Hệt con chim phượng hoàng dang cánh sà từ Tây sang Đông, hình ảnh nên thơ đó của núi Phượng khó thoát khỏi vòng tay của con sông. Những sáng đẹp trời, toàn cảnh núi Phượng lung linh dưới đáy sông. Từ truyền thuyết “chim Loan, chim Phượng” là đôi linh vật quý, tượng trưng cho sự hòa hợp âm dương trong văn hóa Á Đông, người xưa đã đặt tên cho dòng sông này là sông Loan.

Chung thủy với tên gọi của mình, bao đời nay con sông vẫn ôm ấp vào lòng dáng hình núi Phượng. Sử sách và truyền khẩu đều tự hào nhắc đến: “Sông Loan núi Phượng hữu tình/ Bảng vàng ấn ngọc anh linh chầu về”⁽¹⁾. Thời Pháp thuộc, để dễ bề quản lý và cai trị, người Pháp đặt tên cho cụm xã này là “Roon”. Quen dần, bà con thường gọi là vùng Roòn, con sông từ đó khoác thêm tên mới: Sông Roòn. Tuy nhiên, sông Loan vẫn gắn bó với tiềm thức của cư dân đến hôm nay. 

Bắt nguồn từ khe Đen, xã Phú Trạch, sông Loan đi qua các thôn Hòa Lạc và Tùng Lý, xã Hòa Trạch, rồi bất ngờ chuyển hướng Đông Bắc, nhập cùng khe Thai, xã Phú Trạch và đổ về xuôi. Trước khi ra biển, sông còn nhận gánh chiếc cầu xinh xắn, phía Nam tại thôn Di Luân, xã Hòa Trạch; phía Bắc tại thôn Tân Phú, xã Phú Trạch. Đó là điểm vượt sông Loan của Quốc lộ 1A, để vào Nam ra Bắc. Trước đây, chiếc cầu bằng thép 7 nhịp, do một kỹ sư người nước ngoài, thiết kế khoảng năm 1937. Người kỹ sư cầu đường đó là Hoàng thân Xu-pha-nu-vông, sau này là Chủ tịch nước CHDCND Lào, người bạn lớn của Nhân dân Việt Nam.

Trong kháng chiến chống Pháp, ta phá hủy cầu Roòn để chặn đường tiến quân của địch ra vùng tự do Thanh Nghệ Tĩnh. Năm 1962, khi tiến hành quay bộ phim “Chị Tư Hậu”, đạo diễn Phạm Kỳ Nam đã chọn những nhịp cầu Roòn còn lại để làm phim trường. Tại đây, chị Tư Hậu (diễn viên điện ảnh Trà Giang đóng) bồng con gái một tuổi, bước trên mố cầu phía Nam, vẫy nón tiễn chồng sang sông tập kết ra Bắc. Người đóng cháu bé lúc đó là Ngô Thị Cảnh, xã Cảnh Dương cũ, giờ 65 tuổi đang sống tại Đắk Lắk, rất xúc động khi nghe kể lại câu chuyện này.

Năm 1965, những nhịp cầu tưởng như vô tri ấy, khiến máy bay Mỹ quần đảo đêm ngày. Chúng bắn bao nhiêu pháo sáng, trút biết bao bom đạn cho đến khi bóng dáng cây cầu đi vào hoài niệm, chỉ còn lại dòng sông đục ngầu. Để vận tải hàng hóa, vũ khí vào Nam, ô tô vượt sông bằng phà, khi mức độ bắn phá ngày càng tăng, phà Roòn phải sơ tán ở Lưu Sơn, cách bến cũ chừng 3km. Tại đây, bộ đội công binh sử dụng cầu phao, ngày tháo dỡ để tránh máy bay, đêm lắp ghép để đưa các đoàn xe, đoàn quân ra chiến trường. Đất nước thống nhất, cầu Roòn được đầu tư xây dựng ngày càng hoàn thiện, đạt 4 làn xe vào ra riêng biệt. Cầu Roòn vừa thuận tiện lưu thông, vừa là một điểm nhấn khi du khách về với vùng đất này.

Sông Loan hiền hòa là thế nhưng ẩn chứa không ít thương tích. Tại đây, 32 người dân vô tội làng Thuận Bài, nay là Tổ dân phố Thuận Bài, phường Bắc Gianh bị giặc Pháp sát hại. Năm 1888, Vua Hàm Nghi bị Pháp bắt, giam giữ tại đình làng Thuận Bài để đưa đi đày biệt xứ ở An-giê-ri. Nhân dân Thuận Bài đấu tranh đòi gặp mặt nhà vua, đình làng Thuận Bài trở thành nơi diễn ra buổi “thiết triều” cuối cùng của Vua Hàm Nghi tại Việt Nam. Quá cay cú, Pháp bắt 32 người dân Thuận Bài đi làm cu-li tại đèo Ngang. Khi đến cầu Roòn, chúng hèn hạ cho họ vào bao tải, dìm xuống sông Roòn thủ tiêu tất cả. May mắn, có một người thường ăn trầu, dùng con dao bổ cau rạch bao tải, lặn về phía hạ lưu, nên sống sót kể lại nỗi đau cho dân làng⁽²⁾. Theo ông Trần Văn Thịnh, Tổ trưởng Tổ dân phố Thuận Bài, đó là ngày 28 tháng Giêng âm lịch, bà con thường tổ chức cúng tập thể cho 31 người xấu số, gọi là “ngày giỗ cu-li”.

Hưởng ứng Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Cảnh Dương rào làng chiến đấu bằng cách xây tường san hô ngang dọc, tháo dỡ nhà dân lấy gỗ làm phên giậu quanh làng. Bà con còn dùng đá hộc, đánh đắm gần 30 chiếc thuyền buôn xuống lòng sông Roòn chặn tàu chiến địch. Từ chiến lũy ngầm này, ta đã hạ gục nhiều ca-nô và quân lính Pháp, khi chúng hung hăng hòng nhổ cái gai Cảnh Dương.

Lúc trước, tại khe Thai có một bến đò nhỏ, gọi là đò Thai, một trong những con đò đưa bộ đội lên đường ra trận. Gần ba mươi năm nay, nơi đây mọc lên cây cầu bê tông, đảm bảo cho xe ô tô dưới 10 tấn qua lại, mấy ai còn nhớ đò Thai một thuở. Tuy nhiên, những ai là bộ đội, dân công hỏa tuyến, học sinh vùng núi… thì vẫn nhớ mãi con đò ân tình này.  

Từ cầu Roòn, ngược sông Loan hơn chục cây số là hồ thuỷ lợi Vực Tròn. Khởi công năm 1978, hồ cung cấp nước tưới cho hơn 1.300 ha các xã, phường từ đèo Ngang đến Bắc sông Gianh. Nước sông Loan về đến từng chân ruộng, bà con phấn khởi mỗi năm ba vụ liên tiếp được mùa. Cạnh hồ Vực Tròn là Nhà máy Nước sạch Quảng Châu, cấp nước sinh hoạt cho Khu Công nghiệp Hòn La, Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch và Nhân dân các xã phía Bắc tỉnh. Có bông lúa mẩy, có dòng nước ngọt, mấy ai quên công lao hàng nghìn con người, đã gắn bó gần 7 năm với công trình. Họ đã vượt bao khắc nghiệt của thiên nhiên và rủi ro, bất trắc, để người dân trở nên giàu có trên đất quê mình.

Từ nguồn nước ngọt mát của đá núi, gặp dòng mặn lợ tạo nên môi trường sinh sống, phát triển cho nhiều loài thủy sản, như tôm, cua, cá, hàu, sò huyết... Món sò huyết nướng có mùi thơm khó tả, món tôm đất rang tiêu, cháo hàu, gỏi rong câu, rượu “nùi lá chuối”… tất cả đã thành thương hiệu “made in sông Loan”. Trong xu hướng sinh kế, ngoài việc tăng tỷ trọng dịch vụ, du lịch, gắn với cân đối sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp…, nhiều hộ đã đầu tư hàng trăm triệu đồng, sắm giàn rớ quay, hàng chục miệng “nò”, miệng vó... để đánh bắt. Vừa chủ động nguồn thực phẩm, vừa có thu nhập tốt, nhiều gia đình đã tích lũy xây dựng nhà cửa, con em học hành đỗ đạt.

Đi dọc sông Loan hôm nay, những làng quê trù phú, yên bình; những con tàu từ biển xa trở về neo kín bến sông. Làng thôn nô nức lễ hội, sinh hoạt văn hóa cộng đồng; những cánh rừng bạch đàn, chuối, mít… khoe mình trong gió. Đàn bò lai sind ung dung những chiếc áo vàng mượt. Chiếc máy gặt như chú trâu màu đỏ, hùng hục quay trở. Kiến trúc nhà ở vùng này cũng khá nhiều kiểu dáng, vừa kiên cố để phòng chống lụt bão nhưng không kém phần khang trang, đường nét. Sông Loan là mạch máu giao thông, những chuyến đò dọc lên ngược mênh mang vị biển, về xuôi ngan ngát hương rừng. Sông Loan còn ưu đãi cho xã Phú Trạch 70ha đồng muối, giúp gần 1.000 lao động làm ra trên 10.000 tấn muối, thu hàng chục tỉ đồng mỗi năm. Điểm du lịch thác Tam Cấp đã khởi động, một thắng cảnh thuộc khe Thai, còn giữ được hoang sơ, thỏa mãn sở thích trải nghiệm, thưởng ngoạn vẻ đẹp thiên nhiên của du khách.

Đặc biệt, tại vùng quê này còn lưu giữ được nhiều lễ hội truyền thống và trò chơi dân gian, đáp ứng nhu cầu tham gia và hưởng thụ giá trị tinh thần từ các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng của Nhân dân, vừa góp phần bảo tồn các giá trị di sản văn hóa của địa phương, làm giàu cho nền văn hóa dân tộc. Nằm tả ngạn sông Loan, làng Kim Long, xã Phú Trạch có điệu hát Kiều đã nổi tiếng từ lâu. Làng có hơn 30 thành viên hát Kiều, do cụ Đặng Văn Đôn làm Đội trưởng, lưu diễn ở nhiều nơi. Hát Kiều Kim Long được công nhận là “Di sản văn hóa dân gian quý giá cần bảo vệ khẩn cấp”. Xuôi về hữu ngạn, làng Cảnh Dương, xã Hòa Trạch có tuyến đường bích hoạ dài 1,5km; có tín ngưỡng thờ “Ông Nam Hải”, hiện lưu giữ hai bộ xương cá voi rất lớn, cùng một nghĩa địa gần 50 mộ chí cá voi. Đi cùng tín ngưỡng là lễ hội cầu ngư, với nghi thức rước kiệu Thành hoàng, lễ tế linh ngư, hò chèo cạn... Ngoài ra, làng còn duy trì lễ hội bơi chải; tục đốt lửa đình làng đêm giao thừa, trò chơi đánh cờ người, nấu cơm cần, những nét đẹp văn hóa truyền thống dịp đầu năm mới. Riêng điệu hát ru con được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong tương lai, vùng quê đôi bờ Loan giang sẽ là điểm đến thú vị, trong tour du lịch thăm Khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, du lịch biển, khám phá những vỉa tầng trầm tích sông Loan, núi Phượng và nhiều di tích, danh thắng phía Bắc tỉnh Quảng Trị.

Bằng sự năng động, thích ứng nhanh của bà con, việc khai thác có trách nhiệm tiềm năng cảnh quan và nguồn lợi thuỷ sản, nông, lâm, diêm nghiệp… đã làm cho cảnh sắc đôi bờ Loan giang thay đổi từng ngày. Nhịp sống hài hòa, vui tươi, thân thiện đang đến với vùng đất và con người, nơi có truyền thống đoàn kết, gắn bó thuỷ chung, đầy nghĩa tình này.

_________________

Bài và ảnh: NGUYỄN TIẾN NÊN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 655, tháng 9/2026