Những mô hình tiên phong bứt phá

Trong bối cảnh thể thao thế giới đã tiến lên nấc thang chuyên nghiệp hóa toàn diện, việc duy trì một mô hình đầu tư thể thao thành tích cao phụ thuộc vào ngân sách đã và đang bộc lộ những lực cản lớn. Việc “bao cấp” từ khâu đào tạo, nuôi dưỡng đến tổ chức giải đấu không chỉ thiếu sức hút truyền thông và không thể tự nuôi sống chính mình mà còn hạn chế tiềm năng phát triển. 

Xã hội hóa thể thao thành tích cao rất cần đến việc huy động sự tham gia của toàn xã hội vào việc đầu tư, tài trợ, tổ chức và vận hành các giải đấu thể thao đỉnh cao tầm quốc gia, quốc tế. Khi các cơ chế, yếu tố pháp lý được khơi thông, dòng vốn tư nhân đầu tư, tài trợ cho các sự kiện thể thao đỉnh cao sẽ theo đó ngay lập tức thay đổi quy trình, phương thức vận hành tổ chức một sự kiện thể thao. Khi đó, thể thao không còn là một hoạt động tiêu tiền thuần túy mà đã biến thành một chuỗi giá trị khép kín. Nó không chỉ giúp các vận động viên tái tạo và nâng cao phong độ thi đấu, mà còn tự sinh lời mạnh mẽ thông qua bản quyền truyền hình, bán vé và các hợp đồng tài trợ thương hiệu.

Thực tiễn những năm gần đây ghi nhận những chuyển biến mang tính bứt phá vượt bậc. Tiêu biểu là bóng đá với mô hình Công ty Cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam tổ chức các giải V.League và hạng Nhất theo chuẩn mực doanh nghiệp. Một số môn thể thao truyền thống khác cũng đang thay đổi mạnh mẽ rất đáng ghi nhận. Ðơn cử như giải vô địch Quốc gia môn Bóng bàn do Báo Nhân Dân phối hợp tổ chức qua nhiều năm là một ví dụ điển hình khi sự đồng hành của các tập đoàn lớn như PetroVietnam hay Geleximco đã giúp nâng mức tiền thưởng lên đáng kể, biến giải đấu thành một sự kiện truyền thông có sức hút mạnh mẽ. 

Ở bộ môn Ðiền kinh, giải vô địch quốc gia Marathon báo Tiền Phong đã khéo léo kết hợp nhiệm vụ chuyên môn với nguồn lực tài trợ từ các doanh nghiệp lữ hành, ngân hàng và sự hưởng ứng của cộng đồng chạy phong trào. Chính dòng tiền xã hội hóa này đã quay trở lại hỗ trợ nâng cao thu nhập, dinh dưỡng (nhận được nhiều tài trợ hơn từ các nhãn hàng) cho các vận động viên hàng đầu. Mô hình này cũng mở đường cho sự nở rộ đầy thành công của hàng loạt giải chạy Marathon trên toàn quốc những năm gần đây, khi các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế lớn bắt tay đồng hành cùng các địa phương. Các sự kiện cũng đã góp phần kích cầu du lịch mạnh mẽ, thúc đẩy dịch vụ thương mại và phát triển kinh tế địa phương một cách trực tiếp thông qua các hoạt động tổ chức giải đấu.

Sự bứt phá còn đến mạnh mẽ từ các môn thể thao hiện đại, tạo ra những hệ sinh thái kinh tế thể thao hoàn chỉnh và tự chủ tài chính hoàn toàn. Hiệp hội Bóng rổ chuyên nghiệp Việt Nam (VBA) đang vận hành vô cùng hiệu quả theo mô hình nhượng quyền thương hiệu chuẩn quốc tế. Toàn bộ chi phí trả lương vận động viên, thuê sân bãi đến sản xuất truyền thông đều do các “ông bầu” tự chủ trăm phần trăm, biến các trận đấu Bóng rổ thành đêm hội giải trí thu hút giới trẻ và các nhãn hàng tiêu dùng lớn.

Ðối với thể thao điện tử, vai trò của nhà nước chủ yếu mang tính định hướng thông qua Hội Thể thao điện tử giải trí Việt Nam, còn dòng tiền vận hành thuộc về các doanh nghiệp công nghệ số lớn mà tiêu biểu là Tổng công ty Truyền thông Ða phương tiện VTC cùng các nhà phát hành như VNG hay Garena. Theo đó, các giải đấu tầm cỡ từ quốc gia tới quốc tế đều không sử dụng ngân sách nhà nước, đồng thời tận dụng triệt để sức hút truyền thông số khổng lồ để thu hút các đối tác công nghệ trong nước và quốc tế!

Gần đây nhất, môn thể thao Pickleball đã tạo nên một cơn lốc bùng nổ khi hàng ngàn sân bãi hiện đại nhanh chóng mọc lên hoàn toàn từ vốn đầu tư tư nhân. Các giải đấu do những đơn vị chuyên nghiệp như Công ty Cổ phần New Sports tổ chức thành công để lại những dấu ấn nét về xã hội hóa thể thao. Ðơn cử như: giải đấu PPA Asia 1000 MB Hanoi Cup 2026, thuộc hệ thống PPA Tour Asia - sự kiện do United Pickleball Association (UPA) Asia và Công ty Cổ phần New Sports đồng tổ chức tại Việt Nam, quy tụ 789 vận động viên tham gia tranh tài qua hơn 1.200 trận đấu, với sự góp mặt của nhiều tay vợt nằm trong top 10 thế giới đã thu hút lượng lớn cộng động người chơi và khán giả tới xem, qua đó thu về nguồn kinh phí bán vé có giá trị lớn. 

Dấu ấn từ những cá nhân và địa phương năng động

Sự chuyển mình mạnh mẽ của xã hội hóa thể thao không thể thiếu vai trò của các cá nhân tâm huyết có tầm ảnh hưởng lớn và những địa phương có tư duy đột phá.

Trong bộ môn Khiêu vũ thể thao, cặp đôi kiện tướng Khánh Thi và Phan Hiển chính là những người tiên phong tự đứng ra vận động, kêu gọi tài trợ và dùng chính nguồn lực tài chính cá nhân để đưa các giải đấu quốc tế lớn cấp độ châu lục thuộc hệ thống Liên đoàn Dancesport thế giới về tổ chức tại Việt Nam.

Chia sẻ về hành trình đầy gian nan này, kiện tướng Khánh Thi bộc bạch rằng để đưa được một giải đấu quốc tế về Việt Nam, rào cản lớn nhất không phải là chuyên môn, mà là tài chính và thủ tục pháp lý. Nếu chỉ ngồi chờ vào nguồn kinh phí được cấp theo ngân sách, Khiêu vũ thể thao sẽ rất khó có cơ hội cất cánh. Việc chủ động đi gõ cửa từng doanh nghiệp và thuyết phục họ rằng bộ môn này không chỉ là thể thao thuần túy, mà còn là nghệ thuật, cái đẹp và là công cụ truyền thông thương hiệu cực kỳ đẳng cấp chính là chìa khóa mở ra nguồn thu. Khi giải đấu được tổ chức thành công, các nhà tài trợ nhìn thấy lượng người đổ về cùng hiệu ứng truyền thông bùng nổ sẽ tự khắc tin tưởng và chủ động ký tiếp hợp đồng cho những năm sau. 

Cùng với các cá nhân điển hình, TP.HCM nổi lên như một đầu tàu năng động và sáng tạo nhất trong tư duy quản lý kinh tế thể thao. Trong những năm gần đây, Sở VHTT TP.HCM đã chủ động chuyển đổi vai trò từ đơn vị tổ chức trực tiếp sang vai trò nhà kiến tạo cơ chế và giám sát chuyên môn, nhường lại sân chơi thương mại và vận hành sự kiện cho các doanh nghiệp, liên đoàn chuyên nghiệp. Chia sẻ về định hướng, chiến lược phát triển kinh tế thể thao và xã hội hóa các hoạt động Thể thao thành tích cao, ông Nguyễn Nam Nhân - Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM cho biết: “Thể thao thành phố, hiện nay không chỉ dừng lại ở việc tranh chấp huy chương, mà đang hướng tới mục tiêu cốt lõi là phát triển kinh tế thể thao, biến lĩnh vực này thành động lực mới cho công nghiệp văn hóa và kinh tế số”. 

Với lợi thế từ quy mô thị trường lớn, nguồn nhân lực trẻ, cộng đồng doanh nghiệp năng động cùng hạ tầng truyền thông và du lịch phát triển mạnh mẽ, TP.HCM hội tụ đầy đủ các điều kiện để bứt phá mạnh mẽ trong hai lĩnh vực giàu tiềm năng là du lịch thể thao và thể thao điện tử (Esports). Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn này, ông Nguyễn Nam Nhân nhấn mạnh, kinh tế thể thao chỉ thực sự hình thành khi mỗi sự kiện được thiết kế thành một chuỗi giá trị toàn diện mang tính bền vững, thay vì chỉ tổ chức theo mô hình một giải đấu đơn thuần rồi kết thúc. Minh chứng rõ nét là các giải chạy phong trào quy mô lớn hay các giải đấu quốc tế như: Teqball, Võ thuật, Xe đạp và Thể thao dưới nước không chỉ mang lại giá trị chuyên môn hay nguồn thu từ đăng ký, bản quyền, tài trợ, mà còn là nền tảng kích cầu chuỗi cung ứng dịch vụ liên kết từ lưu trú, ẩm thực, vận chuyển đến quảng bá toàn diện hình ảnh điểm đến ra quốc tế; 

Ðể tối ưu hóa các nguồn lực, cần có sự chuyển dịch tư duy mạnh mẽ trong công tác xã hội hóa. Thay vì vận động tài trợ theo phương thức quan hệ truyền thống, các đơn vị cần chủ động thiết kế các gói quyền lợi minh bạch, chuyên nghiệp giúp doanh nghiệp xác định rõ vị thế thương hiệu, nhóm khách hàng tiếp cận và công cụ đo lường hiệu quả cụ thể; việc TP.HCM bước đầu huy động thành công khoảng 6,2 tỷ đồng từ nguồn lực tư nhân cho công tác số hóa chính là ví dụ điển hình cho sự sẵn sàng đồng hành của doanh nghiệp khi sản phẩm và quyền lợi được định hình rõ ràng. 

Tháo gỡ nút thắt giúp thể thao thành tích cao cất cánh

Ngành TDTT Việt Nam đang đứng trước những cơ hội phát triển, chuyển mình mạnh mẽ khi liên tiếp các văn bản pháp lý quan trọng được ban hành, đặc biệt là Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Việc này có tác động tích cực tới sự phát triển của kinh tế thể thao hiện nay tại Việt Nam. 

Trước hết, có thể thấy rằng, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội là những định hướng mang tính chiến lược, thay đổi căn bản tư duy quản lý và phương thức vận hành trong toàn ngành VHTTDL, trong đó có Cục TDTT Việt Nam.

Trong nhiều thập kỷ qua, chúng ta quen nhìn nhận thể thao dưới góc độ văn hóa, xã hội và thực hiện theo cơ chế bao cấp từ ngân sách nhà nước. Cách tiếp cận này tuy giúp thể thao nước nhà đạt được những thành tích nhất định tại các đấu trường khu vực, nhưng vô hình chung đã làm hạn chế khả năng tự chủ, phát triển và năng lực nội sinh của ngành. Khái niệm “kinh tế thể thao” dù đã được nhắc đến nhiều, nhưng trên thực tế vẫn chưa có một hành lang pháp lý đủ mạnh, đủ thông thoáng để phát triển thành một ngành công nghiệp thực thụ.

Sự ra đời của 2 văn bản quan trọng nêu trên chính là lời giải cho bài toán thể chế bấy lâu nay. Bộ Chính trị và Quốc hội đã định vị rõ ràng: Thể thao là một bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các quyết sách này đã khơi thông những điểm nghẽn, nhất là chính sách thuế, tiếp cận tài nguyên đất đai và cơ chế thu hút nguồn lực đầu tư từ khu vực tư nhân.

Ðây là tiền đề pháp lý vững chắc để ngành TDTT chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình phụ thuộc ngân sách sang xây dựng một hệ sinh thái kinh tế thể thao đa dạng, vận hành theo quy luật thị trường nhưng vẫn đảm bảo định hướng xã hội. Tù đó, tạo chân đến vững chắc để đấy mạnh xã hội hóa TDTT, đặc biệt trong việc tổ chức thi đấu, hoạt động thi đấu thể thao đỉnh cao trong giai đoạn hiện nay và những năm tới. 

Như vậy, có thể thấy rằng, xã hội hóa các giải đấu thể thao thành tích cao không còn là một giải pháp tình thế hay sự lựa chọn, mà đã trở thành hướng đi tất yếu và mang tính sống còn để đưa thể thao Việt Nam hội nhập sâu rộng với thế giới.         

NGUYỆT HƯƠNG

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống, số 2, tháng 7/2026