Chủ Nhật, 15/11/2026 - 09:14

Giới trong nghề hướng dẫn viên du lịch: Từ phân đoạn lao động đến cách tiếp cận biến đổi giới

Tóm tắt: Bài viết tiếp cận nghề hướng dẫn viên du lịch như một không gian lao động được giới tính hóa, nơi các chuẩn mực về nam tính và nữ tính tác động trực tiếp đến phân công công việc, cơ hội thăng tiến, mức độ an toàn nghề nghiệp và khả năng duy trì nghề lâu dài. Trên cơ sở tổng quan tài liệu và phân tích tư liệu thứ cấp từ các công trình tiêu biểu về giới và du lịch giai đoạn 1994-2024, nghiên cứu hệ thống hóa năm cụm vấn đề chính: sự phân đoạn lao động theo chiều ngang; rào cản từ “kinh tế đạo đức” và danh dự gia đình; cơ chế “cái nhìn” và sự tính dục hóa trong quan hệ hướng dẫn viên - khách du lịch; tính giao thoa giữa giới, giáo dục và thế hệ; cùng các mô hình trao quyền và cách tiếp cận biến đổi giới. Kết quả cho thấy nữ hướng dẫn viên thường đối diện đồng thời với định kiến về thể chất, áp lực đạo đức, nguy cơ quấy rối và gián đoạn nghề nghiệp sau hôn nhân. Tuy vậy, giáo dục, năng lực ngoại ngữ, mạng lưới cố vấn và nhu cầu ngày càng tăng của nhóm khách nữ đi độc lập đang mở ra những cơ hội dịch chuyển nghề nghiệp mới. Bài viết đề xuất lồng ghép giới vào chính sách du lịch, thiết lập cơ chế phòng ngừa quấy rối, phát triển mạng lưới cố vấn và đổi mới đào tạo hướng dẫn viên theo hướng nhạy cảm giới.

Từ khóa: giới; hướng dẫn viên du lịch; lao động du lịch; trao quyền; biến đổi giới.

Abstract: This article examines the tour guiding profession as a gendered field of labour, exploring how norms of masculinity and femininity influence work allocation, career progression, occupational safety, and long-term retention. Based on a narrative literature review and analysis of key secondary documents on gender and tourism published between 1994 and 2024, the paper synthesises five major themes: horizontal labour segregation; the moral economy of family honour; the gaze and sexualisation in guide - tourist relations; the intersection of gender, education, and generation; and empowerment, as well as gender- transformative approaches. The review indicates that female guides often face multiple barriers, including stereotypes about physical capability, moral surveillance, increased vulnerability to harassment, and career interruptions following marriage. However, higher education, foreign-language proficiency, mentoring networks, and the growing market of female travellers are creating new opportunities for occupational mobility. The paper concludes that achieving gender equality in tour guiding requires more than simply increasing women’s participation. It necessitates institutional changes in tourism policy, workplace protocols, training curricula, and professional culture at all levels.

Keywords: gender; tour guide; tourism labour; empowerment; gender-transformative approach.

Khu du lịch Mũi Cà Mau nhìn từ trên cao, một trong những điểm đến tiêu biểu của vùng đất cực Nam - Ảnh: Gia Bách — Khu du lịch Mũi Cà Mau nhìn từ trên cao, một trong những điểm đến tiêu biểu của vùng đất cực Nam - Ảnh tư liệu minh họa: Gia Bách

1. Đặt vấn đề

Du lịch không chỉ là một ngành kinh tế dịch vụ mà còn là một không gian xã hội nơi các quan hệ quyền lực, chuẩn mực văn hóa và bản sắc giới liên tục được kiến tạo và tái sản xuất. Trong không gian đó, hướng dẫn viên du lịch giữ vai trò trung gian đặc biệt: vừa truyền tải tri thức về điểm đến, vừa tổ chức trải nghiệm, điều phối cảm xúc của khách du lịch và đại diện cho hình ảnh điểm đến trước công chúng. Chính vì vậy, nghề hướng dẫn viên không thể được xem là “trung tính về giới”; trái lại, đây là một nghề chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những khuôn mẫu về nam tính, nữ tính, tính di động, sức bền thể chất và chuẩn mực đạo đức trong đời sống xã hội (Kinnaird và Hall, 1994; Sinclair, 1997).

Trong nghiên cứu du lịch, giới từng bị xem như một biến số phụ hoặc thậm chí bị bỏ qua hoàn toàn. Tuy nhiên, từ thập niên 1990 trở lại đây, các học giả đã dần chỉ ra rằng du lịch là lĩnh vực được tổ chức trong một xã hội đã giới tính hóa; vì vậy, mọi khía cạnh từ phân công lao động, trải nghiệm nghề nghiệp đến quan hệ giữa người làm du lịch với khách du lịch đều cần được đọc dưới “thấu kính giới” (Swain và Momsen, 2002; Lattimore và Mura, 2016). Đối với nghề hướng dẫn viên, vấn đề càng nổi bật hơn khi những tuyến thực địa, mạo hiểm hoặc có cường độ di chuyển cao thường được gắn với nam giới, trong khi nữ giới dễ bị quy chiếu vào các vai trò chăm sóc, phục vụ hoặc hậu trường.

Bài viết nhằm khái quát tiến trình nghiên cứu về giới trong du lịch và trong nghề hướng dẫn viên du lịch; phân tích các cơ chế bất bình đẳng giới nổi bật đang định hình nghề hướng dẫn viên; thảo luận các mô hình trao quyền cùng hàm ý chính sách theo hướng công bằng và bền vững. Câu hỏi trung tâm được đặt ra là: bằng những cơ chế nào giới đang định hình cơ hội nghề nghiệp, điều kiện lao động và vị thế chuyên môn của hướng dẫn viên du lịch, đặc biệt là nữ hướng dẫn viên?

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính dựa trên phân tích tài liệu và tổng quan có phê phán. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các công trình kinh điển và đương đại về giới trong du lịch, các nghiên cứu về lao động dịch vụ cùng các tài liệu chuyên khảo liên quan đến nghề hướng dẫn viên du lịch. Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu của bài viết là khái quát hóa các xu hướng lý thuyết, nhận diện các mô thức bất bình đẳng giới và đề xuất khung giải thích cho sự chuyển dịch từ phân đoạn lao động sang biến đổi giới.

Quy trình phân tích gồm ba bước: sàng lọc các công trình có liên quan trực tiếp đến giới, lao động du lịch và nghề hướng dẫn viên; mã hóa nội dung theo năm nhóm khái niệm: phân đoạn lao động, kinh tế đạo đức và danh dự gia đình, cái nhìn và sự tính dục hóa, tính giao thoa giữa giới với giáo dục - thế hệ và trao quyền, biến đổi giới; tổng hợp các lập luận theo hướng đối chiếu để nhận diện những rào cản mang tính cấu trúc, các xu hướng chuyển dịch nghề nghiệp đối với nữ hướng dẫn viên.

3. Kết quả và thảo luận

Phân đoạn lao động theo chiều ngang và định kiến về năng lực thể chất

Một biểu hiện rõ nhất của bất bình đẳng giới trong nghề hướng dẫn viên là sự phân đoạn lao động theo chiều ngang. Trong thực tiễn du lịch, nhiều công việc gắn với điều phối hành trình khó, dẫn đoàn ngoài trời hoặc xử lý tình huống rủi ro thường được mặc định là “việc của nam”. Ngược lại, phụ nữ dễ được sắp xếp vào các vai trò được xem là phù hợp với chăm sóc, giao tiếp mềm hoặc hỗ trợ vận hành như hướng dẫn tại điểm, điều hành, lễ tân hay chăm sóc khách hàng. Sự phân tách này không phản ánh trung thực năng lực nghề nghiệp mà phản ánh cách các tổ chức và cộng đồng diễn giải năng lực thông qua khuôn mẫu giới (Sinclair, 1997; Pritchard và cộng sự, 2007).

Định kiến về thể chất là cơ chế duy trì mạnh mẽ sự phân đoạn đó. Nữ hướng dẫn viên thường bị gắn với hình ảnh “mong manh”, “khó đi tour xa”, “khó chịu áp lực” hoặc “khó đảm bảo an toàn cho khách” trong khi nam giới được coi là mạnh mẽ, quyết đoán và thích hợp với điều kiện địa hình khắc nghiệt. Vấn đề ở đây không nằm hoàn toàn ở khác biệt sinh học mà ở quá trình xã hội hóa giới kéo dài khiến sức bền, khả năng chịu đựng và kỹ năng xử lý rủi ro bị đồng nhất với nam tính. Hệ quả là phụ nữ dù có chứng chỉ, ngoại ngữ và kỹ năng chuyên môn tương đương vẫn có thể bị loại khỏi các tuyến mang lại thu nhập cao hơn và cơ hội nghề nghiệp rộng hơn.

Tuy nhiên, thị trường du lịch đương đại đang đặt ra những thách thức đối với khuôn mẫu này. Sự hiện diện ngày càng tăng của nữ hướng dẫn viên trong các loại hình trekking, chèo kayak, lặn biển hay du lịch trải nghiệm cho thấy năng lực dẫn đoàn không thể được quy giản về giới tính. Đồng thời, nhu cầu của nhóm khách nữ đi độc lập hoặc nhóm khách quan tâm đến an toàn và sự thấu cảm cũng mở ra dư địa cạnh tranh mới cho nữ hướng dẫn viên. Điều đó gợi ý rằng việc tháo gỡ định kiến thể chất không chỉ có ý nghĩa công bằng xã hội mà còn tạo lợi thế thị trường cho doanh nghiệp du lịch.