Tháng Giêng, gió Xuân hây hây từ mặt sông thổi lên làm cho không gian trở nên mát lạnh. Xa xa, cụm núi Ngũ Hành Sơn và Chùa Quán Thế Âm ẩn hiện trong màu lam sương khói. Như một du khách tò mò, tôi may mắn được một cụ già dẫn đường để trải nghiệm "quá giang", ngắm cảnh trời mây, sông nước Lộ Cảnh Giang và nghe cụ kể chuyện về đời sống văn hóa của cư dân nơi đây.

Cụ già đưa tôi trên một chiếc ghe nhỏ bằng nhôm, trên nhánh nhỏ của sông Cổ Cò, vào một chiều Xuân nắng vàng tươi như mật. Cụ chèo ghe một cách nhẹ nhàng, kể về sự đặc biệt của dòng Lộ Cảnh Giang: “Sông Cổ Cò, hay được gọi là Lộ Cảnh Giang, có cái tên 'hoa mỹ' vì hình dáng của nó cong uốn giống như cổ con cò. Nó chảy qua phường Hòa Hải cũ về phía Tây Nam, được dân địa phương gọi là sông Bãi Dài; và ở phía Tây Bắc, người ta ví von là bụng cò, còn dân gian gọi là sông Ba Chà..."

“Cổ Cò là con sông nổi tiếng từ xưa, nối sông Cẩm Lệ thông vào cửa Đại ở Hội An (Quảng Nam cũ), dài chừng 27km. Trên đất Đà Nẵng ngày nay, sông Cổ Cò chảy dài từ đập Bàu Quan qua các vùng Sơn Thủy, Đông Hải, Tân Trà, An Nông thuộc phường Ngũ Hành Sơn), dài khoảng 13km, rộng chừng 200m và độ sâu trung bình gần 3m".

Trong những thế kỷ XVII - XVIII, khi Đà Nẵng chỉ mới giữ vai trò tiền cảng, Lộ Cảnh Giang là con đường thủy thông thương huyết mạch giữa Đà Nẵng và Hội An. Tàu thuyền nước ngoài thường xuyên sử dụng sông này để vào Hội An mua bán. Từ thế kỷ XIX, sông bắt đầu bị bồi lấp nhưng vẫn còn đoạn nào đó tồn tại. Ngày nay, mỗi khi  Lễ hội Quán Thế Âm ở Ngũ Hành Sơn diễn ra vào mùa Xuân ở Lộ Cảnh Giang, trên bến dưới thuyền sôi động với hội hoa đăng, đua thuyền truyền thống, múa rồng và múa lân”.

Chiều về, gió Xuân từ lòng sông thổi lên, làm cho cảnh đẹp hữu tình trở nên lãng mạn. Bên bờ có những đoạn lau lách, lác bà, trông rất hoang sơ với hoa nở trắng tinh khôi. Đôi khi, bắt gặp những cánh đồng lúa xanh đương thì con gái đang thả hương lúa dịu dàng, tạo nên bức tranh tự nhiên thơ mộng. Có những con trâu mẹp nước ven sông, những đám lá sen và súng nở rộ trên sóng nước lung linh.

Buổi hành trình cũng dừng chân ở đình Khuê Bắc, mặc dù lúc đó đình đã là phế tích và hoang tàn chưa được đại trùng tu như bấy giờ  nhưng đình vẫn giữ lại nét kiến trúc cổ kính từ thời Vua Thiệu Trị. Lúc ấy, cụ già “tức cảnh sinh tình” liền ngâm bài thơ dí dỏm như một cách giữ gìn ký ức: “Khuê Bắc đình xưa đứng dãi dầu / Xuân về trống thấy, chạnh lòng đau / Mái ngói rêu phong mờ cổ kính / Rồng lân tan nát chẳng thiết chầu / Tường, ngói hoang tàn xem đã ớn / Cỏ cây, lau lách mọc trước sau / Qua đây trông thấy đình phế tích / Di tích tiền nhân thấy phát rầu!”

Ngày nay, đình Khuê Bắc đã được trùng tu khang trang, trở thành điểm đến thu hút nhiều du khách. Với vẻ đẹp mỹ thuật mới lạ, đình Khuê Bắc là minh chứng cho sự hưng thịnh và truyền thống tâm linh của vùng đất thiêng liêng này.

Chiều tà, gió Xuân từ sông thổi lên, tạo nên không khí mát lạnh và dễ chịu. Hương thơm của lúa nồng nàn và con đường ven sông trở thành bức tranh sống động, nơi tái hiện những ký ức ngọt ngào của quá khứ. Cảnh đẹp của dòng Lộ Cảnh Giang dưới ánh hoàng hôn giống như một tác phẩm nghệ thuật sơn thuỷ hữu tình, hấp dẫn mọi ánh nhìn.

Trở lại dòng sông xưa, tôi ngắm nhìn cảnh quan quen thuộc  nhưng người "xưa" kia đã ra đi. Tôi mong muốn tìm cụ già để cùng nhau tham gia Lễ hội Quán Thế Âm vừa qua  cụ đã về bên kia thế giới cách đây vài năm. Lòng tôi tràn ngập nỗi nhớ, đặc biệt là những câu ca mà cụ đã hát trên chiếc ghe nhỏ lúc Xuân về: “Hôm nay trời Xuân bao tươi thắm, dừng bước phiêu lưu về thăm già…”

Dòng Lộ Cảnh Giang không chỉ là điểm đến tuyệt vời cho du khách  mà còn là ngôi nhà của những ký ức và văn hóa, lịch sử. Hòa mình trong vẻ đẹp thơ mộng, Lộ Cảnh Giang là không gian tràn ngập giá trị tinh thần đặc biệt của mảnh đất thiêng liêng này. Mỗi con sóng nước dường như kể lên một câu chuyện, mỗi “hơi thở” của gió đưa ta trở về quá khứ, nơi những giá trị truyền thống được gìn giữ và kế thừa.

Bài và ảnh:  TIÊN SA 

Nguồn: Tạp chí VHNT số 634, tháng 2-2026