Cháo canh Ba Đồn là một trong những món ngon không thể không thưởng thức khi đến với những làng quê ở vùng bắc sông Gianh. Món ăn đã tạo nên nét riêng khi vừa kết hợp hài hòa hương vị của ruộng đồng, sông biển và tình người nơi đây trong những bát cháo sánh quyện thơm lừng.
Văn hóa ẩm thực vùng bắc sông Gianh (tỉnh Quảng Trị) từ lâu đã nổi tiếng với những món ăn mang đậm hồn quê. Từ bánh đa, bánh đúc đến các đặc sản miền sông nước như chắt chắt, sá sùng, sò huyết… mỗi món đều góp phần làm nên sự phong phú, tinh tế trong ẩm thực địa phương. Trong sự đa dạng ấy, món cháo canh Ba Đồn nổi bật như một biểu tượng ẩm thực dân dã nhưng không kém phần độc đáo. Món ăn giản dị này không chỉ thỏa mãn vị giác mà còn gợi nhắc những giá trị văn hóa, gắn bó sâu sắc với ký ức của bao người con xa quê.
Chợ Họa nằm bên bờ bắc sông Gianh từ lâu đã nổi tiếng vì vị trí thuận lợi trên bến dưới thuyền, tấp nập cả kẻ bán lẫn người mua. Và giữa bao nhiêu hàng quán, quầy cháo canh lúc nào cũng đông người.
Cháo canh Ba Đồn có cách chế biến không quá cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Gạo xay thành bột, nhào với nước thành khối dẻo mịn như làm bánh tẻ, sau đó cán bằng vỏ chai thành tấm mỏng rồi thái sợi. Tôm, cua, hàu, cá được làm sạch, xào qua với chút hành, tiêu cho dậy mùi. Khi nước sôi, người nấu cho sợi bột vào, đợi sợi bột chín thì đổ tiếp phần nhân hải sản đã xào, nêm nếm lại với muối biển, tiêu và hành lá. Vị thơm của bột gạo quyện với vị ngọt thanh từ tôm, cá, thêm chút cay nồng của tiêu và mùi thơm của hành tạo nên thứ hương vị khó quên.
Sự đặc biệt của món ăn này còn nằm ở chính cái tên “cháo canh”. Không phải là cháo loãng như các loại cháo thông thường, cũng không hẳn là canh. Bát cháo canh có độ sánh nhẹ, ăn kèm với ram nóng giòn tạo nên một thứ hương vị đầy cuốn hút. Ram hay còn gọi là nem rán, tuy có chung nguyên liệu như nhiều nơi khác gồm có thịt heo và nấm thái nhỏ kèm với gia vị nhưng có lẽ nhờ bánh đa nem đặc trưng của làng Tân An (làng ven sông Gianh) cùng cách quấn ram, rán giòn đều tay nên khi ăn kèm cháo canh lại nâng tầm món ăn lên một vị thế khác.
Không phải ngẫu nhiên mà cháo canh Ba Đồn được xếp vào hàng đặc sản của vùng đất này. Tác giả Đỗ Duy Văn từng viết trong cuốn “Địa chí làng Thổ Ngoạ” rằng: “Làng đãi khách một bữa ăn mang tên ẩm thực cổ truyền gồm có cháo canh, bánh đúc, bánh dầy, bánh mật, bánh trôi, cá chuối và rượu đông - đều là những món ‘cây nhà lá vườn’ của làng”. Còn trong tập sách “Cháo canh Ba Đồn”, tác giả Phạm Phú Thép đã kể lại: “Ba Đồn, nơi tôi sinh ra lớn lên là một làng quê trù mật, ôm bờ bắc sông Gianh. Mảnh làng này đã có lịch sử trên ba trăm năm. Làng Phan Long xưa (Ba Đồn nay) có năm “báu vật” làm nên “quốc hồn quốc túy” của vùng đất này. Đó là chợ Ba Đồn, đình làng Phan Long, nước Giếng Cau, rượu Tượng Sơn và cháo canh Ba Đồn”.
Ngày nay, cháo canh Ba Đồn đã có mặt ở khắp nơi, từ các quán nhỏ bên đường cho đến những hàng ăn trong thành phố. Dù ở đâu, chỉ cần một bát cháo nóng hổi, vài cái ram giòn rụm, mọi người đều có thể cảm nhận được vị quê thấm đẫm trong từng bát cháo. Người Ba Đồn vẫn hay ăn cháo canh vào buổi sáng - như một phần thói quen đời thường, như một cách níu giữ hồn quê giữa nhịp sống hiện đại.
XUÂN THI
Nguồn: Tạp chí VHNT số 649, tháng 7-2026
