Trong bối cảnh đó, bảo tồn các môn thể thao truyền thống không thể chỉ dừng ở việc tổ chức các hoạt động biểu diễn, lễ hội hay một số giải đấu theo mùa vụ, mà cần được đặt trong một chiến lược dài hạn với trọng tâm là đào tạo lực lượng kế cận, đồng thời hình thành hệ thống đào tạo đủ bài bản để các môn thể thao truyền thống có thể thích ứng với yêu cầu của thể thao hiện đại. Bên cạnh đó cũng cần có những cơ chế hỗ trợ thiết thực nhằm tôn vinh nghệ nhân, VÐV và tạo sinh kế bền vững để họ gắn bó lâu dài với nghề.

Từ những sân đấu truyền thống

Trong số các môn thể thao truyền thống đang được duy trì, Vật dân tộc, Ðẩy gậy, Bắn nỏ, Kéo co, Ðua thuyền truyền thống hay Võ cổ truyền là những ví dụ cho thấy sự đa dạng của các môn thể thao gắn với đời sống văn hóa Việt Nam.

Vật dân tộc từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong nhiều lễ hội ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Những sới vật trong ngày hội làng không chỉ là nơi tranh tài sức mạnh mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, để Vật dân tộc có thể duy trì lâu dài, việc tổ chức hội vật theo mùa vụ là chưa đủ. Môn thể thao này cần có lớp trẻ được tuyển chọn, tập luyện thường xuyên và được truyền dạy bài bản. 

Tương tự, Ðẩy gậy và Bắn nỏ gắn với đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số. Ðây là những môn có lợi thế bởi kỹ thuật tương đối gần với các hoạt động truyền thống, nhưng cũng đứng trước bài toán thiếu người kế cận nếu chỉ được duy trì trong phạm vi các lễ hội hoặc các kỳ hội thao.

Với Kéo co, giá trị nổi bật nằm ở tính cộng đồng. Từ một trò chơi dân gian, Kéo co đã trở thành hoạt động được tổ chức tại nhiều sự kiện thể thao, văn hóa. Tuy nhiên, để duy trì một môn thể thao lâu dài, yếu tố quan trọng vẫn là tạo được môi trường để thế hệ trẻ thường xuyên tham gia, thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội.

Trong khi đó, Ðua thuyền truyền thống lại cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa thể thao với điều kiện tự nhiên và đời sống cộng đồng. Ở nhiều địa phương ven sông, ven biển, đua thuyền là một phần của lễ hội truyền thống. Song, việc duy trì đội thuyền và lực lượng vận động viên thường xuyên đòi hỏi nguồn lực, cơ sở vật chất và người hướng dẫn chuyên môn.

Nguy cơ “thất truyền”

Ở một số địa phương, hoạt động của các môn thể thao truyền thống vẫn phụ thuộc chủ yếu vào một số cá nhân có tâm huyết. Họ vừa là người thực hành, vừa là người truyền dạy kỹ thuật, kinh nghiệm và những quy định mang tính đặc thù của môn. Ðiều đáng lo ngại là khi những người này tuổi cao, sức khỏe giảm sút hoặc không còn khả năng truyền dạy, nếu không có lớp kế cận, nguy cơ thất truyền rất cao. Ðây là điểm khác biệt cơ bản giữa thể thao truyền thống và nhiều môn thể thao hiện đại đã có hệ thống đào tạo tương đối hoàn chỉnh.

Ðối với nhiều môn thể thao truyền thống, quá trình đào tạo trong nhiều năm vẫn dựa khá nhiều vào phương thức truyền nghề trực tiếp. Kinh nghiệm, kỹ thuật và bài bản được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau thông qua các võ sư, huấn luyện viên và những người có nhiều năm thực hành.

Phương thức này tạo nên nét đặc trưng của thể thao truyền thống, song cũng đặt ra một thách thức: khi người truyền dạy không còn khả năng tiếp tục công việc, một phần tri thức có nguy cơ bị gián đoạn nếu chưa được ghi chép, hệ thống hóa và chuyển giao cho lớp kế cận.

Vì vậy, bảo tồn thể thao truyền thống trước hết phải bắt đầu từ bảo tồn và phát triển con người.

Ðãi ngộ huấn luyện viên phải gắn với nhiệm vụ bảo tồn

Ðối với các môn thể thao truyền thống, huấn luyện viên có vai trò đặc biệt. Họ không chỉ hướng dẫn vận động viên về kỹ thuật, thể lực và chiến thuật mà còn là người lưu giữ những kiến thức được truyền từ thế hệ trước.

Với Vật dân tộc, Ðẩy gậy hay Võ cổ truyền, kinh nghiệm của người thầy nhiều khi được tích lũy qua hàng chục năm tập luyện. Trong Bắn nỏ, kỹ thuật sử dụng dụng cụ, tư thế, cách ngắm và kinh nghiệm thi đấu cũng đòi hỏi quá trình hướng dẫn trực tiếp.

Do đó, nếu đội ngũ này không được quan tâm đúng mức, nguy cơ thất truyền sẽ xuất hiện ngay cả khi môn thể thao vẫn còn được tổ chức.

Một thực tế cần được nhìn nhận là nhiều huấn luyện viên, nghệ nhân hoặc người truyền dạy các môn thể thao truyền thống hiện hoạt động dựa nhiều vào tâm huyết cá nhân. Huấn luyện viên không đơn thuần là người hướng dẫn kỹ thuật. Họ còn là những người lưu giữ tri thức, kinh nghiệm và phương pháp truyền dạy được tích lũy qua nhiều thế hệ. Không ít kỹ thuật đặc thù hiện vẫn được truyền chủ yếu bằng phương thức “thầy truyền trò”, chưa được hệ thống hóa đầy đủ thành giáo trình.

Trong khi đó, quy mô tập luyện và thi đấu của các môn này còn hạn chế, khiến việc duy trì một đội ngũ huấn luyện viên chuyên trách gặp nhiều khó khăn. Ðây là vấn đề cần được giải quyết nếu muốn bảo tồn lâu dài.

Một huấn luyện viên Vật dân tộc có thể không tạo ra nhiều huy chương quốc tế, nhưng nếu đào tạo được một thế hệ vận động viên trẻ, duy trì câu lạc bộ và truyền lại kỹ thuật cho những người kế nghiệp thì đóng góp đó có ý nghĩa trực tiếp đối với sự tồn tại của môn thể thao.

Tương tự, một võ sư dành nhiều năm truyền dạy võ cổ truyền không chỉ tạo ra vận động viên mà còn góp phần bảo tồn những bài quyền, kỹ thuật và phương pháp huấn luyện của một dòng võ.

Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế đánh giá và đãi ngộ phù hợp với đặc thù của nhóm môn này. Bên cạnh tiền lương, phụ cấp và các chế độ bảo hiểm theo quy định, có thể tính đến các chính sách hỗ trợ đối với những người có đóng góp nổi bật trong công tác truyền dạy, đào tạo lực lượng kế cận và bảo tồn các môn có nguy cơ mai một.

Chuẩn hóa để tạo sức sống mới!

Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên phương thức hoạt động cũ. Bảo tồn là tạo điều kiện để giá trị đó tiếp tục được thực hành, truyền lại và phát triển trong những điều kiện mới. Cùng với đó, cần đẩy mạnh việc tư liệu hóa các kỹ thuật và phương pháp truyền dạy. Ðây là giải pháp quan trọng nhằm hạn chế tình trạng một môn thể thao phụ thuộc vào duy nhất một vài người thầy.

Khi kỹ thuật được tư liệu hóa, đội ngũ huấn luyện viên trẻ có thể tiếp cận nguồn kiến thức thống nhất, đồng thời tiếp tục phát triển trên nền tảng truyền thống.

Thể thao truyền thống sẽ không thể tồn tại chỉ bằng những lễ hội được tổ chức mỗi năm một lần. Một môn thể thao muốn duy trì và phát triển trong đời sống đương đại phải thu hút được người tập, người dạy và thế hệ kế cận. Bởi vậy, bảo tồn các môn thể thao truyền thống cần bắt đầu từ việc giữ người biết nghề, đào tạo người kế nghiệp và bảo đảm để người thầy có thể sống được bằng nghề.

Ðối với những môn có số lượng người tham gia ít, nguy cơ thất truyền cao nhưng có giá trị văn hóa đặc biệt, cần ưu tiên nguồn lực để bảo tồn, tư liệu hóa và đào tạo người kế cận. Ðiều này cho thấy, bảo tồn thể thao truyền thống không thể chỉ đặt trong khuôn khổ của một giải đấu hay một lễ hội. Ðiều cần thiết là xây dựng được một hệ thống đào tạo liên tục.

Một trong những vấn đề được đặt ra đối với thể thao truyền thống hiện nay là sự không đồng đều về chương trình và phương pháp đào tạo. Cùng một môn thể thao nhưng ở mỗi địa phương, câu lạc bộ hoặc võ đường có thể có cách truyền dạy khác nhau. Ðây là một phần tạo nên sự phong phú, song nếu thiếu những tiêu chuẩn chung sẽ gây khó khăn cho công tác tuyển chọn, đánh giá trình độ và xây dựng đội tuyển. Do đó, chuẩn hóa là yêu cầu cần thiết, nhưng chuẩn hóa không đồng nghĩa với việc đồng nhất hay xóa bỏ bản sắc.

Những nội dung cơ bản như kỹ thuật nền tảng, cấp độ đào tạo, tiêu chí kiểm tra, hệ thống thi đấu, tiêu chuẩn huấn luyện viên và phương pháp đánh giá vận động viên cần từng bước được xây dựng thống nhất. Trên nền tảng đó, đặc trưng của từng môn phái, dòng võ, địa phương vẫn được bảo tồn và phát huy.

Ðây là cách tiếp cận giúp giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, giữ lại giá trị cốt lõi nhưng tổ chức đào tạo bằng phương pháp phù hợp với yêu cầu hiện đại.

Chiến lược phát triển TDTT Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt yêu cầu đổi mới công tác tuyển chọn, đào tạo vận động viên, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ trong thể thao. Ðối với các môn truyền thống, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi quá trình chuẩn hóa sẽ giúp tạo ra nền tảng chung để từng bước hình thành hệ thống đào tạo liên tục từ cơ sở đến thành tích cao.

Cần đưa thể thao truyền thống vào trường học

Nếu chuẩn hóa là nền tảng chuyên môn thì học đường hóa là giải pháp tạo nguồn. Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường đưa các môn thể thao truyền thống phù hợp vào trường học.

Trường học là môi trường tập trung đông đảo thanh thiếu niên, có hệ thống tổ chức tương đối ổn định và có điều kiện để triển khai hoạt động thể chất thường xuyên. Việc đưa các môn thể thao truyền thống vào trường học vì thế không chỉ mang ý nghĩa giáo dục mà còn có thể trở thành bước đầu của quá trình phát hiện và tuyển chọn năng khiếu.

Ðối với Vật dân tộc, Ðẩy gậy, Kéo co hoặc một số nội dung Võ thuật, nhà trường có thể tổ chức các câu lạc bộ, hoạt động ngoại khóa hoặc chương trình trải nghiệm. Qua đó, học sinh vừa được rèn luyện thể chất, vừa có cơ hội tìm hiểu về lịch sử và giá trị văn hóa của môn thể thao.

Từ phong trào học đường, những học sinh có năng khiếu có thể được tuyển chọn vào các câu lạc bộ, trung tâm thể thao hoặc đội tuyển địa phương. Ðây chính là quy trình để đào tạo giúp các môn thể thao truyền thống tạo nguồn vận động viên liên tục thay vì phụ thuộc vào những đợt tuyển chọn ngắn hạn.

Bảo tồn một môn thể thao truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ trong quá khứ. Ðiều quan trọng là giữ được những giá trị cốt lõi, đồng thời tạo điều kiện để môn thể thao thích ứng với đời sống hiện đại. Từ Vật dân tộc, Ðẩy gậy, Bắn nỏ đến Kéo co, Ðua thuyền truyền thống và Võ cổ truyền, mỗi môn đều mang trong mình những câu chuyện riêng về lịch sử và văn hóa cộng đồng. Nếu được tổ chức đào tạo bài bản, những giá trị này không chỉ được bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển thể thao và văn hóa trong đời sống hiện đại.

Bảo tồn thể thao truyền thống, xét đến cùng, là bảo tồn một phần di sản văn hóa của dân tộc. Vì thế, không đơn thuần là giữ lại những gì thuộc về quá khứ, mà là tạo điều kiện để những giá trị đó tiếp tục được truyền lại và phát triển trong tương lai.

Ðể làm được điều đó, cùng với đầu tư cho cơ sở vật chất và đào tạo vận động viên, cần có chính sách đủ mạnh để giữ chân đội ngũ huấn luyện viên, nghệ nhân và những người đang trực tiếp truyền nghề. Khi người thầy được bảo đảm, nghề được truyền lại; khi nghề được truyền lại, những môn thể thao truyền thống mới có cơ hội tiếp tục sống trong các thế hệ mai sau.  

MỸ HẠNH

Nguồn: Thể thao & Đời sống, số 3, tháng 8/2026