Xã Cao Minh, tỉnh Thái Nguyên được thành lập trên cơ sở sáp nhập các đơn vị hành chính của 3 xã: Công Bằng, Cổ Linh và Cao Tân thuộc huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn. Đây là địa bàn cư trú của các dân tộc: Tày, Dao, Mông, Nùng, Sán Chỉ và Kinh. Nơi đây mang đậm dấu ấn của không gian văn hóa các dân tộc miền núi phía Bắc Việt Nam, họ sinh sống theo mô hình bản làng xen kẽ ở lưng chừng núi kéo dần xuống chân núi, thung lũng hoặc ven suối gắn với nguồn nước tự nhiên và canh tác ruộng bậc thang. Sự phong phú về thành phần dân cư dân tộc tạo ra một bức tranh văn hóa đa sắc màu. Có thể kể đến như: Khèn Mông, sáo Mông, Lễ cấp sắc của đồng bào Dao, dân ca, dân vũ Tày, múa nghi lễ của người Sán Chỉ, Nùng…Đối với dân tộc Tày xã Cao Minh có tục hát Quan làng - loại hình diễn xướng dân gian tiêu biểu gắn liền với các lễ thức trong đám cưới truyền thống.

Trong nghi lễ vòng đời người, hôn nhân giữ vị trí đặc biệt quan trọng, bởi nó không chỉ là sự kiện liên quan đến hạnh phúc cá nhân, mà còn là sự gắn kết hai dòng họ, là thời điểm tái khẳng định những giá trị, chuẩn mực xã hội và cấu trúc quan hệ cộng đồng. Trong toàn bộ diễn trình đám cưới truyền thống, tục hát Quan làng được xem là thành tố nổi bật, mang tính nghi lễ, tính nghệ thuật và thể hiện quá trình tương tác xã hội linh hoạt giữa đại diện hai họ trong khuôn khổ những chuẩn mực văn hóa truyền thống.

Một đám cưới truyền thống của người Tày được xem là trọn vẹn khi có sự tham gia của Quan làng (người đại diện của hai bên nhà trai - nhà gái). Là người đại diện nên họ am hiểu luật tục, nắm rõ quy định hôn nhân, đồng thời có năng lực diễn xướng, ứng tác nhạy bén hơn người. Quan làng vừa là người tham vấn lễ nghi, vừa là người điều hành, dẫn dắt nghi thức và là chủ thể của toàn bộ quá trình giao tiếp thông qua hình thức hát đối. Trên phương diện xã hội, tục hát Quan làng không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là một thực hành xã hội phức hợp.

Hát Quan làng xuất hiện trong toàn bộ tiến trình một đám cưới truyền thống, từ lễ gặp mặt hai gia đình đến khi cô dâu được đưa về nhà chồng. Khi đoàn nhà trai đến cổng nhà gái, sẽ bắt gặp “cung lụa đào¹” của bên Quan làng nhà gái chắn ngay lối vào, lúc này Quan làng bên gái là người cất tiếng hát đầu tiên. Lúc này quá trình thử thách được bắt đầu, hai bên phải đối/đáp nhau bằng hình thức hát ứng tác linh hoạt. Quan làng bên nhà gái cất tiếng hát đại ý: “Xin hỏi khách đường xa/Khách đi đâu lạc qua đây?/Hay là khách buôn bán/Thấy có nhiều đồ đạc ngoài kia/Hay là người chơi hoa chơi nguyệt/Tôi hỏi quá lời xin đừng trách!). Quan làng bên nhà trai nếu đối đáp mà bên gái chấp thuận thì cung lụa đào được thu lại, nhà trai lúc này được chào đón đến chân cầu thang nhà sàn và bên nhà gái có mời rượu bên nhà trai. Lời đối của nhà trai tạm dịch: “Kính thưa quan viên hai họ/Chúng tôi từ phương xa đến /Thấy nhà người có dải lụa ngang đường/Nhà người có dải lụa giăng lối/Không cho người qua lại hay sao/Chúng tôi từ đường xa không biết/Cho chúng tôi đứng đây vậy sao/Nhờ nàng bỏ lụa đào cho chúng tôi vào nhà được không?).

Đoàn nhà trai tiến tới chân cầu thang thì Quan làng lại cất tiếng hát với đại ý xin được rửa chân cho sạch sẽ trước khi bước lên nhà. Sau khi hai bên Quan làng hát đối đáp, nhà gái ưng thì sẽ đồng ý để Quan làng nhà trai cùng chú rể rửa chân rồi mới được bước lên cầu thang. Tới đây, nhà gái vẫn cửa đóng then cài, nhà gái hát trước, nhà trai đối lại hợp lý, cánh cửa sẽ được mở ra mời đoàn nhà trai vào bên trong. Từ lúc này sẽ diễn ra tục hát đối đáp mang tính nghi lễ để nhà trai xin đón được dâu về. Như thế, bằng những lời hát ẩn dụ giàu hình ảnh, họ hỏi về mục đích chuyến đi, tìm hiểu tính cách chú rể, đánh giá thành ý của nhà trai và xác định mức độ phù hợp của cuộc hôn nhân theo tiêu chuẩn văn hóa chung. Đây là giai đoạn thường kéo dài và đòi hỏi sự ứng tác linh hoạt, bởi mỗi câu hát có thể vừa là thử thách, vừa là một hình thức thử tài giúp hai bên hiểu nhau hơn. Ngôn ngữ dùng trong hát Quan làng chỉ là tiếng Tày.

Sự thành công của Quan làng nhà trai không chỉ phụ thuộc vào khả năng hát hay mà còn phụ thuộc vào sự tinh tế trong ngôn từ và am hiểu chuẩn mực ứng xử. Điều này cho thấy hát Quan làng không chỉ là lời nói được vần điệu hóa mà là một phương tiện giao tiếp mang tính nghi thức, nơi mỗi câu hát có sức nặng như một khuôn mẫu xã hội.

Phương diện ngôn ngữ, hát Quan làng tạo ra một hình thức nghi lễ hóa lời nói vì mọi tương tác giữa hai họ được đưa vào khuôn khổ chỉnh thể của diễn xướng, làm cho lời nói trở nên có tính nhạc, nhẹ nhàng nhưng lại có phần ràng buộc, dễ chấp nhận và không gây hiểu lầm. Nhờ tính nghi lễ của lời hát, những vấn đề nhạy cảm trong hôn nhân được đưa vào đối thoại một cách nhẹ nhàng. Đây là cơ chế điều tiết xã hội tinh tế, giúp cộng đồng duy trì sự ổn định mà không cần đến các biện pháp cưỡng chế.

Trong tiến trình xin dâu, hệ thống bài bản của hát Quan làng tương đối phong phú. Bắt đầu bằng hát chào hỏi, sau đó là hát thử tài, hát xin mở cửa nhà, hát mời vào nhà, hát xin trải chiếu, hát trình lễ vật, hát xin dâu và kết thúc bằng hát chúc phúc. Trong từng giai đoạn, nội dung lời hát thay đổi theo mức độ nghi thức từ trang trọng, thử thách đến dí dỏm, xúc động để kết là những câu hát chúc tụng như: “Xin chúc cho họ hàng vạn sự như ý/Chúc cho các cụ ông cụ bà bách niên giai lão/Chúc cho nam thanh nữ tú được bình an”.

Nội dung những câu hát đều phản ánh hệ thống giá trị truyền thống của người Tày, trong đó gia đình và cộng đồng được đặt làm nền tảng của sự ổn định xã hội. Khi tục hát Quan làng đóng vai trò như một phương tiện truyền tải các chuẩn mực văn hóa, nó cũng tham gia vào quá trình tái sản xuất văn hóa theo cách mà nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác không có. Ông Quan làng là nhân vật đại diện cho sự chính danh của hôn lễ, họ trao đổi thông tin với nhau qua câu hát. Họ là hiện thân của quyền uy dòng họ, là người phát ngôn chính thức có khả năng quy định nhịp điệu của nghi lễ và khẳng định tính trang trọng của sự kiện. Sự hiện diện của Quan làng làm cho đám cưới trở thành một sự kiện cộng đồng đúng nghĩa, chứ không còn là hành động riêng tư của hai cá nhân. Hôn nhân là sự kiện không chỉ của hai gia đình mà là của dòng họ, sự đối thoại có tính nhạc giữa hai bên Quan làng chính là biểu tượng của quá trình trao đổi, thống nhất và hòa hợp giữa hai nhóm thân tộc.

Trong cấu trúc diễn xướng, Quan làng không chỉ hát mà còn thực hiện các nhiệm vụ mang tính nghi lễ. Họ là người thay mặt gia đình nhà trai trình lễ vật, xin mở cửa, xin đón cô dâu và đưa ra lời hứa về sự chăm sóc, gìn giữ cô dâu tại gia đình mới. Trong khi đó, Quan làng nhà gái là người trao gửi cô dâu, nhắc nhở trách nhiệm của nhà trai và gửi gắm những kỳ vọng của họ đối với cuộc hôn nhân. Sự giao/nhận dâu được diễn đạt hoàn toàn qua lời hát, khiến cho các hành động xã hội trở nên mềm mại, giàu tính biểu tượng và mang giá trị thẩm mỹ cao.

Dưới góc độ âm nhạc học, giai điệu của tục hát Quan làng có nhịp điệu êm đềm, tính linh hoạt không bị ràng buộc bởi khuôn nhạc cố định, cho phép người hát tự do biểu đạt cảm xúc. Sự tự do lại đặt trong bối cảnh nghi lễ, tạo ra sự cân bằng độc đáo giữa tính sáng tạo cá nhân và tính ràng buộc tập thể. Người hát có thể biến hóa giai điệu phù hợp với tình huống nghi lễ, song vẫn tuân thủ mô thức diễn xướng truyền thống. Chính cơ chế dung hòa này tạo nên sức sống bền bỉ của hát Quan làng trong lịch sử, giúp thích ứng với bối cảnh xã hội.

Tuy nhiên, với quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa và biến đổi trong cấu trúc thôn/bản, tục hát Quan làng đang đối mặt với nhiều nguy cơ mai một. Sự di cư của thanh niên đến các khu công nghiệp, sự phổ biến của âm nhạc đại chúng, sự thay đổi trong kiến trúc nhà ở. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi đã qua đời chính là quá trình đứt gãy thế hệ nghệ nhân dẫn đến không kịp truyền dạy hệ thống lời hát cổ cho thế hệ trẻ. Sự thay đổi trong thực hành cưới hỏi, xu hướng tổ chức đám cưới theo mô hình đô thị, sử dụng âm nhạc mới nên không có điều kiện duy trì các nghi thức hát truyền thống. Đặc biệt sự thu hẹp không gian cộng đồng truyền thống đều góp phần giảm môi trường diễn xướng tự nhiên của Quan làng.

Để bảo tồn hiệu quả, cần coi cộng đồng là chủ thể của quá trình. Việc khôi phục không gian diễn xướng tự nhiên, như các đêm hát, các buổi sinh hoạt cộng đồng, hay các CLB dân ca sẽ tạo điều kiện để Quan làng sống lại đúng với bản chất của nó. Đào tạo thế hệ trẻ biết, yêu và thực hành được sẽ là nhiệm vụ cấp thiết, bởi không có truyền nhân thì mọi nỗ lực phục dựng đều chỉ mang tính hình thức. Đồng thời, việc xây dựng ngân hàng dữ liệu số, thu âm và ghi hình lời hát cổ giúp bảo vệ di sản trong bối cảnh xã hội biến đổi nhanh là cần thiết. Du lịch văn hóa có thể trở thành động lực mới cho Quan làng, nhưng phải được triển khai thận trọng, tôn trọng không gian văn hóa bản địa.

Tục hát Quan làng không chỉ là tiếng hát đối đáp mà còn là phương tiện biểu đạt bản sắc giúp ta hiểu thêm về thế giới tinh thần của người Tày. Bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn tục hát Quan làng không chỉ là nỗ lực gìn giữ một loại hình dân ca, mà còn là hành động bảo vệ ký ức cộng đồng, bảo vệ tiếng nói, tri thức và tâm hồn của một tộc người góp phần giữ sự đa dạng văn hóa Việt Nam.

CHUNG PHONG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 635, tháng 2-2026