Từ khóa: nhà truyền thống; Thành phố Huế; nông thôn; du lịch bền vững; di sản văn hóa.

Abstract: Huế City is a culturally rich region in Central Vietnam, home to a variety of traditional rural houses that reflect local communities’ adaptation to natural and social conditions. These houses embody indigenous architectural knowledge and community lifestyle. However, rapid urbanization and shifting lifestyles have led to the degradation and disappearance of many traditional structures. This study explores the architectural features, cultural values, and tourism potential of traditional rural houses in Huế City. Based on fieldwork in areas such as Phong Điền, Quảng Điền, Hương Thủy, and Hương Trà, and using an interdisciplinary research approach, the paper proposes strategies for conserving these houses in alignment with sustainable tourism development. The findings suggest that the preservation of traditional rural houses can serve as a foundation for developing community-based, cultural, and ecological tourism in the region while safeguarding local heritage identity.

Keywords: traditional houses; Huế City; conservation; sustainable tourism; cultural heritage.

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình phát triển kinh tế, xã hội hiện đại, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ngày càng trở thành một yêu cầu cấp thiết. Di sản văn hóa không chỉ bao gồm các biểu tượng lịch sử hay công trình có tính biểu trưng cao, mà còn hiện diện trong những thực hành sống động, cả vật thể và phi vật thể, tồn tại trong đời sống thường nhật của cộng đồng dân cư. Trong đó, hệ thống nhà truyền thống ở khu vực nông thôn là một loại hình di sản đặc biệt quan trọng, lưu giữ đậm nét văn hóa bản địa, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với môi trường sống cũng như tri thức dân gian trong thiết kế và xây dựng.

Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực miền Trung, trong đó có thành phố Huế, nhà truyền thống nông thôn không chỉ mang giá trị kiến trúc mà còn là biểu hiện cụ thể của văn hóa gia đình, phong tục tín ngưỡng và tổ chức không gian xã hội truyền thống. Những ngôi nhà rường, nhà mái lá, nhà ba gian hai chái… không đơn thuần là nơi cư trú mà còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, dòng tộc và cộng đồng địa phương. Chúng phản ánh lối sống nông nghiệp, sự gắn bó với thiên nhiên, với vật liệu bản địa và quan niệm triết lý Á Đông về vũ trụ và nhân sinh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa hiện nay, nhiều giá trị văn hóa truyền thống nói chung và nhà truyền thống nói riêng đang phải đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng. Việc thay thế nhà gỗ truyền thống bằng nhà bê tông, tác động của biến đổi khí hậu, cùng với sự thay đổi trong nhu cầu sử dụng không gian và quan niệm thẩm mỹ đã khiến số lượng nhà truyền thống bị thu hẹp nhanh chóng. Đáng lo ngại hơn là tâm lý coi trọng cái “mới”, cái “hiện đại” trong khi thiếu chiến lược bảo tồn tổng thể, khiến công tác gìn giữ di sản vật thể ở nông thôn rơi vào thế bị động và manh mún.

Trong khi đó, du lịch, đặc biệt là các loại hình du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch di sản đang nổi lên như một hướng tiếp cận có khả năng kết nối giữa bảo tồn và phát triển. Việc gắn bảo tồn nhà truyền thống với phát triển du lịch có thể tạo ra lợi ích kép: vừa góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương, vừa tạo sinh kế, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng đối với việc bảo vệ di sản.

Thành phố Huế là địa phương có nền tảng văn hóa truyền thống phong phú, với nhiều làng cổ và nhà cổ còn tồn tại tương đối tập trung. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu bảo tồn nhà truyền thống nông thôn gắn với phát triển du lịch bền vững không chỉ có ý nghĩa đối với địa phương mà còn có thể cung cấp cơ sở tham chiếu cho các vùng có điều kiện tương đồng. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung vào ba nội dung: (i) phân tích giá trị kiến trúc - văn hóa của nhà truyền thống nông thôn ở thành phố Huế; (ii) đánh giá thực trạng bảo tồn hiện nay; (iii) đề xuất một số định hướng gắn kết bảo tồn với phát triển du lịch bền vững, nhằm góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa trong quá trình hiện đại hóa và toàn cầu hóa.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai theo hướng tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa văn hóa học, kiến trúc học và du lịch học nhằm làm rõ giá trị kiến trúc - văn hóa của nhà truyền thống nông thôn, đồng thời, đánh giá thực trạng bảo tồn và khả năng tích hợp với phát triển du lịch bền vững tại thành phố Huế.

Cách tiếp cận này cho phép xem xét nhà truyền thống không chỉ như một cấu trúc kiến trúc đơn lẻ mà như một không gian văn hóa, xã hội, nơi các yếu tố vật chất, biểu tượng và sinh hoạt cộng đồng gắn kết thành một chỉnh thể.

Về thu thập dữ liệu, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa tại các địa phương có mật độ nhà truyền thống cao như Phong Điền, Quảng Điền, Hương Thủy và Hương Trà trong các tháng 4 và 5/2025. Hoạt động khảo sát tập trung ghi nhận hiện trạng kiến trúc của nhà rường và các dạng nhà truyền thống khác, mức độ bảo tồn, sự biến đổi cấu trúc, công năng sử dụng, cũng như mối quan hệ giữa ngôi nhà với cảnh quan xung quanh như sân, vườn, giếng cổ và hệ thống cây xanh bao bọc. Bên cạnh đó, việc quan sát trực tiếp không gian sinh hoạt bên trong nhà - đặc biệt là gian thờ tổ tiên, các gian sinh hoạt chính và phần chái, giúp nhận diện rõ hơn vai trò văn hóa, tín ngưỡng của cấu trúc không gian truyền thống.

Song song với khảo sát thực địa, nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp, bao gồm báo cáo hiện trạng bảo tồn di sản kiến trúc truyền thống của Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế (2022), các công trình nghiên cứu chuyên khảo về nhà rường Huế, cũng như các báo cáo tổng kết liên quan đến bảo tồn và phát triển du lịch tại làng cổ Phước Tích và một số địa bàn tiêu biểu. Việc đối chiếu giữa nguồn tư liệu thực địa và tài liệu thứ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy của nhận định.

Về phương pháp phân tích, nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận cấu trúc - chức năng để làm rõ tổ chức không gian nhà truyền thống theo mô hình ba gian hai chái, hệ khung gỗ chịu lực, mái ngói và bố cục nhà - vườn đặc trưng, qua đó xác định mối quan hệ giữa kiến trúc và trật tự sinh hoạt văn hóa, xã hội truyền thống.

Đồng thời, việc phân tích giá trị di sản được đặt trong tiêu chí về tính xác thực và tính toàn vẹn của cấu trúc kiến trúc, những nguyên tắc cơ bản trong bảo tồn di sản theo khuyến nghị của UNESCO nhằm đánh giá mức độ biến đổi hiện nay.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu tiến hành phân tích thực trạng và tiềm năng phát triển thông qua việc đối chiếu giữa hiện trạng bảo tồn, nhu cầu của cộng đồng sở hữu nhà cổ và xu hướng phát triển du lịch văn hóa - cộng đồng tại địa phương.

Sự kết hợp các phương pháp trên cho phép tiếp cận nhà truyền thống nông thôn như một không gian văn hóa - xã hội đang vận động trong bối cảnh phát triển du lịch bền vững hiện nay.

3. Kết quả và thảo luận

Giá trị văn hóa và kiến trúc nhà truyền thống nông thôn thành phố Huế

Đặc điểm kiến trúc và sự thích ứng môi trường

Kết quả khảo sát cho thấy nhà truyền thống nông thôn tại thành phố Huế là một dạng kiến trúc dân gian tiêu biểu của khu vực miền Trung, Việt Nam, được hình thành và phát triển trên nền tảng thích ứng cao với điều kiện khí hậu khắc nghiệt (nóng ẩm, mưa nhiều, gió bão lớn) và đặc điểm địa lý đồi gò xen đồng bằng.

Kiến trúc phổ biến là nhà rường, với khung gỗ làm bộ phận chịu lực chính, mái lợp ngói liệt, mái lá hoặc ngói âm dương, thiết kế theo nguyên lý “nội thông, ngoại thoáng”, bảo đảm thông gió và điều hòa không khí tự nhiên. Ngôi nhà thường được đặt trên nền đất cao, sử dụng vật liệu tự nhiên như gỗ mít, gỗ lim, đá ong, tre nứa, đất nện, phản ánh khả năng khai thác vật liệu tại chỗ và tri thức bản địa về môi trường cư trú.

Bố cục không gian phổ biến theo mô hình ba gian hai chái. Gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, không gian linh thiêng nhất; hai gian bên dành cho sinh hoạt, nghỉ ngơi và tiếp khách; hai chái là phần mở rộng phục vụ các chức năng phụ trợ như kho, bếp hoặc không gian sinh hoạt bổ sung. Hiên nhà đóng vai trò không gian chuyển tiếp giữa trong và ngoài, trong khi sân, vườn, giếng cổ và hàng rào cây tạo thành một chỉnh thể nhà vừa có vườn vừa có cảnh quan đặc trưng.

Kết quả khảo sát cho thấy mô hình nhà truyền thống không tồn tại đơn lẻ mà nằm trong mô hình nhà - vườn - ao - giếng - sân - hàng rào cây, một dạng tiểu hệ sinh thái cư trú mang tính khép kín nhưng mềm dẻo, giàu tính thích ứng và phản ánh tri thức bản địa về tổ chức không gian sống. Đây cũng chính là tiền đề tạo nên mô hình nhà vườn đặc trưng xứ Huế, vừa mang giá trị thẩm mỹ, sinh thái, vừa là biểu tượng văn hóa gắn với hình ảnh người dân Huế sống gần gũi với thiên nhiên, giản dị, trọng tĩnh tại và nhà rường đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của văn hóa Huế.

Không gian biểu tượng - văn hóa nhân sinh

Bên cạnh giá trị kiến trúc, nhà truyền thống còn thể hiện rõ vai trò như một không gian văn hóa đa tầng. Gian giữa, nơi đặt bàn thờ tổ tiên giữ vị trí trung tâm, gắn với quan niệm về sự kết nối giữa các thế hệ và giữa cõi âm - dương. Cách bố trí các gian phụ theo thứ bậc thể hiện rõ trật tự gia đình, vai vế và giới tính trong cấu trúc xã hội truyền thống.

Các thành tố như hoành phi, câu đối, sắc phong, án thờ, đồ thờ cổ xuất hiện trong nhiều ngôi nhà rường không chỉ mang giá trị trang trí mà còn thể hiện ý thức về truyền thống dòng tộc và danh gia vọng tộc. Kết hợp với cảnh quan vườn cây, lối đi lát gạch, giếng cổ, tổng thể không gian nhà truyền thống tạo nên một môi trường sinh hoạt thấm đẫm tính biểu tượng và bản sắc văn hóa.

Khảo sát thực địa tại Quảng Điền, Hương Trà, Phong Điền cho thấy nhiều ngôi nhà vẫn được sử dụng để tổ chức lễ giỗ họ, đón tiếp khách và thực hành tín ngưỡng dân gian. Điều này cho thấy nhà truyền thống không bị “bảo tàng hóa” mà vẫn tồn tại như một không gian sống động trong đời sống đương đại.

Những kết quả trên khẳng định nhà truyền thống nông thôn tại thành phố Huế không chỉ là một cấu trúc cư trú mà là một chỉnh thể văn hóa, xã hội mang tính hệ thống, trong đó kiến trúc, cảnh quan và sinh hoạt cộng đồng gắn bó chặt chẽ với nhau.

Gian giữa: là trung tâm của ngôi nhà, nơi đặt bàn thờ tổ tiên - không gian linh thiêng nhất. Thường được trang trí hoành phi, câu đối, án thờ.

Hai gian bên: bố trí giường ngủ, tiếp khách, sinh hoạt hằng ngày. Gian bên trái thường dành cho chủ nhà (ông/bà), gian bên phải cho con cháu.

Hai chái (chái trước và chái sau): phần mở rộng ở hai đầu nhà, dùng làm kho, phòng bếp, khu phụ hoặc gian phụ trợ.

Hiên: không gian chuyển tiếp giữa bên ngoài và trong nhà, có chức năng đón gió, tránh nắng mưa và là nơi sinh hoạt nhẹ như uống trà, vá lưới...

Sân (trước nhà): nơi diễn ra các hoạt động lễ nghi (cúng đất, cúng xóm), phơi nông sản, sinh hoạt cộng đồng nhỏ.

Vườn: bao quanh nhà, trồng cây ăn quả, rau gia vị, hoa truyền thống (bạch mai, thiên lý…). Vườn được bố trí hài hòa, gắn liền triết lý sống thuận tự nhiên.

Giếng cổ: đặt ở góc sân hoặc bên vườn, phục vụ nhu cầu nước sinh hoạt, mang tính phong thủy (“giếng là hồn đất - mạch nước tổ”).

Rào cây: hàng rào bằng tre, chuối, dâm bụt… vừa phân định ranh giới, vừa giữ tính mở sinh thái, thể hiện triết lý “sống cùng thiên nhiên”.