng chút gió trời.

Những cử chỉ dung dị ấy đã minh chứng cho một tình thân vượt lên trên mọi khái niệm thông thường. Và cũng bởi tình cảm sâu đậm ấy, khi tai nạn ập đến cướp đi gia đình Xuân Quỳnh - Lưu Quang Vũ, trái tim của nghệ sĩ Lưu Tuấn dường như cũng vụn vỡ theo, nỗi xót xa nhân lên gấp bội.

Lăng kính văn hóa Hà Nội một thời qua những “ô cửa”

Vượt ra khỏi khuôn khổ của một cuốn hồi ký gia đình, Những ô cửa gió lộng còn là một lăng kính phản chiếu bức tranh văn hóa, nghệ thuật Hà Nội của nhiều thập niên trước. Trong căn phòng chật chội chưa đầy chục mét vuông ấy, Lưu Tuấn Anh đã có dịp chứng kiến biết bao cuộc hội ngộ của những tên tuổi lớn. Những bữa cơm đạm bạc, những cuộc chuyện trò say sưa về nghề nghiệp của dượng Vũ và bạn bè đã trở thành một phần ký ức của tác giả. Ở đó, độc giả được gặp lại Bùi Xuân Phái, Nguyễn Đình Nghi, Đào Trọng Khánh, Lê Chức, Lê Hùng, Doãn Châu... hiện lên tự nhiên, sống động như những người bạn, những người đồng nghiệp mộc mạc, chân tình. Cuốn sách còn giá trị hơn khi công bố nhiều hình ảnh tư liệu về gia đình, về những cuộc gặp gỡ bạn bè. Chính hệ thống hình ảnh ấy đã giúp người đọc hình dung rõ nét hơn về không khí văn nghệ của một thời, về tình bạn bè đồng nghiệp ấm áp và chân thành giữa những người nghệ sĩ lớn.

Ký ức là cầu nối để “tình yêu ở lại”

Năm 2026, nhân kỷ niệm 38 năm ngày mất của Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ và con trai Lưu Quỳnh Thơ (29/8/1988 – 29/8/2026), Nxb Kim Đồng đã tổ chức chương trình “Giới thiệu sách Những ô cửa gió lộng và giao lưu Xuân Quỳnh cùng tình yêu ở lại” tại Hà Nội. Sự kiện không chỉ là nén hương tưởng nhớ mà còn là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Dịp này, Nxb Kim Đồng cũng giới thiệu đến độc giả những ấn phẩm giá trị khác của hai nghệ sĩ như: Bầu trời trong quả trứng, Những truyện hay viết cho thiếu nhi, Trời xanh của mỗi người, Thơ Xuân Quỳnh, cùng tuyển tập kịch Lưu Quang Vũ Hồn Trương Ba da hàng thịt - Tôi và chúng ta.

Ba mươi tám năm đã trôi qua kể từ ngày chuyến xe định mệnh ấy cướp đi ba mảnh ghép của một gia đình trọn vẹn. Thể xác họ đã trở về cát bụi, nhưng linh hồn, tác phẩm và câu chuyện về cuộc đời họ vẫn tiếp tục sống. Từ những trang sách, qua lời kể của những người thân yêu, ký ức về Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ và Quỳnh Thơ. Tác giả Lưu Tuấn Anh đã dành gần mười năm để hồi tưởng, sắp xếp và viết lại những mảng kí ức, Những ô cửa gió lộng là tình yêu, nỗi nhớ gửi tới những người thân yêu và cũng như một lời mời bạn đọc bước qua những “ô cửa” để gặp những con người gần gũi, sống động và đầy yêu thương phía sau tác phẩm. Đối với công chúng mến mộ, nhu cầu tìm hiểu sâu sắc hơn về cuộc đời của các tác giả lớn luôn là một đòi hỏi tự nhiên. Cuốn hồi ký Những ô cửa gió lộng ra đời đã giải quyết thỏa đáng nhu cầu này, đồng thời góp phần định hình một thế hệ độc giả mới biết yêu thương, trân trọng di sản của nhà thơ Xuân Quỳnh và nhà viết kịch Lưu Quang Vũ. Sự kiện tái hiện những ký ức chân thực qua góc nhìn của những người trong cuộc và khẳng định giá trị bền vững của một mạch chảy tình yêu đã đi vào lịch sử văn đàn Việt Nam và đọng lại trong sự chiêm nghiệm của biết bao thế hệ. Dòng ký ức riêng tư ấy, khi hòa vào dòng chảy văn hóa chung, đã trở thành một phần di sản thiêng liêng, minh chứng cho một điều rằng: Dẫu cuộc đời mong manh như một vệt sáng, thì sau cùng, tình yêu thương và sự tử tế vẫn luôn là thứ giá trị duy nhất còn ở lại.

TRÚC LAM

Nguồn: Tạp chí VHNT số 656, tháng 9/2026