Tọa đàm do Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội phối hợp với Câu lạc bộ Đình Làng Việt tổ chức, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, họa sĩ, nghệ nhân và những người trẻ đang trực tiếp thực hành nghệ thuật thủ công truyền thống.

Phát biểu khai mạc, bà Ngô Thị Thùy Dương, Trưởng Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội  cho biết, sau khoảng một tuần triển khai, chuỗi hoạt động “Lưu Trăng phố cổ” đã thu hút đông đảo người dân, du khách. Triển lãm cho thấy sự sáng tạo và niềm đam mê của những người trẻ khi tiếp cận đồ chơi Trung thu nói riêng và văn hóa truyền thống nói chung. Các sản phẩm được chế tác tinh tế, bảo lưu những giá trị truyền thống nhưng đồng thời mang sức sống và hơi thở của đời sống đương đại.

Trưởng Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội nhấn mạnh, việc tạo điều kiện để nghệ sĩ, họa sĩ và nghệ nhân có thể sống được với nghề là một trong những yêu cầu đặt ra trong quá trình triển khai nhiệm vụ phát triển công nghiệp văn hóa tại địa phương. Đây là hướng đi cần thiết nhằm tạo môi trường, không gian sáng tạo và cơ hội phát triển nghề nghiệp cho những người trẻ theo đuổi văn hóa truyền thống.

Bà Ngô Thị Thùy Dương bày tỏ kỳ vọng, những chia sẻ tại tọa đàm sẽ giúp công chúng hiểu rõ hơn về hành trình sáng tạo của các tác giả trẻ, đồng thời gợi mở những giải pháp để cơ quan quản lý nhà nước và các đơn vị đồng hành trong việc hỗ trợ nghệ nhân xây dựng chỗ đứng và phát triển bền vững với nghề.

Sáng tạo từ di sản không chỉ là một “cuộc chơi”

Mở đầu Tọa đàm, họa sĩ, nhà báo Nguyễn Đức Bình, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đình Làng Việt cho biết, triển lãm “Lưu Trăng” được chuẩn bị từ cuối năm 2025. TS Trần Đoàn Lâm và ông là những người đồng hành cùng các tác giả trẻ từ những ngày đầu hình thành ý tưởng.

Theo họa sĩ Nguyễn Đức Bình, điều đáng quan tâm không chỉ là các sản phẩm được giới thiệu tại triển lãm mà còn là con đường theo đuổi của những người trẻ lựa chọn sáng tạo từ di sản.

“Điều chúng tôi luôn suy nghĩ là làm thế nào để cuộc chơi sáng tạo của các bạn trẻ không chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn rồi kết thúc mà có thể để lại những giá trị lâu dài. Bởi thực tế, có những cuộc chơi đi qua nhưng không đọng lại điều gì”, họa sĩ Nguyễn Đức Bình chia sẻ.

Theo họa sĩ Nguyễn Đức Bình, đằng sau các sản phẩm tại “Lưu Trăng” là quá trình lao động nghiêm túc. Các tác giả phải dành nhiều thời gian tìm kiếm tư liệu, nghiên cứu kỹ thuật, thử nghiệm vật liệu, thậm chí tạm gác công việc để dồn tâm huyết cho triển lãm.

Phân tích mối quan hệ giữa sáng tạo và sinh kế, TS Trần Đoàn Lâm, nguyên Giám đốc – Tổng Biên tập Nhà xuất bản Thế Giới cho rằng, “cơm áo” đại diện cho những điều kiện vật chất cần thiết để con người tồn tại, còn “thơ” đại diện cho đời sống tinh thần và hoạt động sáng tạo.

Theo ông, con người muốn suy nghĩ, sáng tạo và làm ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật thì trước hết phải được bảo đảm những điều kiện sống căn bản. Giữa nhu cầu sinh tồn và năng lực sáng tạo tồn tại một mối quan hệ biện chứng, không thể tách rời.

“Người nghệ sĩ cần có phương tiện để tồn tại, từ đó mới có điều kiện, cảm hứng và năng lượng để thăng hoa trong sáng tạo”, TS Trần Đoàn Lâm nhấn mạnh.

Khơi dậy nội lực từ những giá trị Việt Nam

Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức cho rằng “Chuyện Trăng – Chuyện Nghề” là một chủ đề ý nghĩa và sâu sắc. Bởi, với người Việt, trăng còn gắn với cách tính lịch và tổ chức đời sống. Từ xa xưa, người Việt đã quan sát trăng, con nước và khí hậu để tổ chức lao động, tạo dựng nghề nghiệp, duy trì cuộc sống và hình thành nền văn hóa của mình.

Vì vậy, “Chuyện Trăng” không chỉ là câu chuyện về Trung thu mà còn là câu chuyện của lịch sử, của quá trình lao động và sáng tạo nên những giá trị thẩm mỹ. Nhiều nghề thủ công, lễ hội, phong tục và chu kỳ sản xuất truyền thống của người Việt gắn chặt với lịch trăng và âm lịch.

Theo họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức, điều đáng trân trọng ở những tác giả trẻ tham gia triển lãm “Lưu Trăng” không chỉ là tình yêu đối với truyền thống mà còn là sự can đảm khi lựa chọn hành trình hồi sinh những giá trị thẩm mỹ của người Việt và đưa chúng trở lại đời sống đương đại.

Ông cho rằng, việc thế hệ trẻ hôm nay chủ động tìm hiểu, thực hành và thử nghiệm với những giá trị ấy là một đóng góp đáng ghi nhận.

Những người trẻ tìm đường trở về với truyền thống

Chia sẻ về con đường sáng tạo, họa sĩ Nam Chi cho biết niềm yêu thích nghệ thuật truyền thống hình thành từ khi anh được tiếp xúc với một bức tranh Quan Âm thuộc dòng tranh Hàng Trống. Khi có điều kiện tìm hiểu sâu hơn ở bậc đại học, anh quyết định theo đuổi nghệ thuật truyền thống.

Theo Nam Chi, quá trình phục dựng phải bắt đầu từ việc tôn trọng những giá trị mà tiền nhân để lại. Tuy nhiên, để sản phẩm phù hợp với đời sống và thị hiếu hiện nay, người sáng tạo không chỉ bảo tồn mà còn phải tiếp tục phát huy. Qua nghiên cứu và thực hành, anh nhận thấy tranh dân gian, đồ chơi dân gian và các vật dụng truyền thống không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng những quan niệm sống và bài học cha ông gửi lại cho thế hệ sau.

Chia sẻ về các con vật được trưng bày trong “Lưu Trăng”, KTS Trịnh Văn Khuê cho biết, nhóm đã thử nghiệm nhiều vật liệu và phương pháp liên kết khác nhau, từ dây lanh, dây đay và keo đến dây kẽm. Tre bồng được lựa chọn vì có độ dẻo, dễ uốn và gióng dài, phù hợp với những sản phẩm kích thước lớn. Từ vật liệu, cách uốn nan đến kỹ thuật liên kết đều được nhóm nghiên cứu để bảo đảm độ chắc chắn của sản phẩm. Trong đó, Nguyễn Tuấn Anh, một thành viên của nhóm đã nghiên cứu cấu tạo, chuyển động của các con vật để tạo nên những mẫu đèn hình tôm, cua, cá có khả năng co, duỗi hoặc chuyển động trong gió.

Đức Anh là thành viên trẻ tuổi nhất trong nhóm cho biết anh được tiếp xúc với đồ mã từ nhỏ do sinh ra trong gia đình thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Tuy nhiên, những sản phẩm anh nhìn thấy chủ yếu được làm theo lối công nghiệp, với hoa văn in sẵn.

Từ những ấn tượng về màu sắc và cách sắp xếp của người làm mã, Đức Anh mong muốn khôi phục sự tinh tế của nghề thủ công, giúp người trẻ hiểu rằng nghề mã từng phát triển rực rỡ và mỗi sản phẩm từng được thực hiện công phu, kỹ lưỡng.

“Với niềm yêu thích và khát khao dành cho văn hóa truyền thống, em sẽ cố gắng gắn bó lâu nhất và đóng góp nhiều nhất trong khả năng của mình”, Đức Anh chia sẻ.

Kết nối ý tưởng sáng tạo của các họa sĩ với kinh nghiệm, kỹ thuật của các nghệ nhân làng nghề

Tại tọa đàm, PGS, TS Bùi Xuân Đính đặt vấn đề là làm thế nào để những sản phẩm truyền thống được đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ biết đến. Một trong những hướng đi là kết nối ý tưởng sáng tạo của họa sĩ với kinh nghiệm và kỹ thuật của các nghệ nhân làng nghề.

PGS, TS Bùi Xuân Đính nhấn mạnh điều căn cốt là phải bảo đảm tính khoa học và cơ sở văn hóa của những hình tượng được sáng tạo. Sáng tạo là cần thiết nhưng trong quá trình đó vẫn phải trân trọng, gìn giữ những quan niệm và ý tưởng mà cha ông gửi gắm.

Theo ông, đây không chỉ là trách nhiệm của người trẻ mà còn là trách nhiệm chung của các nhà nghiên cứu, họa sĩ, nhà thiết kế và nghệ nhân. Các lực lượng cần phối hợp đồng bộ để tạo ra những sản phẩm vừa giữ được cốt cách truyền thống, vừa mang hơi thở của đời sống đương đại.