1794968350434_1862912295852480958_4852417372130627123_2897a71fa1b1f7f37cb2cb27b1054272.jpg
ThS Hoàng Hà, Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật; GS, TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam; Nhà báo Đặng Xuân Mã, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật chủ trì và điều hành Hội thảo

Đổi mới mô hình phát triển văn hóa từ chất lượng sống của người dân

Trình bày tham luận “Đổi mới mô hình phát triển văn hóa: từ gìn giữ giá trị đến kiến tạo tương lai”, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, PGS, TS Bùi Hoài Sơn mở đầu với câu chuyện về chuyến đi Nga đầu tháng 11 tại Moskva, nơi được nhớ đến như thủ đô của Cách mạng Tháng Mười. Song điều khiến ông suy nghĩ nhiều là cách nghệ thuật hiện diện trong đời sống hằng ngày. Trong các ga tàu điện ngầm, những tác phẩm điêu khắc, tranh trang trí và không gian kiến trúc được chăm chút đưa cái đẹp đến với người dân ngay trên đường đi làm, trong lúc chờ tàu. Trên mặt đất, các nhà hát, bảo tàng, công trình kiến trúc và tượng đài lưu giữ ký ức về những con người đã làm nên diện mạo thành phố.

“Sức mạnh văn hóa không chỉ nằm ở số lượng di sản, nhà hát hay tác phẩm lớn, mà còn ở khả năng để những giá trị tốt đẹp thấm vào không gian sống, nâng đỡ tâm hồn con người. Một thành phố có thể hiện đại nhờ những tòa nhà cao; nhưng chỉ thực sự đáng sống khi mỗi công trình, mỗi con phố còn kể được một câu chuyện về con người, ký ức và khát vọng” – PGS, TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

1794968618630_3045518079080641319_3045518079080641319_1071441a9fe74bb9130e1c4d37c77f0a.jpg
Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, PGS, TS Bùi Hoài Sơn trình bày tham luận “Đổi mới mô hình phát triển văn hóa: từ gìn giữ giá trị đến kiến tạo tương lai"

Từ câu chuyện Moskva, PGS, TS Bùi Hoài Sơn cho rằng: đổi mới mô hình phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới không chỉ là đổi mới cách quản lý một lĩnh vực, mà là đổi mới cách chúng ta phát triển đất nước - để văn hóa hiện diện ngay trong mục tiêu, động lực và cách thức phát triển. PGS, TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh về 5 thông điệp: (1) Văn hóa phải được đặt trong lòng của mô hình phát triển, chứ không chỉ là phần việc làm thêm sau khi đã phát triển kinh tế; (2) Phải chuyển từ tư duy Nhà nước làm thay sang Nhà nước kiến tạo một hệ sinh thái để mọi sức sáng tạo được đánh thức; (3) Di sản phải được gìn giữ như một mạch sống, đồng thời phải chuyển hóa bản sắc thành năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia; (4) Đổi mới mô hình phát triển văn hóa hôm nay nhất thiết phải làm chủ không gian số và bảo vệ chủ quyền văn hóa trong môi trường số; (5) Thành công của đổi mới văn hóa phải được đo bằng sự thay đổi trong cuộc sống và hạnh phúc của con người. 

1794990898545_4852417372130627123_4852417372130627123_99e601b781ccfff7e553444f5426a2c6.jpg
Các đại biểu tham dự Hội thảo

Dẫn lại yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc “không để xã hội giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức”, PGS, TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, đó không chỉ là lời nhắc nhở, mà là thước đo rất sâu sắc cho mọi lựa chọn phát triển. Bởi một quốc gia thịnh vượng không thể chỉ có những con số tăng trưởng đẹp; quốc gia ấy còn phải có những con người được tôn trọng, những gia đình được nâng đỡ, những cộng đồng gắn kết, những giá trị nhân văn được gìn giữ qua các thế hệ.

1794968618653_3045518079080641319_3045518079080641319_95058a37f513a802961da919cb4e25d1.jpg
PGS, TS Phạm Duy Đức nhấn mạnh, một đất nước muốn phát triển nhanh cần có nguồn lực, muốn phát triển bền vững cần có hệ giá trị

Những bước chuyển trong tư duy của Đảng về văn hóa qua 40 năm đổi mới

Với tham luận “Quá trình vận động và phát triển tư duy lý luận của Đảng về xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam trong 40 năm đổi mới”, PGS, TS Phạm Duy Đức, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh khẳng định: Bốn mươi năm đổi mới là một chặng đường quan trọng trong quá trình phát triển đất nước, đồng thời là quá trình vận động và phát triển tư duy lý luận của Đảng về văn hóa. Qua các kỳ Đại hội và các nghị quyết của Đảng, nhiều quan điểm, chủ trương mới đã được bổ sung. Sâu xa hơn là sự thay đổi trong nhận thức về vị trí, vai trò và khả năng đóng góp của văn hóa đối với sự phát triển đất nước.

Qua từng giai đoạn, tư duy lý luận của Đảng ngày càng làm rõ vai trò của văn hóa với tư cách là nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực phát triển, sức mạnh nội sinh, nguồn lực tạo ra giá trị và hệ giá trị góp phần định hướng, điều tiết chất lượng phát triển...

Theo PGS, TS Phạm Duy Đức, nhìn lại 40 năm đổi mới, có thể nhận diện năm đặc điểm trong quá trình vận động của tư duy lý luận về văn hóa. Một là, tính kế thừa và phát triển liên tục. Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là mục tiêu xuyên suốt. Quan điểm văn hóa là nền tảng tinh thần tiếp tục được kế thừa và làm sâu sắc khi văn hóa được nhìn nhận như sức mạnh nội sinh, nguồn lực và hệ giá trị. Những nhận thức mới hình thành trên cơ sở bổ sung và mở rộng các quan điểm đã được xác lập.

Hai là, phạm vi nhận thức ngày càng mở rộng, nội dung lý luận ngày càng đi vào chiều sâu. Từ việc xác định văn hóa có vị trí như thế nào trong xã hội, tư duy lý luận tiến tới giải đáp những câu hỏi cụ thể hơn. Văn hóa đóng góp gì cho phát triển? Giá trị văn hóa được chuyển hóa thành nguồn lực bằng cách nào? Văn hóa có thể định hướng và điều tiết chất lượng phát triển ra sao? Câu hỏi cuối đang được đặc biệt quan tâm.

Ba là, quá trình phát triển tư duy diễn ra theo nhiều chiều. Các lớp nhận thức về văn hóa với tư cách là nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực, sức mạnh nội sinh, nguồn lực, hệ giá trị và sức mạnh mềm cùng tồn tại, bổ sung và làm sâu sắc lẫn nhau. Những vai trò đó cũng có thể đồng thời phát huy trong thực tiễn.

Bốn là, thực tiễn đổi mới là động lực trực tiếp của phát triển lý luận. Mỗi bước chuyển trong nhận thức về văn hóa đều gắn với những biến đổi của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội và yêu cầu phát triển đất nước. Kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, công nghiệp sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo liên tục đặt ra những vấn đề mới. Tổng kết thực tiễn giúp nhận diện những vấn đề đó và tạo cơ sở để bổ sung, phát triển lý luận.

Năm là, năng lực dự báo và định hướng ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng. Ở giai đoạn đầu của công cuộc đổi mới, trọng tâm là nhận thức lại vị trí, vai trò của văn hóa và giải quyết những vấn đề trước mắt. Hiện nay, công tác lý luận cần nhận diện sớm các biến đổi của môi trường văn hóa, dự báo cơ hội và thách thức, chuẩn bị cơ sở lý luận để chủ động định hướng sự phát triển của văn hóa và con người.

Từ quá trình vận động đó, PGS, TS Phạm Duy Đức cho rằng, có bốn vấn đề cần tiếp tục được quan tâm. Đó là, làm rõ nội hàm và cơ chế điều tiết của văn hóa với tư cách là một hệ giá trị. Cần lý giải cụ thể các giá trị văn hóa tác động bằng cách nào đến hành vi, lựa chọn xã hội và chất lượng phát triển. Qua đó, có thể tạo cơ sở để vận dụng nhận thức lý luận vào thực tiễn; Nghiên cứu cơ chế chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực và năng lực phát triển. Giá trị văn hóa chỉ có thể trở thành nguồn lực khi có sự tham gia của con người, tri thức, thiết kế và công nghệ, cùng với thể chế phù hợp và năng lực quản trị; nhấn mạnh, một đất nước muốn phát triển nhanh cần có nguồn lực, muốn phát triển bền vững cần có hệ giá trị

Giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, giữa bản sắc và sáng tạo, giữa văn hóa và thị trường. Phát triển kinh tế cần đi đôi với việc gìn giữ các giá trị văn hóa và bảo đảm trách nhiệm xã hội; Phát triển lý luận về văn hóa trong môi trường số và trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Những vấn đề cần đi sâu nghiên cứu gồm chủ thể sáng tạo, quyền tác giả, dữ liệu văn hóa, tính xác thực, đạo đức sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia.

Theo PGS, TS Phạm Duy Đức, muốn phát triển có bản sắc, có sức hấp dẫn và có vị thế trong thế giới hiện đại, đất nước ấy nhất thiết phải có sức mạnh văn hóa.

1794969844381_3045518079080641319_3045518079080641319_e26708ec934a5086738fbfdfe3564b1e.jpg
TS Ngô Phương Lan nhấn mạnh về cơ chế đặt hàng đối với sản xuất phim điện ảnh

Đổi mới cơ chế đặt hàng để phim đến được với khán giả

Phát biểu tại Hội thảo, TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam điểm lại những thay đổi về cơ chế, chính sách đối với điện ảnh trong 40 năm đổi mới. Theo bà, bước chuyển từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường đã mở đường cho khu vực tư nhân tham gia ngày càng sâu rộng vào hoạt động điện ảnh.

Luật Điện ảnh năm 2006, đạo luật đầu tiên của ngành, đặt nền tảng pháp lý cho hoạt động điện ảnh. Năm 2022, Quốc hội thông qua Luật Điện ảnh mới thay thế luật năm 2006, đánh dấu bước chuyển trong cách tiếp cận khi nhìn nhận điện ảnh như một ngành công nghiệp có thị trường và khả năng tạo ra giá trị kinh tế. Theo TS Ngô Phương Lan, bước chuyển này phù hợp với thực tiễn phát triển của ngành. Tuy nhiên, một số chính sách quan trọng vẫn chậm đi vào đời sống do vướng mắc giữa các quy định và những hạn chế trong khâu triển khai.

Dẫn số liệu tổng kết của CGV, TS Ngô Phương Lan cho biết doanh thu phòng vé năm 2025 đạt khoảng 5.600 tỷ đồng, với hơn 70 triệu lượt vé bán ra. Thị phần phim Việt đạt 62%, tăng rõ rệt so với mức 25–30% thường thấy trong những năm trước. Khu vực tư nhân giữ vai trò dẫn dắt sự tăng trưởng của thị trường, trong khi nhiều bộ phim do Nhà nước đặt hàng vẫn khó ra rạp, chủ yếu được chiếu vào các dịp lễ, kỷ niệm.

Bà cũng dẫn chứng trường hợp Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, bộ phim do Nhà nước đặt hàng và có sự góp vốn của tư nhân, để cho thấy hiệu quả của sự phối hợp từ sản xuất đến phát hành. Thành công của Mưa đỏ, do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất, cũng cho thấy khả năng thu hút đông đảo khán giả của tác phẩm do đơn vị nhà nước thực hiện.

1794985930227_4852417372130627123_4852417372130627123_298853e8bff7e090a4bd1d496279bc60.jpg
TS Ngô Phương Lan tặng Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật tài liệu quảng bá Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng - Ảnh Trần Huấn

Từ thực tiễn đó, TS Ngô Phương Lan đề xuất bốn giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư công, mở rộng cơ hội đưa phim đến với khán giả và đẩy mạnh xúc tiến điện ảnh.

Thứ nhất, đổi mới cơ chế đặt hàng ngay từ khâu kịch bản. Cần xác định bộ phim hướng đến đối tượng khán giả nào, lựa chọn nhà sản xuất ra sao và huy động vốn bằng cách nào. Tùy từng dự án, có thể phối hợp với khu vực tư nhân trong sản xuất và phát hành. Mỗi phim đặt hàng cần có phương án phát hành ngay từ đầu để tác phẩm có cơ hội đến với người xem sau khi hoàn thành.

Thứ hai, đưa nguồn lực công đến những lĩnh vực thị trường còn ít đầu tư. Phim nghệ thuật và phim đầu tay cần có cơ chế hỗ trợ cụ thể. Đây là cách tạo cơ hội cho các tác giả thử nghiệm, phát triển năng lực và đưa những tác phẩm có giá trị nghệ thuật đến với công chúng.

Thứ ba, minh bạch tiêu chí và thủ tục để các đơn vị ngoài công lập đủ năng lực được tham gia. Cần mở rộng cơ hội tham gia đặt hàng sản xuất phim, quảng bá và xúc tiến điện ảnh. Đồng thời, cần làm rõ cơ chế quản lý, khai thác bản quyền để phim được Nhà nước đặt hàng hoặc hỗ trợ có thêm cơ hội phát hành.

Thứ tư, gắn xúc tiến quốc tế với những kết quả cụ thể. Với các dự án phim Việt Nam có tiềm năng, cần xác định thị trường mục tiêu và hỗ trợ kết nối với đối tác quốc tế. Để thu hút đoàn phim nước ngoài đến Việt Nam, các địa phương có thể chủ động hỗ trợ về thủ tục, hạ tầng, bối cảnh và chi phí. Bộ chỉ số thu hút đoàn làm phim (PAI), nền tảng giới thiệu hơn 1.000 địa điểm quay phim và Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng là những kinh nghiệm thực tế cho thấy vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong huy động nguồn lực và xúc tiến điện ảnh.

_Z9I5402 copy.jpg
Họa sĩ Đào Quốc Huy cho rằng một trong những chuyển biến rõ nét của mỹ thuật Việt Nam qua 40 năm đổi mới là không gian sáng tạo được mở rộng

Mở rộng không gian sáng tạo, hoàn thiện chính sách phát triển mỹ thuật

Trình bày tham luận “40 năm đổi mới chính sách mỹ thuật (1986 - 2026): Từ thực tiễn hoạt động của Hội Mỹ thuật Việt Nam đến yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách”, họa sĩ Đào Quốc Huy, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, cho rằng một trong những chuyển biến rõ nét của mỹ thuật Việt Nam qua 40 năm đổi mới là không gian sáng tạo được mở rộng. Nghệ sĩ có thêm điều kiện tìm tòi về ngôn ngữ, chất liệu và loại hình, trong khi các hoạt động triển lãm, giao lưu và nghiên cứu ngày càng đa dạng. Thông qua triển lãm, trại sáng tác và hoạt động lý luận, phê bình, Hội Mỹ thuật Việt Nam đã góp phần kết nối nghệ sĩ các vùng, miền và tạo môi trường trao đổi nghề nghiệp.

Theo họa sĩ Đào Quốc Huy, nhu cầu sáng tác, trưng bày và giao lưu ngày càng đa dạng, trong khi không gian hoạt động, cơ chế đặt hàng, tài trợ, bảo hộ quyền tác giả và hạ tầng thị trường mỹ thuật còn hạn chế. Ông đề nghị chính sách phát triển mỹ thuật cần bao quát cả quá trình từ đào tạo, nghiên cứu, sáng tác đến trưng bày, bảo quản, giáo dục công chúng và giao dịch tác phẩm. Cơ chế đầu tư cần phân biệt đặt hàng sáng tác với mua tác phẩm đã hoàn thành, hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm với cấp kinh phí tổ chức triển lãm. Việc lựa chọn và nghiệm thu cần có tiêu chí chuyên môn rõ ràng và quy trình công khai, minh bạch.

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam cũng đề nghị xây dựng mạng lưới liên kết giữa các thiết chế công lập, không gian do tổ chức nghề nghiệp quản lý và không gian sáng tạo tư nhân, đồng thời bảo đảm điều kiện vận hành lâu dài. Để phát triển thị trường mỹ thuật chuyên nghiệp, cần bảo vệ quyền lợi của nghệ sĩ, tăng cường thực thi quyền tác giả và hướng dẫn việc sử dụng hình ảnh, dữ liệu tác phẩm trên môi trường số.

Từ thực tiễn hoạt động, Hội Mỹ thuật Việt Nam kiến nghị Bộ VHTTDL phối hợp với các bộ, ngành, địa phương xây dựng Chương trình phát triển mỹ thuật giai đoạn 2027 - 2035, định hướng đến năm 2045, xác định rõ nhiệm vụ, nguồn lực, chỉ tiêu đánh giá và vai trò của các tổ chức nghề nghiệp. Hội cũng đề xuất hoàn thiện cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và hỗ trợ kinh phí cho các hoạt động phục vụ lợi ích công, trong đó có triển lãm, trại sáng tác, nghiên cứu lý luận, phê bình và bồi dưỡng tài năng trẻ…

_Z9I5416 copy.jpg
PGS, TS Nguyễn Hữu Thức trình bày tham luận “Sự phát triển tư duy lý luận của Đảng về văn hóa qua 40 năm thực hiện đường lối đổi mới"

Xây dựng con người là nhiệm vụ xuyên suốt của phát triển văn hóa
Trình bày tham luận “Sự phát triển tư duy lý luận của Đảng về văn hóa qua 40 năm thực hiện đường lối đổi mới”, PGS, TS Nguyễn Hữu Thức (Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) cho rằng qua các kỳ đại hội và các nghị quyết về văn hóa, văn nghệ, nhận thức của Đảng về vị trí và vai trò của văn hóa ngày càng sâu sắc. Từ việc khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, các văn kiện từng bước làm rõ vai trò của văn hóa với tư cách là mục tiêu, động lực, nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết của quá trình phát triển đất nước.

Theo PGS, TS Nguyễn Hữu Thức, một bước chuyển quan trọng là Đảng đã xác định “nhiệm vụ trung tâm, xuyên suốt, thường xuyên, liên tục của văn hóa, văn nghệ là góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện”. Ông cho rằng cùng với việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, các văn kiện của Đảng ngày càng chú trọng xây dựng môi trường văn hóa, hoàn thiện hệ giá trị và đặt ra nhiệm vụ xây dựng văn hóa trong kinh tế và chính trị.

Một chuyển biến khác là mở rộng sự tham gia của xã hội vào phát triển văn hóa. Nhắc lại quan điểm “văn hóa là sự nghiệp của toàn dân” khi phân tích Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, ông cho rằng đây là cơ sở để đẩy mạnh xã hội hóa, huy động thêm nguồn lực cho các hoạt động văn hóa. Các định hướng phát triển cũng từng bước được cụ thể hóa thành nhiệm vụ và chỉ tiêu. Ông dẫn việc phát động phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và chủ trương bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa nêu trong Nghị quyết số 80-NQ/TW.

PGS, TS Nguyễn Hữu Thức cho rằng cần tôn trọng tính đặc thù của hoạt động văn học, nghệ thuật. Khi phân tích Nghị quyết số 23 năm 2008, ông nhắc lại quan điểm “tài năng văn học, nghệ thuật là vốn quý của dân tộc”. Theo ông, việc phát hiện, bồi dưỡng và phát huy tài năng cần đi cùng với việc tạo môi trường dân chủ, tôn trọng tự do tư tưởng để trí thức, văn nghệ sĩ phát huy năng lực sáng tạo.

Ông cũng nhìn nhận việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và làm rõ vai trò điều tiết của văn hóa là những biểu hiện của quá trình tiếp thu lý luận quốc tế vào thực tiễn Việt Nam. Trong quá trình hội nhập, ông nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc bồi đắp sức đề kháng của xã hội trước các sản phẩm văn hóa độc hại.

_Z9I5436 copy.jpg
PGS, TS Vũ Ngọc Thanh trao tặng Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cuốn "Mỹ học điện ảnh" do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội in ấn, phát hành năm 2026

Phát triển điện ảnh Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế
Trình bày tham luận “Phát triển điện ảnh trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay”, PGS, TS Vũ Ngọc Thanh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh, đề cập đến việc đổi mới cơ chế hỗ trợ sáng tạo tác phẩm văn học, nghệ thuật và những cơ hội của điện ảnh Việt Nam khi mở rộng hợp tác quốc tế.

Từ cuộc tọa đàm tham vấn về điều kiện, cơ chế thúc đẩy sáng tạo tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao, ông nêu bốn nội dung đáng chú ý gồm chuyển từ tư duy đặt hàng sang tư duy sáng tạo, đổi mới cơ chế hỗ trợ, mở rộng cơ hội cho người sáng tạo và làm mới các tác phẩm xuất sắc. Về cơ chế hỗ trợ, ông nhấn mạnh ba yêu cầu: “một là đúng người, hai đúng việc và ba là đúng thời điểm”.

Đối với lĩnh vực điện ảnh, theo PGS, TS Vũ Ngọc Thanh, hội nhập quốc tế mở ra cơ hội mở rộng thị trường, quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam và gắn phát triển điện ảnh với du lịch. Đây cũng là điều kiện để thu hút vốn đầu tư nước ngoài, thúc đẩy hợp tác sản xuất, đưa Việt Nam trở thành điểm đến của các đoàn phim quốc tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực điện ảnh.

Ông cho rằng điện ảnh là “một trong các ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn cần được ưu tiên đúng mức trong đầu tư để chuyển hóa sức mạnh mềm thành năng lực cạnh tranh quốc gia”.

_Z9I5441 copy.jpg
Nhà văn Bùi Việt Thắng cho rằng cần quan tâm phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu văn học ngay từ nhà trường đối với đội ngũ kế cận

Đổi mới chính sách văn học bắt đầu từ đội ngũ sáng tác
Với tham luận “40 năm đổi mới chính sách văn hóa nhìn từ đổi mới văn học”, nhà văn, nhà giáo, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nêu quan điểm: “chính sách văn hóa đối với văn học chính là chính sách đối với nhà văn, đối với con người”. Theo ông, công cuộc đổi mới từ năm 1986 đã tạo bước ngoặt trong cách nhìn nhận vai trò của người sáng tác.

Nhìn lại 40 năm đổi mới văn học, ông nhấn mạnh sự tiếp nối giữa nhiều thế hệ cầm bút. Các nhà văn trưởng thành qua hai cuộc kháng chiến, thế hệ thời kỳ đổi mới và những cây bút trẻ cùng tham gia sáng tạo, làm phong phú đời sống văn học. Với khoảng 1.200 hội viên, Hội Nhà văn Việt Nam đã tập hợp được một lực lượng sáng tác đông đảo. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát huy năng lực của đội ngũ ấy và tiếp tục bồi dưỡng những người viết trẻ.

Bàn về tự do sáng tác, nhà văn Bùi Việt Thắng dẫn trường hợp Tạp chí Văn nghệ Quân đội để cho thấy kỷ luật nghề nghiệp và tự do sáng tạo có thể được bảo đảm trong cùng một môi trường. Ông dẫn việc Tạp chí tổ chức xuất bản Tổng tập các nhà văn quân đội năm 2023, quy tụ 366 nhà văn mặc áo lính từ thời kỳ Cách mạng Tháng Tám đến thời kỳ đổi mới. Theo số liệu ông nêu, riêng tại đơn vị này có 8 nhà văn được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh và 32 nhà văn được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật.

Về xây dựng lực lượng kế cận, ông cho rằng cần quan tâm phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu văn học ngay từ nhà trường. Ông dẫn lời nhà thơ Trần Đăng Khoa: “Các nhà văn tương lai của chúng ta hiện nay đang ngồi trên ghế nhà trường phổ thông”. Từ sự tiếp nối giữa các thế hệ cầm bút và những điều kiện dành cho người sáng tác, nhà văn Bùi Việt Thắng bày tỏ kỳ vọng văn học Việt Nam sẽ từng bước có vị trí quan trọng hơn trên bản đồ văn học thế giới.

_Z9I5460 copy.jpg
TS Nguyễn Danh Ngà đề xuất tập huấn hằng năm cho các đơn vị ở địa phương về quy định chi và quyết toán, giúp tháo gỡ những vướng mắc phát sinh khi triển khai.

Bảo đảm nguồn lực ngân sách cho phát triển văn hóa
Trao đổi tại Hội thảo, TS Nguyễn Danh Ngà,  nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính, Bộ VHTTDL đặt vấn đề về nguồn lực để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển. TS Nguyễn Danh Ngà đề cập 4 vấn đề gồm: bảo đảm chi ngân sách cho văn hóa, phân bổ nguồn lực hợp lý, thúc đẩy xã hội hóa và xây dựng chính sách thu hút nhân tài. Ông đề nghị bảo đảm mức chi tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa, đồng thời chú trọng cách tổng hợp các khoản chi và giải trình nhu cầu đầu tư. Nguồn lực cần được phân bổ phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, nhiệm vụ.

Khi bàn về xã hội hóa, ông đặc biệt lưu ý vai trò của vốn mồi từ Nhà nước. Theo ông, một phần kinh phí công có thể tạo động lực để tư nhân cùng đầu tư sản xuất phim hoặc tổ chức các hoạt động nghệ thuật. Từ thực tiễn thực hiện cơ chế đặt hàng, ông cũng đề xuất tập huấn hằng năm cho các đơn vị ở địa phương về quy định chi và quyết toán, giúp tháo gỡ những vướng mắc phát sinh khi triển khai.

TS Nguyễn Danh Ngà đề xuất cơ chế đặt hàng các đối với các tác phẩm văn học nghệ thuật. Bên cạnh đó, ông cũng đề nghị cho phép các trường và đơn vị sử dụng kinh phí ngân sách để mua những công trình có giá trị làm tài liệu giảng dạy, tham khảo.

_Z9I5486 copy.jpg
TS Trần Minh Chính đề nghị quan tâm đến những người trực tiếp làm văn hóa ở cơ sở

Củng cố đội ngũ làm văn hóa ở cơ sở
Từ kinh nghiệm công tác tại địa phương, TS Trần Minh Chính, nguyên Hiệu trưởng Trường Cán bộ Quản lý VHTTDL, nêu hai vấn đề cần quan tâm khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đó là củng cố đội ngũ làm văn hóa ở cơ sở và huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa.

Theo ông, đời sống văn hóa ở thôn, làng và tổ dân phố là nơi các giá trị truyền thống được gìn giữ và tiếp nối. Dẫn việc Nguyễn Du sử dụng thể thơ lục bát trong Truyện Kiều, ông cho thấy văn hóa dân gian có thể trở thành chất liệu cho những sáng tạo lớn. Từ đó, ông nhấn mạnh vai trò nền tảng của đời sống văn hóa cơ sở khi xây dựng chính sách.

TS Trần Minh Chính cho rằng khi cấp xã tiếp nhận thêm nhiều nhiệm vụ, việc bố trí nhân sự cần đi cùng với đào tạo và bồi dưỡng. Ông đặt vấn đề Bộ VHTTDL cần phối hợp với Bộ Nội vụ và các cơ quan liên quan để rà soát vị trí việc làm, đồng thời xây dựng chương trình đào tạo lại, bồi dưỡng trung hạn và đào tạo dài hạn cho đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã. Về phương thức làm việc, ông đề xuất “chuyển đổi nhanh từ tư duy quản lý sự vụ sang tư duy kiến tạo và kết nối”, qua đó giảm thủ tục hành chính và tạo điều kiện để cán bộ văn hóa phát huy vai trò điều phối, khơi dậy sức sáng tạo của cộng đồng.

Ông cũng đề nghị quan tâm đến những người trực tiếp làm văn hóa ở thôn, tổ dân phố. Sau khi một số địa bàn được sắp xếp, quy mô dân cư và số di tích, lễ hội cần chăm lo có thể tăng lên. Theo ông, cần quy định rõ nhiệm vụ của đội ngũ này, xem xét hỗ trợ kinh phí, phụ cấp và tổ chức bồi dưỡng ngắn hạn. Cộng đồng cần được phát huy vai trò tự quản trong gìn giữ di tích, duy trì lễ hội và phát triển du lịch tại địa phương.

Về xã hội hóa, TS Trần Minh Chính đề nghị mở rộng hợp tác công - tư để huy động vốn và kinh nghiệm quản lý của doanh nghiệp cho các dự án văn hóa, du lịch. Ông nêu Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam tại Đồng Mô và cao nguyên Mộc Châu là những địa điểm có thể nghiên cứu áp dụng phương thức này. Theo ông, vấn đề cần giải quyết là xây dựng cơ chế để doanh nghiệp có thể tham gia, đồng thời xác định rõ trách nhiệm quản lý của Nhà nước.

_Z9I5489 copy.jpg
TS Trần Đoàn Lâm nhấn mạnh giao lưu văn hóa góp phần khẳng định vị trí của văn hóa Việt Nam trong cộng đồng quốc tế

Phát huy vai trò của giao lưu văn hóa trong đối ngoại nhân dân
Theo TS Trần Đoàn Lâm, nguyên Giám đốc kiêm Tổng Biên tập Nhà xuất bản Thế giới: đường lối đối ngoại của Việt Nam được triển khai trên ba trụ cột gồm đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân. Trong đó, giao lưu văn hóa được thực hiện cả qua kênh ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân. Ông dẫn thực tiễn Bộ Ngoại giao và Bộ VHTTDL đều tham gia triển khai các hoạt động giao lưu, quảng bá văn hóa.

“Thông qua giao lưu văn hóa, Việt Nam có điều kiện tiếp nhận có chọn lọc những giá trị tích cực từ các nền văn hóa khác, đồng thời giới thiệu di sản và những giá trị đặc sắc của mình với bạn bè quốc tế. Quá trình này góp phần khẳng định vị trí của văn hóa Việt Nam trong cộng đồng quốc tế, đồng thời tạo thêm cơ hội hợp tác về chính trị, kinh tế và du lịch” – TS Trần Đoàn Lâm nhấn mạnh.

Ông cũng lưu ý, khi Việt Nam hội nhập sâu rộng, sự đan xen giữa các luồng văn hóa đặt ra yêu cầu nâng cao khả năng tiếp nhận có chọn lọc. Từ đó, ông gợi mở những hướng cần nghiên cứu, gồm hoàn thiện cơ chế, chính sách, chuẩn bị đội ngũ làm công tác giao lưu văn hóa, ứng dụng công nghệ mới và gắn các hoạt động giao lưu với phát triển du lịch, thương mại.

_Z9I5511 copy.jpg
PGS, TS Lê Anh Tuấn cho rằng các cơ sở đào tạo chú trọng phát triển năng lực và kỹ năng liên ngành

Phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn di sản
Trình bày tham luận tại Hội thảo, PGS, TS Lê Anh Tuấn, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, Đào tạo và Môi trường (Bộ VHTTDL) cho rằng du lịch văn hóa nằm ở điểm giao thoa giữa phát triển du lịch, bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa. Từ nguồn di sản phong phú, các sản phẩm du lịch đang mở rộng từ tham quan sang trải nghiệm, tạo cơ hội để du khách trực tiếp tham gia vào hoạt động văn hóa và cùng tạo ra sản phẩm.

Tuy nhiên, theo ông, một điểm nghẽn hiện nay là thống kê chưa làm rõ được lượng khách tham gia các hoạt động du lịch văn hóa và giá trị kinh tế do những hoạt động này tạo ra. Trong cùng một hành trình, du khách thường kết hợp trải nghiệm di sản, khám phá thiên nhiên và sử dụng nhiều dịch vụ. Điều đó khiến việc xác định riêng mức đóng góp của du lịch văn hóa gặp khó khăn.

PGS, TS Lê Anh Tuấn cũng đặt vấn đề xác định giới hạn khai thác di sản để giữ gìn tính chân thực của các giá trị văn hóa. “Nếu không thì chúng ta sẽ trải nghiệm nhiều quá hay là thương mại hóa nhiều quá, chúng ta sẽ mất cái giá trị chân thực của nó”, ông lưu ý.

Về nhân lực, ông đề nghị các cơ sở đào tạo chú trọng phát triển năng lực và kỹ năng liên ngành. Người làm du lịch văn hóa cần hiểu giá trị di sản, biết tổ chức trải nghiệm phù hợp và có khả năng ứng dụng công nghệ số trong công việc.

_Z9I5524 copy.jpg
GS, TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hoá Thăng Long; Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hoá cộng đồng Việt Nam tổng kết  Hội thảo

Phát biểu tổng kết Hội thảo, GS, TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hoá Thăng Long; Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hoá cộng đồng Việt Nam cho biết, sau một buổi sáng làm việc rất là khẩn trương và nghiêm túc, Hội thảo khoa học "40 năm đổi mới chính sách văn hóa - Những vấn đề lý luận và thực tiễn" đã hoàn thành toàn bộ nội dung chương trình đề ra và đạt được nhiều kết quả thiết thực, cũng như là đã thu hút được sự quan tâm của các cơ quan báo chí thông tấn.

Với sự tham gia nhiệt tình, tâm huyết, đầy trách nhiệm của các nhà khoa học, các quý vị đại biểu, khách quý, được thể hiện qua 35 tham luận gửi về Ban Tổ chức, trong đó có 12 ý kiến được trao đổi, thảo luận tại hội thảo. 

Theo GS, TS Từ Thị Loan, Ban Tổ chức rút ra những vấn đề nội dung cốt lõi mà Hội thảo đã đạt được như sau:

Thứ nhất, các tham luận thống nhất đánh giá, qua chặng đường 40 năm Đổi mới (1986-2026), tư duy lý luận của Đảng về văn hóa đã có bước phát triển toàn diện, sâu sắc. Văn hóa không chỉ được nhìn nhận là nền tảng tinh thần, là mục tiêu, động lực phát triển kinh tế - xã hội mà còn là trụ cột phát triển ngang hàng với kinh tế, chính trị, và xã hội, đóng vai trò là nguồn lực nội sinh, hệ điều tiết và sức mạnh mềm cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Thứ hai, đánh giá toàn diện thực tiễn thực thi chính sách, làm rõ các thành tựu nổi bật cùng những điểm nghẽn, thách thức mới. Hội thảo đã tổng kết hệ thống thành tựu to lớn của sự nghiệp phát triển văn hoá trong 40 năm đổi mới, trên các phương diện: công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản (với hệ thống di sản được UNESCO ghi danh và hàng vạn di tích được Nhà nước xếp hạng); phát triển hệ thống thiết chế; xây dựng văn hóa cơ sở và môi trường văn hoá; các ngành công nghiệp văn hóa, sự phát triển phong phú, đa dạng của văn học, nghệ thuật…

 Thứ ba, đề xuất các giải pháp chiến lược và đột phá chính sách nhằm hoàn thiện thể chế trong kỷ nguyên mới. Hội thảo đã kiến nghị nhiều định hướng căn cơ: chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính sang quản trị văn hóa hiện đại dựa trên dữ liệu, bản quyền tác giả và ứng dụng công nghệ; đổi mới căn bản cơ chế tài chính công (đầu tư có trọng tâm trọng điểm, thiết lập quỹ phát triển văn hóa, thúc đẩy hợp tác công - tư minh bạch, có chính sách ưu đãi đặc thù về thuế, tiếp cận vốn…); phát triển đồng bộ các ngành công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị nhằm hiện thực hóa khát vọng đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045 theo định hướng Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.

_Z9I5541 copy (2).jpg
Ban Tổ chức và đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo

Thứ tư, nhấn mạnh quan điểm lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển văn hóa. Các chuyên gia khẳng định mọi chiến lược, quy hoạch và chương trình đầu tư phải bảo đảm quyền tiếp cận và thụ hưởng văn hóa bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt chú trọng bảo vệ quyền lợi của chủ thể văn hóa, nghệ nhân, giới sáng tạo, đồng thời nâng cao năng lực thẩm mỹ và năng lực số cho thế hệ trẻ trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Thứ năm, chú trọng xây dựng nguồn nhân lực cán bộ văn hoá cơ sở. Cần có sự phối hợp chặt chẽ liên bộ giữa Bộ VHTTDL và Bộ Nội vụ về đào tạo và đào tạo lại cho cán bộ văn hoá cấp cơ sở. Khẩn trương xây dựng chiến lược quốc gia đào tạo đội ngũ cán bộ văn hoá cấp xã, để nâng cao trình độ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của chính quyền địa phương 2 cấp.

Thứ sáu, trên cơ sở bám sát các quan điểm, định hướng của Đảng về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, tiếp tục hoàn thiện xây dựng các luật chuyên ngành như các lĩnh vực văn học, nghệ thuật, bản quyền tác giả… để đáp ứng yêu cầu tình hình thực tiễn đặt ra từ cuộc sống.

GS, TS Từ Thị Loan cũng cho biết, Ban Tổ chức sẽ tổng hợp các ý kiến, báo cáo Bộ VHTTDL, góp phần hoàn thiện chính sách văn hoá Việt Nam trong thời gian tới.