Những chứng nhân của lịch sử đô thị

Những bộ phim truyền hình như Người Hà Nội (1996), Phía trước là bầu trời (2001)… từng lấy bối cảnh chính là các khu tập thể cũ ở Hà Nội, với những câu chuyện đời thường, gần gũi mà ấm áp mang đậm tình làng nghĩa xóm. Những công dân tập thể (2012) lại khai thác những đổi thay trong nếp sống, trong đối nhân xử thế ở nhiều khu tập thể tồn tại từ thập niên 1970, đang phải đối mặt với những xung đột nảy sinh trước sự phát triển chóng mặt của đô thị.

Trên màn ảnh, khu tập thể cũ hiếm khi chỉ đóng vai trò làm nền, cùng với những tàn tích của thời gian, nó thường hiện diện như một nhân vật độc lập. Nhiều tác phẩm điện ảnh gần đây như Mai hay Quán Kỳ Nam đã sử dụng không gian này vô cùng hiệu quả, biến nó thành nơi lưu giữ tình người ấm áp, đồng thời là bối cảnh diễn ra những xung đột sâu sắc giữa các thế hệ. Sự ngột ngạt về không gian vật chất đối lập mạnh mẽ với sự bao dung của tình xóm giềng, làm nổi bật khả năng thích nghi của con người trong mọi hoàn cảnh.

Tiếp nối mạch nguồn đó, bộ phim truyền hình Dưới ô cửa sáng đèn do đạo diễn Trịnh Lê Phong thực hiện với kỳ vọng lưu giữ những nhịp đập cuối cùng của một hệ sinh thái đô thị sắp sửa lùi vào dĩ vãng.

Đạo diễn Trịnh Lê Phong cho biết, bối cảnh chính của phim là khu B và D tập thể Giảng Võ. Trên phim, được gọi là nhà A1 cũ kỹ đang nằm trong diện chờ ngày giải tỏa. Đối với NSƯT Chí Trung – một người sinh ra, lớn lên và gắn bó cả cuộc đời với Hà Nội, bối cảnh phim mang lại “sự thân quen đến từng hạt bụi”. Ông mô tả đó là những không gian chật hẹp, những nhà vệ sinh cũ kỹ ố vàng nhuốm màu thời gian, những khuôn cửa thiếu ánh sáng và những cầu thang bụi bặm, hoen ố, đổ nát... Tuy nhiên, sự xập xệ về mặt kiến trúc ấy lại vô cùng thân thương và đầy ắp kỷ niệm với những thế hệ người dân Thủ đô đã từng sinh sống ở đó lâu năm. 

Dưới góc nhìn của một nhà làm phim, đạo diễn Trịnh Lê Phong ý thức rất rõ về tính hữu hạn của những di sản kiến trúc đô thị này. Ý tưởng thực hiện bộ phim về khu tập thể xuất phát từ chính mong muốn lưu giữ lại những hình ảnh và ký ức về một lối sống đang dần biến mất theo sự dịch chuyển của thời gian. Với dự cảm rằng chỉ trong một vài năm ngắn ngủi nữa, các khu tập thể này có thể sẽ hoàn toàn bị xóa sổ để nhường chỗ cho những tòa cao ốc, anh kỳ vọng bộ phim của mình sẽ góp phần lưu giữ ký ức như một nguồn tư liệu quý giá. Mục đích là để các thế hệ tương lai có thể hình dung được một thời kỳ sinh hoạt đặc trưng tại những khu nhà chật hẹp nhưng đậm đà tình người. 

Để làm được điều này, kịch bản Dưới ô cửa sáng đèn được bồi đắp từ chính trải nghiệm tuổi thơ, từ sự quan sát của bản thân đạo diễn cùng những người bạn đồng trang lứa ở độ tuổi 40-50. Những chi tiết nhỏ nhất về bạn bè, phố xá, hay các mối quan hệ hàng xóm láng giềng đều được đưa lên phim một cách chân thực nhất, chắt lọc từ những kỷ niệm mà chính những người làm phim đã từng đi qua. Đồng quan điểm này, NSƯT Chí Trung đánh giá rất cao sự thông minh về tính thời điểm của đội ngũ sản xuất khi coi bộ phim như một “dấu mốc cuối cùng” để ghi lại hình ảnh Hà Nội trước khi hàng trăm nghìn người dân phải di dời khỏi các khu tập thể cũ, khép lại một trang sử cũ về lối sống tập thể để mở ra một trang mới cho quá trình chuyển mình của đô thị. 

Sự tiếp biến của không gian và tính bền vững của tình người

Khi đánh giá về di sản đô thị, điều cốt lõi nằm ở hệ sinh thái văn hóa mà kiến trúc đó tạo ra. Đạo diễn Trịnh Lê Phong thẳng thắn thừa nhận rằng bối cảnh khu tập thể hiện nay đã có nhiều thay đổi so với quá khứ. Tuy vẫn còn sự ồn ã đặc trưng, nhưng cũng đã dần vắng bóng những bếp than tổ ong hay những buổi sinh hoạt chung ngoài trời như cách đây mấy chục năm. Tuy nhiên, thông điệp cốt lõi mà bộ phim Dưới ô cửa sáng đèn muốn truyền tải là: dù không gian vật chất và không khí có thể đổi thay, nhưng tình cảm giữa con người với con người bên trong những khối nhà ấy vẫn không hề suy xuyển. Đó là sự gắn bó hàng xóm láng giềng theo tinh thần “tắt lửa tối đèn” có nhau – một giá trị tinh thần cốt lõi, một nét đẹp văn hóa mà bộ phim đặc biệt nhấn mạnh.

NSND Bùi Bài Bình chia sẻ một góc nhìn sâu sắc rằng, mỗi cá nhân đều có một môi trường gắn liền với tuổi thơ, dù là khu tập thể hay xóm nhỏ và những nơi chốn ấy luôn đầy ắp kỷ niệm để người ta mong muốn tìm về. Bộ phim không chỉ đơn thuần kể chuyện về những căn nhà, mà sâu xa hơn, đó là câu chuyện về lòng bao dung và những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp được gìn giữ, lưu truyền qua nhiều thế hệ người Việt.

Trong phim, chính tại khu tập thể A1 ấy, những con người bình thường đang phải đối diện với những thử thách không hề bình thường của nhịp sống hiện đại: sự khủng hoảng kinh tế, nợ nần, đạo đức kinh doanh, sự đổ vỡ hôn nhân và cả nỗi cô đơn ngay trong chính gia đình mình. Ở đó có Lưu Đình Sinh (Quang Sự) - một ông bố đơn thân sống nguyên tắc, đầy nghĩa khí, luôn âm thầm gánh vác trách nhiệm bảo vệ người thân và giải quyết hậu quả cho cô em gái tên Vân. Ở đó có Diệu (Quỳnh Châu) - một nữ doanh nhân mạnh mẽ nhưng nhiều tổn thương, phải lựa chọn khắc nghiệt giữa sự nghiệp và hạnh phúc. Ở đó còn có Tài (Tuấn Tú) canh cánh nỗi lo chăm sóc người mẹ mắc bệnh Alzheimer, có Nguyệt (Thanh Hương) mang nhiều vết sẹo quá khứ sau 20 năm trở về và có Bằng (Hoàng Du Ka) tuy hâm dở và đa nghi nhưng lại sống hết lòng vì bạn bè. Tất cả tạo nên một thế giới nhân vật không hoàn hảo, đầy rẫy sai lầm và góc khuất, nhưng chính những va đập số phận ấy lại trở thành chất xúc tác để họ tìm lại tình thân, niềm tin và sự chữa lành. Những con người tưởng chừng xa lạ rốt cuộc lại trở thành điểm tựa vững chắc cho nhau lúc khó khăn. Giữa giông bão cuộc đời, họ vẫn không ngừng vươn lên, để mỗi ô cửa sáng đèn là một biểu tượng của hy vọng và tình người.

Đạo diễn Trịnh Lê Phong chia sẻ, việc lựa chọn nhan đề Dưới ô cửa sáng đèn là một quá trình kéo dài nhiều tháng của đội ngũ biên kịch và đạo diễn. Theo anh, hình ảnh những ô cửa hắt sáng trong đêm ở khu tập thể mang tính biểu tượng rất cao. Nó không chỉ giới hạn ở việc mô tả bối cảnh vật lý, mà còn gợi mở một chiều sâu nội dung, đóng vai trò như linh hồn của tác phẩm, biểu trưng cho hy vọng, sự sống và tình người giữa giông bão.

Đứng trước sự dịch chuyển không ngừng của Thủ đô, đạo diễn Trịnh Lê Phong cho rằng sự trăn trở và nỗi niềm nuối tiếc những ngày đã qua khi nhìn thấy cảnh vật đổi thay là một phản ứng tất yếu của con người. Thế nhưng, thay vì bám víu và cố gắng níu giữ một cách khiên cưỡng những gì chắc chắn sẽ mất đi theo quy luật phát triển, anh chọn cách để các nhân vật chấp nhận sự thay đổi đó. Bộ phim đã đưa lên màn ảnh những hình ảnh chân thật nhất, những cảm xúc đẹp đẽ nhất về tình người, để khán giả cùng cảm nhận và trân trọng những giá trị đạo đức bền vững.

Vượt lên trên khuôn khổ của một bộ phim truyền hình giải trí thông thường, Dưới ô cửa sáng đèn còn mang vai trò của một chứng nhân văn hóa. Bằng phong cách kể chuyện dung dị, trực diện nhưng đầy suy nghiệm, bộ phim đã “số hóa” thành công một mảng ký ức đô thị sắp phai mờ. Tác phẩm như một cái vẫy tay chào tạm biệt đầy trân trọng gửi tới những khu tập thể cũ của Hà Nội, đồng thời khẳng định rằng: dù những bậc cầu thang rêu phong hay những bức tường vàng ố có bị san phẳng, thì vẻ đẹp của tình làng nghĩa xóm, của lòng bao dung dưới những “ô cửa sáng đèn” sẽ vẫn luôn là di sản phi vật thể trường tồn cùng thời gian. Dưới ô cửa ấy, dù là trong quá khứ hay thực tại, nhịp sống mỗi ngày vẫn luôn bắt đầu bằng sự bình yên.

Bộ phim Dưới ô cửa sáng đèn đang phát sóng lúc 20h thứ 2, 3, 4 hằng tuần trên VTV3.

VŨ TỐ QUYÊN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 644, tháng 5-2026