Năm 2025, nơi đây vinh dự được Tổ chức Du lịch Liên Hợp quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới” (Best Tourism Villages 2025), danh hiệu ghi nhận những nỗ lực nổi bật trong bảo tồn văn hóa truyền thống, gìn giữ cảnh quan thiên nhiên và phát triển du lịch cộng đồng bền vững.

Không chỉ gây ấn tượng bởi cảnh sắc thiên nhiên thơ mộng, Quỳnh Sơn còn nổi tiếng với bản sắc văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Tày. Những nếp nhà sàn truyền thống mái ngói âm dương, các làng nghề thủ công, những món ẩm thực dân dã… tất cả hòa quyện tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc. Với nhiều du khách, một trong những điều đọng lại sâu sắc nhất sau  chuyến đi chính là những làn điệu dân ca, dân vũ và đặc biệt là những điệu then cổ của người Tày .

Trong chuyến đi lần này, chúng tôi có dịp thưởng thức những tiết mục đặc sắc do đội văn nghệ làng văn hóa du lịch Quỳnh Sơn biểu diễn. Trong khuôn viên nhà sàn , giữa tiếng đàn tính trầm bổng,  những giai điệu then vang lên  mộc mạc mà sâu lắng, đưa người nghe như trở về với cội nguồn văn hóa của vùng đất nơi đây.

Trò chuyện với chúng tôi , chị Dương Thị Vời (36 tuổi) hiện đang công tác tại Phòng Văn hóa xã Vũ Lăng đã chia sẻ nhiều câu chuyện thú vị về hành trình gắn bó với đội văn nghệ của làng.

Chị cho biết, bản thân đã tham gia đội văn nghệ khoảng 5 năm. Trong các chương trình biểu diễn, đội thường giới thiệu tới du khách nhiều tiết mục đặc sắc như những bài hát ca ngợi quê hương Lạng Sơn, kết hợp với các giai điệu then cổ của người Tày Bắc Sơn, người Nùng Phan Quán, cũng như các làn điệu then của Cao Bằng và Bắc Kạn (cũ).

Đặc biệt, chị Vời đã chia sẻ về ý nghĩa của nghi lễ “Giải hạn” mà đội vừa trình diễn. Theo chị, đây là một bài then kể về một thanh niên đang gặp vấn đề về sức khỏe. Theo quan niệm của người xưa, khi có người đau ốm, dân bản thường mời thầy then đến làm lễ cầu giải hạn. Tuy nhiên, điểm đặc sắc của bài then này nằm ở thông điệp giáo dục sâu sắc: sau khi làm lễ, thầy then nhận ra người thanh niên không hề mắc bệnh do yếu tố tâm linh, mà thực chất là vì nghiện hút. Qua lời hát, thầy đã khuyên anh nên từ bỏ tệ nạn, đi cai nghiện và tự nhìn lại bản thân thay vì trông chờ vào lễ bái. Chính câu chuyện giản dị nhưng thấm đẫm tính nhân văn ấy đã khiến người nghe vừa xúc động vừa suy ngẫm.

Bên cạnh tiết mục then "Giải hạn", đội văn nghệ còn mang đến các tiết mục hấp dẫn khác như “Mời về Lạng Sơn”, “Sắc xuân” hay điệu “Múa bát” truyền thống của người Tày. Những bước múa uyển chuyển, tiếng đàn tính hòa cùng lời hát mộc mạc đã tạo nên bầu không khí rộn ràng, náo nức, giúp du khách như quên đi cái mệt mỏi bởi chặng đường xa .

Là một thành viên gắn bó nhiều năm với đội văn nghệ, anh Dương Công Trọng cho biết: Đời sống văn hóa tinh thần của người dân Quỳnh Sơn  rất phong phú. Vì chủ yếu làm nông nghiệp lúa nước nên hằng năm, vào ngày 12 và 13 tháng Giêng, làng tổ chức lễ hội Lồng Tồng, hay còn gọi là lễ hội xuống đồng, để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trong phần lễ có các nghi thức như tế Thành hoàng làng, lễ cày hạ điền và đặc biệt là lễ khoán ước giữa chính quyền xã với các trưởng thôn trước Thành hoàng làng, nhằm cam kết xây dựng bản làng phát triển, giữ gìn an ninh trật tự.

Về nghệ thuật dân gian, người dân nơi đây vẫn bảo tồn được nhiều làn điệu như hát then, hát sli (hát dân ca giao duyên, đối đáp), hát lượn (một loại hình dân ca giao duyên đặc sắc, phổ biến trong đời sống văn hóa của người Tày, đặc biệt được sử dụng trong các dịp lễ ,Tết, hội xuân). Riêng hát then được chia thành nhiều loại như then tâm linh, then giải hạn và then văn nghệ, mỗi loại mang một ý nghĩa và chức năng riêng trong đời sống cộng đồng.

Gắn bó với đội văn nghệ từ năm 2010, ngay từ những ngày đầu, làng bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng, anh Dương Công Trọng đã có hơn 16 năm kinh nghiệm biểu diễn và quảng bá văn hóa truyền thống. Anh chia sẻ, điều khiến anh tự hào nhất là được giới thiệu những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình đến với du khách trong nước và quốc tế.

Theo anh, du khách thường rất ấn tượng khi đội văn nghệ vẫn giữ được trang phục áo chàm truyền thống và các làn điệu then nguyên bản, không bị pha trộn bởi các nhạc cụ hiện đại. Để giúp du khách dễ hiểu hơn, đội đã khéo léo phổ nhạc then với cả lời tiếng Tày và tiếng Việt, dù việc chuyển ngữ không hề đơn giản. Nhưng với tình yêu văn hóa dân tộc, các thành viên vẫn kiên trì thực hiện để những giá trị truyền thống có thể đến gần hơn với công chúng.

Anh Dương Công Trọng cũng bày tỏ, các thành viên đội văn nghệ nói chung, bản thân anh mong muốn trong thời gian tới sẽ có thêm nhiều sự quan tâm, đầu tư từ các cấp chính quyền, nhà đầu tư để phát triển du lịch tại Quỳnh Sơn, cũng như xây dựng những không gian văn hóa mới như bảo tàng nông nghiệp, khu trưng bày và bán sản phẩm lưu niệm, qua đó góp phần lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa những giá trị văn hóa đặc sắc của người Tày đến với đông đảo du khách.

Giữa thung lũng Bắc Sơn yên bình, tiếng đàn tính và lời then cổ vẫn vang lên mỗi ngày, như một sợi dây bền chặt nối quá khứ với hiện tại. Và chính những giai điệu mộc mạc ấy đã trở thành hồn vía của Quỳnh Sơn –  bản làng nhỏ xinh xắn giữa thung lũng Bắc Sơn.