Từ khóa: văn hóa dòng họ; tinh thần học tập; Nghệ An.

Abstract: Lineage culture is an important social resource for preserving the tradition of studiousness and fostering the learning spirit of younger generations in Nghe An Province. Based on a survey of 300 respondents from three representative lineages in Quynh Luu, Nghi Loc and Nam Dan, the article examines the frequency of educational encouragement activities, common forms of support, the influence of lineage traditions on learning motivation, and the main barriers to implementation. The findings show that lineage culture continues to have a positive effect on learning motivation; however, its effectiveness is uneven across lineages and is shaped by economic conditions, organizational capacity and the digital environment. On that basis, the article proposes several recommendations to further promote the value of lineage culture in the current context.

Keywords: lineage culture; spirit of learning; Nghe An.

1. Đặt vấn đề

Tinh thần học tập là nền tảng quan trọng đối với sự phát triển tri thức, nhân cách và chất lượng nguồn nhân lực. Ở Nghệ An - vùng đất giàu truyền thống hiếu học và có chiều sâu văn hóa cộng đồng, việc hình thành và nuôi dưỡng tinh thần học tập của thế hệ trẻ không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ gia đình, dòng họ và môi trường xã hội xung quanh.

Trong các nghiên cứu về văn hóa - xã hội Việt Nam, dòng họ thường được tiếp cận như một thiết chế xã hội có chức năng gắn kết các thành viên, lưu giữ giá trị truyền thống và tham gia điều chỉnh hành vi trong cộng đồng. Với cách nhìn đó, dòng họ không chỉ là quan hệ huyết thống mà còn là một không gian văn hóa, nơi các chuẩn mực, ký ức lịch sử và kinh nghiệm sống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tại Nghệ An, nhiều dòng họ vẫn duy trì các hoạt động như lập quỹ khuyến học, trao học bổng, tuyên dương con em học giỏi và lồng ghép giáo dục truyền thống trong các cuộc họp họ. Những hoạt động này góp phần tạo động lực học tập, bồi dưỡng ý thức vươn lên và củng cố niềm tin vào giá trị của học vấn đối với thế hệ trẻ.

Ở phương diện giáo dục, nhiều công trình đã nhấn mạnh mối liên hệ giữa dòng họ, truyền thống hiếu học và sự khuyến khích học tập đối với các thế hệ con em. Đặng Văn Lung (2019) bàn về truyền thống hiếu học của người Việt qua vai trò của dòng họ; Nguyễn Văn Huyên (1995) và Võ Văn Sen (2024) cũng cho thấy môi trường gia đình - gia tộc có ảnh hưởng đáng kể đến việc hình thành động lực học tập và ý thức tự rèn luyện của thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội biến đổi mạnh mẽ, vai trò của văn hóa dòng họ trong việc nuôi dưỡng tinh thần học tập đang đứng trước không ít thách thức. Sự thay đổi về điều kiện kinh tế, lối sống, cơ cấu nghề nghiệp và tác động của công nghệ số đang làm biến đổi cách thức gắn kết cộng đồng cũng như phương thức truyền thụ các giá trị truyền thống trong dòng họ.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng cách tiếp cận văn hóa học và xã hội học để nghiên cứu vai trò của văn hóa dòng họ trong việc xây dựng tinh thần học tập. Trong nghiên cứu này, tinh thần học tập được hiểu là sự kết hợp giữa thói quen học tập, động lực phấn đấu và mục tiêu vươn lên của cá nhân dưới tác động của gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Về thu thập dữ liệu, tác giả sử dụng bảng hỏi với 300 phiếu, phân bổ đều cho ba dòng họ tiêu biểu: họ Hồ ở Quỳnh Lưu, họ Nguyễn Đình ở Nghi Lộc và họ Nguyễn Trọng ở Nam Đàn (mỗi dòng họ 100 người). Mẫu khảo sát được lựa chọn theo hướng có chủ đích kết hợp thuận tiện, gồm học sinh, sinh viên và đại diện dòng họ đang tham gia hoặc theo dõi các hoạt động khuyến học. Khảo sát được tiến hành trong năm 2025. Bảng hỏi gồm 10 câu, tập trung vào bốn nhóm nội dung: tần suất tổ chức hoạt động khuyến học, hình thức hỗ trợ phổ biến, mức độ ảnh hưởng của truyền thống dòng họ đến động lực học tập và những rào cản trong quá trình triển khai. Dữ liệu được tổng hợp và xử lý theo phương pháp thống kê mô tả, chủ yếu sử dụng tần suất và tỷ lệ phần trăm để nhận diện xu hướng chung và so sánh giữa các dòng họ.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Thực trạng vai trò của văn hóa dòng họ trong việc xây dựng tinh thần học tập

Tại Nghệ An - địa bàn có truyền thống khoa bảng và đời sống cộng đồng bền chặt - văn hóa dòng họ không chỉ thể hiện ở nghi lễ, gia phả hay ký ức tổ tiên mà còn được cụ thể hóa qua các hoạt động khuyến học, biểu dương thành tích và giáo dục truyền thống cho con em.

Cách tiếp cận này tương đối gần với quan điểm của Hồ Sĩ Quý (2015) khi xem văn hóa dòng họ gắn với hệ giá trị, phong tục và vai trò cộng đồng; đồng thời cũng tương thích với nhận định của Trần Đình Hượu (1998) về khả năng lưu giữ các chuẩn mực văn hóa truyền thống trong đời sống gia đình và cộng đồng người Việt.

Từ góc nhìn nghiên cứu, văn hóa dòng họ có thể tác động đến tinh thần học tập thông qua nhiều kênh như truyền cảm hứng từ truyền thống hiếu học, tạo áp lực tích cực về danh dự gia tộc, hỗ trợ vật chất và tinh thần, cũng như xây dựng môi trường khích lệ việc học.

Trên phương diện giáo dục, Nguyễn Văn Huyên (1995), Đặng Văn Lung (2019) và Võ Văn Sen (2024) đều gợi mở rằng môi trường gia đình - gia tộc có ý nghĩa trong việc nuôi dưỡng truyền thống học tập và truyền cảm hứng phấn đấu cho thế hệ trẻ. Điều đó cho thấy việc khảo sát vai trò của văn hóa dòng họ ở Nghệ An là cần thiết, nhất là trong bối cảnh các hình thức gắn kết cộng đồng đang có nhiều thay đổi.

Tác giả tiến hành khảo sát 300 người (bao gồm học sinh, sinh viên và đại diện dòng họ) thuộc ba dòng họ tiêu biểu - dòng họ Hồ ở Quỳnh Lưu (100 người), dòng họ Nguyễn Đình ở Nghi Lộc (100 người) và dòng họ Nguyễn Trọng ở Nam Đàn (100 người), có thể nhận diện một số đặc trưng nổi bật trong vai trò của văn hóa dòng họ đối với việc xây dựng tinh thần học tập như sau:

Xét về tần suất tổ chức hoạt động khuyến học, dòng họ Hồ cho thấy mức độ duy trì thường xuyên hơn so với hai dòng họ còn lại. Tỷ lệ tổ chức hoạt động khuyến học 2-3 lần/ năm đạt 55%, phản ánh truyền thống khoa bảng tương đối nổi trội của dòng họ. Các hoạt động như trao học bổng, vinh danh học sinh giỏi và gặp mặt đầu năm được duy trì khá đều đặn, qua đó tạo môi trường khích lệ học tập rõ nét đối với con em. Đối với dòng họ Nguyễn Đình, tỷ lệ tổ chức 1 lần/ năm chiếm ưu thế (50%), với các hoạt động chủ yếu tập trung vào lễ vinh danh học sinh giỏi và hỗ trợ học bổng quy mô nhỏ. Tỷ lệ “không tổ chức” còn tương đối cao cho thấy tính thường xuyên và chiều sâu của hoạt động khuyến học vẫn cần tiếp tục được củng cố. Ở dòng họ Nguyễn Trọng, tỷ lệ tổ chức 1-2 lần/ năm đạt 45%, với các hoạt động như trao học bổng và kể chuyện về tổ tiên đỗ đạt. Tỷ lệ “không tổ chức” là 10%, cho thấy hoạt động khuyến học đã được duy trì nhưng mức độ ổn định chưa thật sự cao.

Xét về hình thức hỗ trợ khuyến học, mỗi dòng họ có cách lựa chọn khác nhau tùy theo điều kiện nguồn lực và phương thức tổ chức. Tại dòng họ Hồ, học bổng chiếm tỷ lệ cao nhất (60%), tiếp theo là vinh danh học sinh giỏi (25%). Điều này cho thấy dòng họ có nguồn lực tài chính tương đối tốt, đồng thời chú trọng cả hỗ trợ vật chất lẫn khích lệ tinh thần. Đối với dòng họ Nguyễn Đình, hình thức vinh danh học sinh giỏi chiếm ưu thế (45%), trong khi học bổng thấp hơn (30%). Kết quả này phản ánh điều kiện tài chính còn hạn chế nhưng dòng họ vẫn duy trì được những hình thức động viên tinh thần cần thiết. Ở dòng họ Nguyễn Trọng, học bổng và tư vấn học tập cùng đạt 40%, cho thấy sự linh hoạt trong phương thức hỗ trợ, kết hợp giữa trợ giúp vật chất với định hướng học tập và nghề nghiệp.

Xét về mức độ ảnh hưởng của truyền thống dòng họ đến động lực học tập, đa số người được hỏi đều ghi nhận tác động tích cực, song mức độ thể hiện ở mỗi dòng họ có sự khác biệt. Tại dòng họ Hồ, 80% người trả lời khẳng định truyền thống khoa bảng của dòng họ có tác động tích cực đến tinh thần học tập. Các câu chuyện về những người thành đạt trong dòng họ, cùng bề dày truyền thống hiếu học, tạo nên động lực phấn đấu tương đối rõ rệt cho thế hệ trẻ. Ở dòng họ Nguyễn Đình, tỷ lệ ghi nhận đạt 65%, cho thấy truyền thống gia tộc có ảnh hưởng nhất định nhưng chưa thật sự mạnh. Nguyên nhân có thể liên quan đến tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội đương đại cũng như mức độ tổ chức hoạt động khuyến học chưa thường xuyên. Tại dòng họ Nguyễn Trọng, 70% người trả lời ghi nhận ảnh hưởng tích cực từ truyền thống khoa bảng, đặc biệt thông qua các câu chuyện về tổ tiên và những người thành đạt trong dòng họ. Điều này cho thấy ký ức truyền thống vẫn có giá trị định hướng đáng kể đối với việc học của con em.

Xét về những rào cản trong tổ chức hoạt động khuyến học, kết quả khảo sát cho thấy mỗi dòng họ đang đối mặt với những khó khăn khác nhau. Dòng họ Hồ: Hai rào cản nổi bật nhất là sự thiếu tham gia của thế hệ trẻ (40%) và hạn chế về nguồn lực tài chính (25%). Kết quả này phản ánh sự chuyển dịch trong lối sống của lớp trẻ, đồng thời cho thấy nhu cầu đa dạng hóa nguồn lực để duy trì hoạt động lâu dài. Dòng họ Nguyễn Đình: Thiếu tổ chức hiệu quả (50%) và mức độ quan tâm của cộng đồng còn hạn chế (20%) là những trở ngại chính. Điều này cho thấy nhu cầu củng cố bộ máy tổ chức và nâng cao sự đồng thuận trong nội bộ dòng họ. Dòng họ Nguyễn Trọng: rào cản lớn nhất là sự thiếu hụt nguồn lực tài chính (45%), tiếp theo là hạn chế trong gắn kết giữa các chi họ (25%). Những yếu tố này làm giảm tính liên tục và phạm vi ảnh hưởng của hoạt động khuyến học.

Những mặt tích cực

Văn hóa dòng họ tại Nghệ An đã và đang thể hiện vai trò quan trọng trong việc khơi dậy và duy trì tinh thần học tập, qua đó góp phần hình thành một thế hệ trẻ có ý thức học tập và gắn bó với các giá trị truyền thống. Những mặt tích cực có thể khái quát trên một số phương diện sau:

Khơi nguồn động lực học tập: truyền thống khoa bảng của các dòng họ như Hồ, Nguyễn Đình và Nguyễn Trọng tiếp tục là nguồn cảm hứng đối với nhiều thế hệ. Những câu chuyện về tổ tiên hiếu học và người thành đạt trong dòng họ tạo nên động lực phấn đấu, nhất là đối với học sinh, sinh viên.

Hỗ trợ tài chính và tinh thần: quỹ học bổng do dòng họ vận động và duy trì đã trở thành một điểm tựa quan trọng, góp phần giảm bớt khó khăn cho học sinh, sinh viên và đồng thời tạo ra sự ghi nhận cần thiết đối với nỗ lực học tập. Bên cạnh hỗ trợ vật chất, các hình thức vinh danh còn có tác dụng động viên tinh thần và củng cố niềm tin vào giá trị của học vấn.

Bảo tồn giá trị văn hóa gia tộc: thông qua các hoạt động khuyến học, văn hóa dòng họ không chỉ hỗ trợ việc học mà còn lan tỏa tinh thần hiếu học - một nét đặc trưng của vùng đất Nghệ An. Những giá trị như kính trọng tri thức, ý thức vượt khó và trách nhiệm với gia đình, dòng họ được truyền tải qua nhiều hình thức khác nhau.

Thắt chặt sợi dây cộng đồng: các sự kiện khuyến học, từ trao học bổng đến tổ chức gặp mặt, vinh danh hay kể chuyện truyền thống, không chỉ tôn vinh giá trị của học vấn mà còn góp phần kết nối các thế hệ trong dòng họ. Đây là cơ sở để duy trì sự gắn bó cộng đồng và tăng cường trách nhiệm chung đối với việc học của con em.

Những mặt hạn chế

Thứ nhất, nguồn lực tài chính còn hạn chế và thiếu tính bền vững là rào cản lớn, tác động trực tiếp đến hiệu quả và tính liên tục của các hoạt động khuyến học trong nhiều dòng họ. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ cơ chế vận hành quỹ học bổng và kinh phí hoạt động hiện nay: phần lớn vẫn dựa chủ yếu vào sự đóng góp tự nguyện của các hộ gia đình và cá nhân thành đạt trong dòng họ. Khi không có nguồn lực ổn định và cơ chế huy động dài hạn, quy mô cũng như tần suất tổ chức hoạt động khuyến học khó được duy trì ở mức đều đặn.

Thứ hai, sự tham gia của thế hệ trẻ còn hạn chế và có xu hướng giảm sút là một trở ngại đáng chú ý đối với việc duy trì sức sống lâu dài của văn hóa dòng họ trong xây dựng tinh thần học tập. Nguyên nhân chủ yếu gắn với sự biến đổi hệ giá trị và tác động của lối sống hiện đại. Thế hệ trẻ hiện nay chịu ảnh hưởng mạnh từ mạng xã hội và các nền tảng giải trí số; trong khi đó, nhiều hoạt động dòng họ vẫn được tổ chức theo phương thức truyền thống, thiếu tính tương tác và chưa thật sự phù hợp với nhu cầu tiếp nhận của thanh thiếu niên.

Thứ ba, hoạt động khuyến học chưa đồng đều giữa các chi họ và giữa các dòng họ là một hạn chế nổi bật, làm suy giảm sức lan tỏa chung và tạo nên sự chênh lệch về môi trường khuyến học. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự khác biệt về điều kiện kinh tế, quy mô dân số, năng lực tổ chức của ban lãnh đạo chi họ và mức độ gắn kết nội bộ. Các chi họ có nhiều cá nhân thành đạt thường thuận lợi hơn về huy động nguồn lực, trong khi các chi họ nhỏ hoặc điều kiện khó khăn gặp nhiều hạn chế trong duy trì hoạt động.

Thứ tư, sự phối hợp giữa dòng họ với nhà trường và chính quyền địa phương còn yếu và thiếu đồng bộ, làm giảm hiệu quả tổng thể cũng như sức lan tỏa của các hoạt động khuyến học. Nguyên nhân sâu xa nằm ở việc chưa hình thành cơ chế phối hợp chặt chẽ, thiếu quy định cụ thể và thiếu các chương trình liên kết định kỳ. Bên cạnh đó, nhận thức về vai trò của văn hóa dòng họ trong hệ thống khuyến học ở một số nơi còn chưa thống nhất.

Thứ năm, việc ứng dụng công nghệ số và đổi mới phương thức hoạt động còn hạn chế là một điểm yếu đáng chú ý, khiến văn hóa dòng họ gặp khó khăn trong việc tiếp cận và thu hút thế hệ trẻ trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Kết quả khảo sát cho thấy phần lớn các dòng họ chưa khai thác hiệu quả các công cụ số hiện đại. Nguyên nhân chủ yếu bao gồm: thiếu nhân sự có năng lực triển khai công nghệ số trong hoạt động dòng họ; kỹ năng số của ban lãnh đạo còn hạn chế; kinh phí đầu tư cho hạ tầng số chưa được quan tâm đúng mức; và nhận thức về lợi ích của chuyển đổi số trong công tác khuyến học còn chưa đầy đủ.

Nếu những hạn chế trên - từ nguồn lực tài chính thiếu bền vững, sự tham gia giảm sút của thế hệ trẻ, hoạt động khuyến học chưa đồng đều, phối hợp liên ngành còn yếu đến việc chậm ứng dụng công nghệ số - không được khắc phục kịp thời, thì vai trò của văn hóa dòng họ trong việc xây dựng tinh thần học tập sẽ khó được phát huy đầy đủ trong giai đoạn tới.

3.2. Thảo luận

Để phát huy vai trò của văn hóa dòng họ trong việc xây dựng tinh thần học tập, cần triển khai một số nhóm giải pháp theo hướng đồng bộ như sau:

Về nhận thức

Tăng cường tuyên truyền bằng nhiều kênh và hình thức về giá trị văn hóa gia tộc và truyền thống hiếu học, đồng thời nhấn mạnh các nhân vật khoa bảng, cách mạng, văn học tiêu biểu gắn với từng dòng họ. Việc tuyên truyền cần hướng tới cả gia đình, nhà trường và cộng đồng địa phương để tạo sự đồng thuận trong nhận thức.

Khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ thông qua các nền tảng số phù hợp như fanpage dòng họ, nhóm Zalo OA, các cuộc thi video ngắn hoặc chuyên mục kể chuyện về truyền thống hiếu học. Cách tiếp cận này giúp chuyển tải giá trị truyền thống theo hình thức gần gũi hơn với thanh thiếu niên.

Triển khai các hoạt động truyền thông ở quy mô địa phương với sự phối hợp của ngành Văn hóa, giáo dục, báo chí và truyền thông nhằm nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của văn hóa dòng họ trong xây dựng tinh thần học tập và phát triển nguồn nhân lực địa phương.

Về chính sách

Chính quyền địa phương cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ tài chính minh bạch cho các quỹ khuyến học dòng họ, đồng thời ưu tiên đối với những dòng họ có nguồn lực hạn chế. Sự hỗ trợ này nên được thiết kế theo hướng tạo động lực huy động nội lực hơn là thay thế hoàn toàn trách nhiệm của cộng đồng dòng họ.

Xây dựng cơ chế tôn vinh, khen thưởng định kỳ đối với những dòng họ có thành tích nổi bật trong công tác khuyến học nhằm tạo động lực thi đua và lan tỏa các mô hình hiệu quả. Việc tôn vinh cần gắn với tiêu chí cụ thể, bảo đảm tính khách quan và khả năng nhân rộng.

Ban hành quy định và cơ chế phối hợp rõ ràng giữa dòng họ - nhà trường - chính quyền địa phương; đồng thời đưa nội dung phối hợp khuyến học vào kế hoạch giáo dục và phát triển văn hóa ở cơ sở nhằm tạo tính ổn định trong tổ chức thực hiện.

Về tổ chức

Khuyến khích và hướng dẫn các dòng họ, đặc biệt là những chi họ nhỏ, thành lập hoặc củng cố Ban Khuyến học dòng họ với cơ cấu thành phần đa thế hệ, có quy chế hoạt động rõ ràng và có sự phân công trách nhiệm cụ thể. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực tổ chức và duy trì hoạt động khuyến học theo hướng bền vững.

Tổ chức các sự kiện khuyến học có tính biểu tượng và lan tỏa như ngày hội khuyến học, hội thảo chuyên đề hoặc diễn đàn giao lưu giữa các dòng họ nhằm chia sẻ kinh nghiệm, kết nối nguồn lực và tăng cường hiệu quả tác động xã hội của hoạt động khuyến học.

Xây dựng mạng lưới kết nối giữa các dòng họ dưới sự hỗ trợ của Hội Khuyến học và chính quyền địa phương nhằm tạo điều kiện cho việc chia sẻ kinh nghiệm, huy động nguồn lực và phối hợp tổ chức các hoạt động chung ở phạm vi rộng hơn.

Về hoạt động

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để số hóa tài liệu lịch sử, gia phả và thành tích khoa bảng của dòng họ; đồng thời xây dựng trang web, fanpage hoặc kho lưu trữ số phù hợp nhằm mở rộng khả năng tiếp cận của các thế hệ thành viên.

Tổ chức thường xuyên các hoạt động sáng tạo dành cho con em dòng họ như viết cảm nhận về truyền thống gia tộc, xây dựng video ngắn về nhân vật tiêu biểu, thiết kế infographic về lịch sử dòng họ hoặc các cuộc thi tìm hiểu trực tuyến. Những hoạt động này vừa góp phần giáo dục truyền thống, vừa tạo môi trường tham gia tích cực cho thế hệ trẻ.

Triển khai các chương trình hỗ trợ kỹ năng học tập cho học sinh, sinh viên trong dòng họ, kết hợp với việc truyền tải giá trị hiếu học và ý thức tự rèn luyện. Việc hỗ trợ không chỉ dừng ở vật chất mà cần mở rộng sang tư vấn phương pháp học tập, định hướng nghề nghiệp và kỹ năng tự học.

Phát triển quan hệ hợp tác với các trường đại học, thư viện và trung tâm học liệu để hỗ trợ tài liệu học tập, tư vấn chuyên môn, kết nối mentor và tạo thêm cơ hội tiếp cận tri thức cho con em các dòng họ.

Việc thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp trên đòi hỏi sự phối hợp giữa cấp ủy, chính quyền địa phương, các dòng họ, nhà trường và thế hệ trẻ. Khi các yếu tố nhận thức, chính sách, tổ chức và hoạt động được kết nối chặt chẽ, vai trò của văn hóa dòng họ trong xây dựng tinh thần học tập sẽ có điều kiện phát huy rõ nét hơn.

4. Kết luận

Văn hóa dòng họ ở Nghệ An là một di sản có giá trị, kết tinh truyền thống khoa bảng và các chuẩn mực văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Kết quả khảo sát tại ba dòng họ tiêu biểu cho thấy văn hóa dòng họ vẫn có khả năng tác động tích cực đến động lực học tập, ý thức phấn đấu và sự gắn kết cộng đồng, dù mức độ phát huy còn khác nhau giữa các trường hợp khảo sát.

Để phát huy giá trị đó trong bối cảnh hiện nay, cần có sự phối hợp giữa cộng đồng dòng họ, nhà trường và chính quyền địa phương; đồng thời chú trọng đổi mới phương thức tổ chức, mở rộng nguồn lực và tăng cường ứng dụng công nghệ số. Khi được tổ chức bài bản, phù hợp với điều kiện thực tiễn và gắn với nhu cầu của thế hệ trẻ, văn hóa dòng họ có thể tiếp tục trở thành một nguồn lực xã hội quan trọng trong việc xây dựng tinh thần học tập và phát triển con người ở Nghệ An.

__________________________

Ths NGUYỄN THỊ THU LAN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 639, tháng 4-2026