1. Dẫn nhập

Đàn T’rưng gắn liền văn hóa, nghệ thuật Việt Nam, hình thành, phát triển trong đời sống dân gian. Trong sinh hoạt, đàn T’rưng giữ vai trò quan trọng, nhanh chóng trở thành nhạc cụ giữ bản sắc tộc người Gia Rai/J’rai, Ba Na/Bahnar. Với tư thế đứng đối diện đàn T’rưng, yêu cầu người diễn tấu sử dụng 2 thanh tre gõ thẳng trên các ống đàn khác nhau tạo âm thanh tre, nứa, phù hợp đặc biệt âm hưởng Tây Nguyên. Việc lựa chọn đàn T’rưng trong đào tạo chuyên nghiệp xuất phát từ giá trị âm sắc, nghệ thuật diễn xướng, trở thành nội dung quan trọng trong bối cảnh giáo dục nghệ thuật Việt Nam, qua đó góp phần nâng cao vị thế nhạc cụ truyền thống Việt Nam, góp phần gia tăng hứng thú nhạc cụ mang sắc màu Tây Nguyên giai đoạn hiện nay.

Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội là cơ sở giáo dục tiên phong trong việc tích hợp nhiều nhạc cụ truyền thống, trong đó đàn T’rưng theo xu hướng hiện đại, thực tiễn. Nhiều năm qua, Trường và GV, HSSV hoạt động phù hợp biểu diễn trong thực tế. Các chương trình biểu diễn tại phố đi bộ xung quanh hồ Gươm, các hoạt động biểu diễn phục vụ trên sân khấu, lễ hội...chứng minh đàn T’rưng được diễn tấu đa dạng trên nhiều sân khấu khác nhau.

2. Đặc điểm cấu tạo đàn T’rưng

Tên gọi T’rưng xuất phát từ tiếng người Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar sống ở Tây Nguyên. Thuật ngữ tiếng Anh nêu rõ là nhạc cụ ghép từ tre/bamboo và đàn Xylophone, gọi chung là: Bamboo Xylophone qua đặc trưng tự thân vang (thuật ngữ quốc tế: Idiophone), nghĩa là âm thanh thân tự vang lên có được từ thân đàn, điều này được thuật ngữ quốc tế qua theo lối diễn đạt: nhạc cụ tự thân vang. 

Về cấu tạo, đàn T’rưng chế tác từ ống tre, nứa được tộc người Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar sử dụng trong đời sống hàng ngày, mục đích xua đuổi thú rừng. Về sau, đàn T’rưng xuất hiện thường xuyên trong lễ hội truyền thống, sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Các ống đàn T’rưng chế tác từ ống tre, nứa khô có chiều dài ngắn, to nhỏ khác nhau. Mỗi ống đàn gồm hai phần: ống hơi và thanh cộng hưởng. Giữa ống hơi, thanh cộng hưởng có quan hệ mật thiết tạo nên ống đàn có cao độ chuẩn, âm thanh vang. Hiện nay, đàn T’rưng được biến đổi, cải tiến với khung gỗ mít, gỗ gõ tạo vững chắc chứa ống tre, nứa có độ dài khác nhau. Phím đàn làm từ tre, nứa có độ dài, dày tạo cao độ gần 3 quãng 8. Số lượng ống khoảng 12- 16 theo trật tự điệu thức 12 âm/Chromatich tạo âm thanh chau chuốt, vang, chắc, khỏe. Ngoài ra, đàn T’rưng được trang trí họa tiết mang dấu ấn Tây Nguyên độc đáo, đặc sắc.

Trong đời sống dân gian người Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar quá trình chế tác đàn T’rưng trải qua giai đoạn thủ công, tiêu tốn thời gian hoàn thành (2- 3 tháng). Đầu tiên, nghệ nhân dân gian tìm một số ống tre không quá già, cứng cáp, khoét rỗng thân tre rồi ngâm dưới nước gần 1 tháng, sau đó vớt lên phơi nắng 5- 7 ngày, rồi lại ngâm dưới nước khoảng 1 tháng, điều này giúp từng ống tre dẻo dai, không nứt nẻ, mối mọt. Cao độ nốt nhạc do đàn T’rưng tạo ra không chỉ phụ thuộc độ dài ngắn, dày mỏng ống tre, mà còn phụ thuộc vào cách đẽo gọt. Một đầu ống tre được vót bằng (tất cả xếp cùng một phía), một đầu còn lại được vót xéo theo các độ nghiêng khác nhau. Đây là công đoạn khó khăn, quyết định chất lượng tiếng đàn, vì độ nghiêng đường vót tạo ra âm thanh khác nhau, khi vót quá tay cho ra âm thanh không đúng ý muốn, buộc người làm đàn phải vót lại từ đầu cho đến khi vừa ý. Tóm lại, cấu tạo đàn T’rưng hiện nay có cải tiến, mục đích giải quyết hiệu quả âm sắc, sắc thái mà tác phẩm yêu cầu thể hiện. Sử dụng thanh tre (hai đầu bọc vải hoặc dây chun) gõ ống đàn, tư thế diễn tấu của người biểu diễn tạo nên hình ảnh sinh động, khác hoàn toàn biểu diễn đàn Bầu, Thập lục và các nhạc cụ truyền thống khác.

Về kỹ thuật đàn T’rưng có nhiều đặc điểm tương tự như kỹ thuật đàn Xylophone, nhưng khác tư thế ngang của Xylophone, đàn T’rưng luôn đặt đứng, do vậy kỹ thuật diễn tấu T’rưng yêu cầu người biểu diễn đứng đối diện đàn T’rưng gõ 2 thanh tre lên phím đàn. Chính khoảng cách đứng hướng đàn T’rưng tạo hình ảnh biểu diễn gợi cảm, thu hút vì cách diễn tấu độc đáo, đặc biệt. Về kỹ thuật, diễn tấu đàn T’rưng tập trung vào kỹ thuật gõ thanh tre/dùi vào ống đàn. 

Âm nhạc vùng Tây Nguyên phong phú, 2 tộc người Gia Rai/Jrai, Ba Na/ Bahnar có thang 5 âm [9,tr.27]

Cấu tạo thang 5 âm Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar với 2 quãng đặc trưng: 2T+ 3T, đồng thời xuất hiện âm biến si (âm thứ 6). Như vậy, thang 5 (hoặc 6) âm ảnh hưởng, tác động cấu tạo giai điệu dân ca Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar tạo nhiều làn điệu phong phú, hấp dẫn. Đàn T’rưng trong đời sống dân gian vang lên ngoài xua đuổi thú dữ ngoài nương, còn phục vụ lễ hội, hoạt động chung cộng đồng. Do đó, T’rưng trở thành nhạc cụ được người dân Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar cùng gìn giữ. Hiện nay, T’rưng là nhạc cụ được dạy học trong các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp, đặc biệt từ Huế vào phía Nam. Như vậy, đàn T’rưng là nhạc cụ truyền thống quốc gia được nhiều cơ sở đào tạo nghệ thuật đưa vào dạy học, đàn T’rưng là nhạc cụ tiêu biểu vùng Tây Nguyên. 

Để đàn T’rưng là nhạc cụ biểu diễn hấp dẫn, thu hút, các tác phẩm sáng tác cho T’rưng luôn kết hợp dàn nhạc dân tộc được nhiều nhạc sĩ Việt Nam, nước ngoài quan tâm, tạo vị thế riêng đàn T’rưng trên sân khấu. Ngoài diễn tấu trong lễ hội, hoạt động văn hóa, đàn T’rưng còn biểu diễn trên các sân khấu mang tính quốc gia, trở thành nhạc cụ biểu diễn không thể thiếu khi quảng bá hình ảnh Việt Nam với bạn bè quốc tế.

3. Vai trò dạy học đàn T’rưng tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội

3.1. Gìn giữ, lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc

Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội không chỉ là nơi chắp cánh cho những tài năng nghệ thuật trẻ mà còn là trung tâm giao lưu, sáng tạo, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị nghệ thuật truyền thống, đồng thời tiếp thu tinh hoa nghệ thuật hiện đại và hội nhập quốc tế. Ngoài các nhạc cụ truyền thống như: Nhị, Sáo, Thập Lục…đàn T’rưng được trường xếp là nhạc cụ cần thiết, giúp HSSV học chuyên ngành hoặc nhạc cụ 2 (tương tự như Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam). 

Với âm thanh đặc sắc, tiêu biểu vùng Tây Nguyên, đàn T’rưng tạo nên vẻ đẹp thẩm mỹ trên sân khấu khi biểu diễn cùng dàn nhạc dân tộc. Sức thu hút đàn T’rưng với âm thanh độc đáo, giàu bản sắc văn hóa Việt Nam tạo sự phấn khích trong học sinh Trung cấp, Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội. Đây là cơ sở khi HSSV hăng hái đăng ký học đàn T’rưng.

Đăng ký học đàn T’rưng là quá trình bộc lộ năng khiếu âm nhạc được học sinh Trung cấp lựa chọn khi tiếp xúc, luyện tập.   

Như vậy, các lý do nêu trên là động lực giúp HSSV Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội nhanh chóng phát triển tài năng diễn tấu góp phần tạo nhiều nghệ sĩ trẻ, tài năng trên sân khấu biểu diễn chuyên nghiệp, củng cố vững chắc giá trị văn hóa dân tộc Việt Nam giai đoạn hiện nay.

3.2. Phát triển năng khiếu âm nhạc và kỹ năng biểu diễn

Diễn tấu đàn T’rưng luôn đòi hỏi HSSV tập trung tinh thần, quá trình lên lớp, GV luôn tổ chức, hướng dẫn HSSV chủ động phát triển năng khiếu âm nhạc, vì môi trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội đòi hỏi đào tạo các nghệ sĩ biểu diễn, phục vụ chương trình nghệ thuật chuyên nghiệp. Do đó, GV, HSSV ý thức rèn luyện nghề. 

- Phát triển năng khiếu âm nhạc

Quá trình dạy học âm nhạc, điểm quan trọng GV khai thác năng lực (còn gọi phẩm chất, cá tính riêng) của người học. Đây là đặc điểm quan trọng khi HSSV theo học âm nhạc chuyên nghiệp. 

  Để HSSV phát triển năng khiếu âm nhạc toàn diện, quá trình dạy học đàn T’rưng trở thành mục tiêu điều kiện bắt buộc để HSSV tự đánh giá bản thân, chủ động hơn phương pháp luyện tập, tăng khả năng diễn tấu khi biểu diễn trên sân khấu, trước đám đông.  

- Phát triển kỹ năng biểu diễn

Để trở thành nghệ sĩ biểu diễn đàn T’rưng đòi hỏi quá trình dạy học kỹ, công phu. GV luôn ý thức dạy tận tình, chu đáo, luôn theo sát bài giảng để học sinh Trung cấp hiểu nắm phương pháp vận dụng kỹ thuật hoàn thiện, đồng thời biết kỹ năng luyện T’rưng đúng thời gian. Mặc dù có hoàn cảnh, điều kiện gia đình khác nhau, nhưng mỗi học sinh Trung cấp đều quan niệm kỹ năng tự học để hoàn thiện hướng dẫn của GV khi lên lớp. Về kỹ năng biểu diễn, GV căn cứ bài giảng, giáo án, tiến trình dạy học đề ra những quy định sau:

HSSV luôn tự tin, tập trung diễn tấu tác phẩm, không bị phân tâm, lơ là khi diễn tấu.

Thực hiện đúng kỹ thuật, sắc thái theo quy định tác phẩm đề ra. Không tự ý bỏ qua hay không diễn tấu những câu, đoạn kỹ thuật khó.

Để hoàn thiện kỹ năng biểu diễn, GV cần thị phạm, diễn tấu khi lên lớp, giúp HSSV tập trung, chú ý trình bày tác phẩm.

 Luôn xác định biểu diễn là hình thức kiểm tra xác thực, giúp học sinh Trung cấp trải qua diễn tấu trên sân khấu, số đông khán giả.

Khi HSSV hoàn thiện tác phẩm chuẩn bị thi, kiểm tra học kỳ, năm, GV luôn tổ chức trình biểu diễn, qua đó HSSV tham gia với tư cách diễn tấu tạo điều kiện phát triển tư duy âm nhạc, đồng thời phát triển kỹ năng biểu diễn cho HSSV.

Tóm lại, phát triển kỹ năng biểu diễn là mục đích, giúp quá trình lên lớp đạt hiệu quả cao. Trong điều kiện Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội, luôn xuất hiện nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật. Qua đó, GV khuyến khích HSSV tham gia từ hòa tấu đến độc tấu. Đây là quá trình rèn luyện, giúp HSSV tự đánh giá, rút kinh nghiệm sau khi hoàn thành biểu diễn, phát triển nhanh diễn tấu khi tham gia chủ động, tăng sự tập trung khi biểu diễn, rút kinh nghiệm, trưởng thành.

4. Mở rộng cơ hội nghề nghiệp trong lĩnh vực nghệ thuật

Với Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội, cơ hội nghề nghiệp luôn là mục đích đào tạo. Là trường nghệ thuật của Thủ đô, trọng trách khẳng định vị thế, vai trò là cơ sở đào tạo cung cấp nhiều nghệ sĩ cho Hà Nội. Do đó, kết quả đào tạo là minh chứng cho Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội trở thành chiếc nôi nuôi dưỡng nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc phương Tây và Việt Nam. Trong đó HSSV sau khi ra trường, trở thành nghệ sĩ là hạt nhân chủ chốt nhiều nhà hát, đoàn ca múa ở Hà Nội và các đơn vị nghệ thuật từ trung ương đến các tỉnh phía Bắc Viêt Nam. 

Việc HSSV tham gia học đàn T’rưng với quan niệm bảo lưu, giữ gìn nghệ thuật truyền thống, giúp mục đích trọng tâm đào tạo của Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội để biểu điễn sau khi ra trường qua các lý do sau:

Thứ nhất, sau khi ra trường, nhiều HSSV được nhà hát, đoàn ca múa chuyên nghiệp nhận làm việc, trở thành nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp. Điều này thúc đẩy hoat động dạy học đàn T’rưng là điều kiện mở, giúp HSSV tham gia vào biểu diễn trong, ngoài trường.

Thứ hai, sau khi tốt nghiệp HSSV chủ động xin vào cơ quan nhà nước làm nhiều việc khác nhau liên quan đến biểu diễn nghệ thuật do không chỉ học T’rưng mà còn học nhạc cụ Truyền thống khác.

Thứ ba nếu không vào nhà hát, đoàn ca múa, tốt nghiệp có thể đi dạy tại nhiều trung tâm, câu lạc bộ. Lúc này, HSSV trở thành nghệ sĩ tự do tham gia các hoạt động liên quan đến biểu diễn.

Thứ tư: trở thành giáo viên dạy nhạc phổ thông với khả năng nghệ thuật và tham gia nhiều nhóm, ban nhạc truyền thống. Ở đó, vai trò biểu diễn thúc đẩy, nâng cao trình độ diễn tấu. Các em chủ động thời gian, bố trí lịch diễn tấu khi có chương trình nghệ thuật.

Tóm lại, cơ hội mở rộng nghề nghiệp liên quan đến biểu diễn hoặc dạy đàn T’rưng là mục đích đào tạo của Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội. 

5. Tăng cường biểu diễn cho HSSV

Hoạt động biểu diễn luôn là điều kiện góp phần hình thành nghệ sĩ của Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội. Để biểu diễn trở thành thói quen định hình trong hoạt động học đàn T’rưng, GV luôn chú trọng biểu diễn trong toàn bộ các hình thức nghệ thuật có HSSV tham gia. Nhiều nội dung liên quan đến biểu diễn được khoa, bộ môn, GV khuyến khích HSSV tham gia khi biểu diễn là hoạt động qua nội dung sau:

Tham gia cuộc thi Tài năng trẻ do trường, khoa tổ chức, quá trình chuẩn bị là lao động giá trị luôn được khoa, bộ môn, tập thể GV đánh giá cao. Để tham gia cuộc thi Tài năng trẻ, HSSV phải tăng thời gian luyện đàn T’rưng để diễn tấu nhuần nhuyễn, trôi chảy, vượt qua nhiều câu, đoạn kỹ thuật khó, rất khó. Quá trình phấn đấu khi đăng ký tham gia thi Tài năng trẻ là phần thưởng xứng đáng, các em hoàn thành kỹ thuật, cách xử lý tác phẩm theo cá tính riêng, phẩm chất cần thiết sau khi ra trường. Như vậy, cuộc thi Tài năng trẻ tạo nguồn sức mạnh tổng hợp để học sinh phấn đấu, trưởng thành trong diễn tấu. 

Thành lập nhóm nhạc dân tộc: với nhu cầu xã hội cần biểu diễn nhỏ nhạc cụ Truyền thống, nhiều nhóm nhạc dân tộc hình thành để đáp ứng, giải quyết thỏa đáng nhu cầu biểu diễn nhỏ như: phục vụ hội nghị, biểu diễn trong khách sạn, đặc biệt trên đường phố đi bộ quanh Hồ Gươm…các nhóm nhạc dân tộc giải quyết trọn vẹn nhu cầu thưởng thức của công chúng. Qua đó HSSV tiến bộ biểu diễn khi chủ động hoàn thành tác phẩm, diễn tấu trước công chúng.

Như vậy, để biểu diễn nghệ thuật là hoạt động thường xuyên, GV khuyến khích HSSV tích cực tham gia cuộc thi Tài năng trẻ, các nhóm nhạc dân tộc để tăng cường khả năng độc tấu, hòa tấu khi xã hội đòi hỏi. Khi HSSV tham gia, yêu cầu đặt ra cần nhiều tác phẩm để độc tấu, hòa tấu khi lượng bài diễn phụ thuộc hoàn toàn vào sáng tạo cá nhân. Ở mức độ giới hạn phần này, GV nhận thấy HSSV có khả năng chuyển soạn ca khúc, làn điệu dân ca Việt Nam thành tác phẩm diễn tấu đàn T’rưng, để hoàn thành, điều kiện trước tiên học sinh cần sử dụng phần mềm AI soạn nhạc sau đó chủ động chuyển soạn ca khúc, làn điệu dân ca sang cho đàn T’rưng độc tấu hoặc hòa tấu cùng nhóm nhạc dân tộc. Chỉ như vậy, số lượng tác phẩm phong phú, đa dạng khác nhiều tác phẩm có từ trước, tránh trường hợp lặp lại. 

6. Tạm kết

Trong Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội, đàn T’rưng giữ vị trí ngang bằng với nhiều nhạc cụ: Bầu, Nhị, Sáo, Thập Lục…nhưng bản sắc độc đáo, biểu hiện âm hưởng tre, nứa tiêu biểu tinh thần con người Việt Nam nên giữ vị trí độc lập qua nhiều nguyên nhân: độc tấu với dàn nhạc, hòa tấu, đệm hát ca khúc Tây Nguyên. Qua các nội dung vừa trình bày, quá trình dạy học đàn T’rưng được dẫn giải chi tiết, tỉ mỉ sáng tỏ mục đích đào tạo đàn T’rưng với quan niệm đào tạo các nghệ sĩ biểu diễn đàn T’rưng ở Hà Nội.

Do cấu tạo, kỹ thuật cơ bản đàn T’rưng điển hình nghệ thuật chế tác tre, nứa dân gian trở thành nhạc cụ Việt Nam có âm thanh độc đáo, đạt hiệu quả biểu diễn chuyên nghiệp nhằm đạt mục đích: gìn giữ, lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc, bổ trợ kiến thức và kỹ năng âm nhạc. Qua đó HSSV hoàn thiện năng lực nghệ thuật, kỹ năng biểu diễn với quá trình diễn đạt những đặc điểm cấu tạo đàn T’rưng nhằm xây dựng trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội thành trung tâm đào tạo nghê thuật của thủ đô Hà Nội. Qua đó, trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội là trung tâm đào tạo nhạc cụ Truyền thống của nghệ thuật âm nhạc Việt Nam trong đó có đàn T’rưng với âm thanh độc đáo, giữ màu sắc tre, nứa điển hình của đất nước Việt Nam. Dạy học đàn T’rưng tại Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội luôn đòi hỏi GV, HSSV cố gắng, nỗ lực. Với GV, phương pháp dạy đàn T’rưng là động cơ để hoàn thiện quá trình dạy học. 

Là nhạc cụ xuất phát từ sinh hoạt dân gian của 2 tộc người Gia Rai/Jrai, Ba Na/Bahnar, đàn T’rưng có ngôn ngữ, sắc thái diễn đạt từ tre, nứa, giữ nguyên bản sắc nghệ thuật Việt Nam. Do đó, yếu tố trước tiên xác định những khái niệm dạy học, trong đó nêu rõ phương pháp dạy học đàn T’rưng với kỹ thuật, tạo sắc thái giàu bản sắc Tây Nguyên. 

Là cơ sở đào tạo Nghệ thuật, nhà trường, khoa, GV và HSSV luôn đảm bảo chất lượng dạy và học. Trong đó đàn T’rưng là thành tố quan trọng duy trì, thúc đẩy sự đam mê yêu nhạc cụ Truyền thống dân tộc Việt Nam. Sự biến đổi lớn nhất khi đàn T’rưng diễn tấu trên nhiều sân khấu trong ngoài nước đã thu hút nhiều học sinh học nhạc cụ truyền thống, trong đó có đàn T’rưng. Để duy trì học, nhiều HSSV mua những loại đàn mới sản xuất để âm thanh vang, rõ, màu sắc khác lạ. Do đó, đàn T’rưng là nhạc cụ được nhiều nghệ nhân sản xuất, cải tiến với xu hướng hiện đại, phù hợp loại nhạc khí độc tấu, hòa tấu, đệm hát. Nếu đàn T’rưng trong dân gian chỉ có số lượng âm hạn chế thì đàn T’rưng trong đào tạo chuyên nghiệp được chuyển đổi sâu sắc với hàng âm theo điệu thức Chromatich/bán âm để diễn đạt đa dạng các tác phẩm do nhạc sĩ Việt Nam, quốc tế sáng tác, chuyển soạn. Sự biến đổi đàn T’rưng đó tạo nên đa dạng kỹ thuật, diễn tả sắc thái nhiều tác phẩm từ nhiều trường phái: cổ điển, lãng mạn, ấn tượng và hiện đại. Về chuyển soạn, những liên ca khúc giữ vị trí nổi bật, do đàn T’rưng diễn tả nhiều màu sắc âm nhạc giàu bản sắc Việt Nam, qua đó xác định mục đích, quá trình dạy học đàn T’rưng tại Trường CĐ Nghệ thuật Hà Nội.

____________________      

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Bách (2019), Thuật ngữ âm nhạc, Nxb Văn hóa nghệ thuật, TP.Hồ Chí Minh.

2. Thế Bảo (2017), Lịch sử Âm nhạc Việt Nam, Nxb Thanh niên, Hà Nội.

3. Trần Văn Khê (2000), Âm nhạc cổ truyền Việt Nam, bản dịch của Viện Âm nhạc, Hà Nội.

4. Trần Văn Khê (2001), Âm nhạc dân tộc Việt Nam, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh.

5. Đặng Hoành Loan (2006), Một số nhạc cụ dân tộc Việt Nam, Nxb Âm nhạc, Hà Nội.

6. Tú Ngọc (1994), Dân ca người Việt, Nxb Âm nhạc, Hà Nội.

7. Nguyễn Thị Nhung (1996), Thể loại âm nhạc, Nxb Âm nhạc, Hà Nội.

8. Nguyễn Đình Tấn (2003), Mối quan hệ giữa cải tiến nhạc cụ cổ truyền với sáng tác, Hợp tuyển tài liệu nghiên cứu lý luận phê bình âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX,  Viện Âm nhạc, Hà Nội.

9. Trần Hoàng Tiến (2025), Tìm hiểu tác động của thang 5 âm Việt Nam trong sáng tác ca khúc, số 55, Tạp chí Giáo dục nghệ thuật, Hà Nội.

10. Tô Vũ (2002), Âm nhạc Việt Nam truyền thống và hiện đại, Viện Âm nhạc, Hà Nội. 

NGUYỄN THỊ THANH PHƯƠNG

Giảng viên Khoa Nhạc cụ Truyền thống, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội