Từ khóa: khai thác; văn hóa; nghệ thuật; thẩm mỹ; làng nghề.

Abstract: Traditional craft villages are places where artistic and aesthetic values, as well as traditional skills, are passed down from generation to generation through handcrafted products made by skilled artisans. Therefore, to restore and revitalize these villages, to prevent the decline of traditional crafts and the loss of their aesthetic values, and to ensure that these valuable skills are not lost, these villages need to focus on developing their cultural potential while protecting the environment and promoting sustainable tourism. With a rich tradition spanning nearly 1.200 years, the Vạn Phúc silk brand is something the people of Vạn Phúc are proud of. Many cultural and aesthetic values of the traditional Vạn Phúc silk craft village are gradually fading due to a series of contemporary challenges. Therefore, effectively exploiting the potential of the cultural and artistic values of the traditional Vạn Phúc silk craft village is crucial and urgent in the current era of national development.

Keywords: exploitation; culture; art; aesthetics; craft villages.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, di sản văn hóa thủ công truyền thống đang đối mặt với những thách thức chưa từng có. Nhiều giá trị văn hóa, thẩm mỹ đặc trưng của làng nghề thủ công dần bị mai một, bí quyết nghề nghiệp được truyền qua nhiều thế hệ đang ngày càng ít người biết và nắm giữ, trong khi sự ra đi của các nghệ nhân lớn tuổi đã xây dựng nên thương hiệu làng nghề làm bứt phá chuỗi kế cận truyền thống. Thực tế còn xuất hiện xu hướng thương mại hóa một chiều các sản phẩm thủ công mỹ nghệ: nhiều đơn vị sản xuất chỉ chú trọng mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn, coi nhẹ các giá trị văn hóa, nghệ thuật cốt lõi của sản phẩm thủ công truyền thống. Điều này dẫn đến thương hiệu của làng nghề bị phai mờ hoặc bị mất hẳn, làm mất đi nét bản sắc độc đáo của từng làng nghề. Trong số đó, làng nghề dệt lụa Vạn Phúc là một trong những làng thủ công có lịch sử hàng trăm năm, từng được đánh giá là “đệ nhất tinh xảo của vùng Đông Dương” bởi giới sản xuất quốc tế. Ngay từ thời nhà Nguyễn, lụa Vạn Phúc đã được chọn làm chất liệu may lễ phục cho hoàng cung và sau đó vươn ra thị trường toàn cầu tại các hội chợ Marseille năm 1931 và Paris năm 1938.

Hiện nay, cùng với những thách thức chung của làng nghề truyền thống, làng lụa Vạn Phúc còn đối mặt với những khó khăn riêng: thiếu đất nguyên liệu tơ tằm do diện tích trồng dâu thu hẹp, thiếu nhân tài trẻ có tâm huyết kế cận nghề và sự cạnh tranh gay gắt từ hàng lụa nhập khẩu. Việc bảo tồn và khai thác tiềm năng văn hóa, nghệ thuật thẩm mỹ của làng lụa Vạn Phúc đã trở nên cấp bách, nhằm giữ gìn nét bản sắc dân tộc và phát triển bền vững cho thương hiệu lụa Việt Nam trên trường quốc tế.

2. Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng một số phương pháp để nghiên cứu, đánh giá việc khai thác tiềm năng giá trị văn hóa, nghệ thuật của làng nghề lụa Vạn Phúc như: phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng để hệ thống hóa cơ sở lý luận về văn hóa làng nghề và lịch sử phát triển của lụa Vạn Phúc và ưu tiên sử dụng phương pháp điền dã nhân học, trực tiếp quan sát các công đoạn sản xuất và hoạt động dịch vụ tại địa phương để nhận diện thực trạng khai thác các tiềm năng văn hóa, thẩm mỹ của làng nghề. Bên cạnh đó, phương pháp phỏng vấn sâu đối với các nghệ nhân, chủ cơ sở kinh doanh và nhà quản lý giúp khai thác các góc nhìn chuyên sâu về những rào cản trong việc thương mại hóa sản phẩm. Cuối cùng, thông qua phương pháp phân tích và tổng hợp, tác giả đưa ra các giải pháp góp phần khai thác có hiệu quả tiềm năng giá trị văn hóa, nghệ thuật của làng nghề truyền thống lụa Vạn Phúc trong bối cảnh mới.

3. Kết quả và thảo luận

Câu ca dao xưa đã vẽ nên một bức tranh sống động về các làng nghề thủ công nổi tiếng của Hà Nội: “Lĩnh Bưởi, chồi Phùng, lụa vân Vạn Phúc, nhiễu vùng Mỗ Bôn” Trong đó, Vạn Phúc hiện lên như một viên ngọc quý, là biểu tượng tiêu biểu nhất cho nghề dệt lụa truyền thống không chỉ của vùng đất Hà Đông mà còn của cả Việt Nam. Làng lụa Vạn Phúc không chỉ là nơi sản sinh ra những tấm lụa vân óng ả, mềm mại, mà còn là hiện thân của sự tinh xảo, khéo léo được kế thừa qua bao thế hệ nghệ nhân. Nơi đây đã góp phần định hình nên những giá trị văn hóa, thẩm mỹ tiêu dùng đặc sắc, đồng thời là niềm tự hào sâu sắc của người dân trên vùng đất quê lụa giàu truyền thống.

Tại Việt Nam, có nhiều làng nghề dệt lụa truyền thống với lịch sử phát triển lâu dài, trong đó, làng lụa Vạn Phúc thuộc phường Hà Đông, Hà Nội được xác định là đơn vị có bề dày lịch sử nghề dệt lụa kéo dài gần 1.200 năm. Trong thời kỳ phong kiến, sản phẩm lụa Vạn Phúc chủ yếu được sử dụng làm trang phục cho hoàng gia và tầng lớp quan lại. Đến thời kỳ thuộc địa Pháp, lụa Vạn Phúc đã được giới thiệu tại các hội chợ kinh tế quốc tế, với thành tích nổi bật tại Hội chợ Marseille năm 1931, khi được giới đánh giá cao với danh hiệu “Đệ nhất tinh xảo của vùng Đông Dương”.

Với đặc điểm được dệt hoàn toàn từ sợi tơ tằm tự nhiên, kết hợp với độ mềm mại, mịn óng và các hoa văn trang trí mỹ thuật mang nét đặc trưng văn hóa dân gian Việt Nam, dòng lụa vân của làng nghề là vật liệu lý tưởng để may áo dài và phục vụ các công trình trang trí tâm linh. Đáng chú ý, hiện nay làng Vạn Phúc vẫn còn lưu giữ một bộ long bào cổ thuộc triều Nguyễn, làm tăng thêm giá trị văn hóa lịch sử cho thương hiệu lụa này. Nhờ những giá trị đặc trưng đó, lụa Vạn Phúc vẫn duy trì được vị trí nhất định trên thị trường nội địa và quốc tế. Năm 2014, Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam đã công nhận và trao tặng cho làng nghề này kỷ lục “Làng nghề dệt lụa tơ tằm lâu đời nhất vẫn còn duy trì hoạt động đến ngày nay”.

Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc sở hữu danh mục sản phẩm đa dạng về chủng loại, bao gồm gấm, vóc, vân, the, lĩnh, bằng, quế, đoạn, sa, kỳ, cầu và đũi. Đặc điểm định tính của các sản phẩm này được xác lập bởi sự hoàn thiện về cấu trúc sợi, độ mịn cao và hiệu ứng quang học đặc thù, tạo nên các hoa văn tinh xảo với kỹ thuật xử lý bề mặt phức tạp (kỹ thuật vân nổi, vân chìm). Những đặc tính thẩm mỹ vượt trội này không chỉ đơn thuần là biểu tượng của sự sang trọng mà còn mang giá trị định vị xã hội, khiến lụa Vạn Phúc trở thành lựa chọn phục trang chủ đạo cho tầng lớp tinh hoa trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Sự công nhận quốc tế đối với lụa Vạn Phúc được ghi nhận sớm nhất vào năm 1931 tại Hội chợ
Marseille (Pháp), nơi sản phẩm được đánh giá là một trong những loại lụa thượng hạng nhất khu vực Đông Dương. Từ năm 1958, quá trình thương mại hóa được tạo dựng đã bắt đầu đưa lụa Vạn Phúc gia nhập thị trường xuất khẩu toàn cầu, củng cố vị thế thương hiệu làng nghề truyền thống Việt Nam. Với lịch sử phát triển kéo dài trên một thiên niên kỷ, Vạn Phúc hiện duy trì hệ sinh thái sản xuất bền vững, nơi canh cửi không chỉ là phương thức duy trì nguồn thu nhập chủ chốt mà còn là không gian thực hành văn hóa của cộng đồng cư dân bản địa.

Đội ngũ nghệ nhân và kỹ thuật viên tại Vạn Phúc đóng vai trò then chốt trong việc duy trì, sáng tạo các mẫu hoa văn chứa đựng mật mã văn hóa và lịch sử dân tộc, đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ khắt khe của thị trường đương đại. Trong bối cảnh hội nhập, làng nghề đã thực hiện chiến lược tích hợp du lịch trải nghiệm, kết nối các cơ sở sản xuất truyền thống với hệ thống di tích lịch sử và tâm linh. Mô hình du lịch văn hóa này đã tạo ra sức hút lớn đối với dòng khách quốc tế đến từ các khu vực như Tây Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc, góp phần tối ưu hóa giá trị gia tăng cho làng nghề.

Dựa trên thông tin từ Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, ông Phạm Khắc Hà, làng nghề có lịch sử hình thành và phát triển kéo dài 1.200 năm, trải qua quá trình đổi thay công nghệ và quy mô sản xuất toàn diện. Hiện nay, hệ thống sản xuất lụa tại Vạn Phúc đã hiện đại hóa đáng kể: các khung dệt truyền thống đã được thay thế hoàn toàn bởi máy dệt cơ khí hiện đại, với tổng số lượng đạt hơn 130 máy. Toàn làng có gần 400 hộ gia đình tham gia hoạt động sản xuất lụa, cộng với 244 hộ sản xuất tại cụm công nghiệp làng nghề, tạo ra hơn 70 loại sản phẩm chính gồm the, lụa, gấm và lĩnh (Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ năm 2022, phương hướng nhiệm vụ trọng tâm năm 2023 của Đảng ủy phường Vạn Phúc, 2023).

Trong số các loại lụa truyền thống, lụa vân được đánh giá là sản phẩm nổi bật nhất với đặc tính kỹ thuật và thẩm mỹ độc đáo. Loại lụa này có hoa văn nổi bóng mịn trên bề mặt vải, còn hoa văn chìm chỉ được phát hiện khi chiếu ra ánh sáng, tạo ra hiệu ứng thị giác tinh tế và hài hòa. Lụa vân được làm hoàn toàn từ tơ tằm tự nhiên, không có lớp phủ bóng bẩy hóa học, mang màu sắc trang nhã, hài hòa. Khi chiếu ra nắng, ánh sáng tự nhiên phản xạ trên bề mặt vải tạo ra hiệu ứng bắt mắt tự nhiên. Ngoài ra, vật liệu tơ tằm tự nhiên còn mang lại lợi ích về khả năng điều chỉnh nhiệt độ: giữ ấm vào mùa Đông và làm mát vào mùa Hè, phù hợp với điều kiện thời tiết vùng Bắc Bộ. Để dệt lụa vân, người thợ phải nắm vững kỹ thuật dệt với hai loại vo dây và vo võng phức tạp, đòi hỏi trình độ kỹ năng và thẩm mỹ cao. Do đó, không phải tất cả các hộ gia đình sản xuất đều có khả năng thực hiện được dòng sản phẩm này, chỉ có những nhà máy có kỹ sư và nghệ nhân được đào tạo bài bản mới có thể sản xuất ra lụa vân cổ truyền đạt chất lượng chuẩn. Nhờ đó, bên cạnh những họa tiết hoa văn cổ, nhiều mẫu hoa văn độc đáo như Phúc Lộc Thọ, Trống Đồng, Song Hạc, Thọ Đỉnh, Tứ Quý đã ra đời, góp phần làm phong phú sản phẩm lụa Vạn Phúc (Hoàng Thơ - Thanh Thảo, 2025).

Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc đã triển khai chiến lược kết hợp bảo tồn di sản truyền thống và phát triển du lịch văn hóa theo mô hình bền vững, kết hợp sản xuất lụa truyền thống với dòng sản phẩm hiện đại để đáp ứng nhu cầu thị trường. Hiện nay, làng nghề đã xây dựng tuyến phố Lụa tích hợp các ngành nghề phụ trợ bao gồm khu ẩm thực, khu trưng bày sinh vật cảnh, trung tâm giao lưu văn hóa đồ cổ và hình thức lưu trú, mua sắm. Các hộ kinh doanh trên tuyến phố phải đăng ký giấy phép gian hàng đạt chuẩn về giá cả, nguồn gốc xuất xứ và chất lượng sản phẩm để đảm bảo uy tín thương hiệu. Hoạt động phát triển du lịch được thực hiện song song với cải tạo cảnh quan xanh, xây dựng không gian sống thân thiện với môi trường, nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động sản xuất và kinh doanh tại khu vực làng nghề.

Để hoàn thiện chất lượng phục vụ khách du lịch, Vạn Phúc đã xây dựng không gian Trung tâm thiết kế sáng tạo làng dệt lụa Vạn Phúc với kiến trúc độc lập, bắt mắt. Các gian trưng bày nhiều sản phẩm, mẫu thiết kế thời trang, các mặt hàng thủ công mỹ nghệ làm từ lụa rất đa dạng, phong phú đã đáp ứng nhu cầu, thị giác người tiêu dùng. Nhờ đó, Vạn Phúc đã trở thành điểm hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước. Riêng Tuần văn hóa, du lịch, thương mại làng nghề Vạn Phúc năm 2024 (từ ngày 30/11 đến 12/6/2024) đã thu hút hơn 2 vạn khách du lịch tới thăm quan, mua sắm. Từ sản phẩm của một làng, lụa, gấm Vạn Phúc đã vượt qua giá trị hàng hóa đơn thuần trở thành một sản phẩm của văn hóa, biểu tượng của cái đẹp, của vùng đất Hà Đông và Thủ đô Hà Nội. Để đến ngày nay, Vạn Phúc là điểm đến của những người Việt Nam yêu vẻ đẹp truyền thống và những du khách nước ngoài khám phá nền văn hóa trang phục Việt Nam. Sự kết hợp giữa làng nghề và du lịch góp phần đưa hình ảnh Việt Nam đến gần hơn với bạn bè thế giới như một điểm đến văn hóa độc đáo; đồng thời, các làng nghề còn là nguồn cảm hứng dồi dào cho những ngành sáng tạo hiện đại. Họa tiết từ lụa Vạn Phúc đã xuất hiện trong các bộ sưu tập thời trang cao cấp của nhiều nhà thiết kế Việt Nam và quốc tế (Phong Điệp, 2025).

Bối cảnh hiện tại của làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, phường Hà Đông, đối diện với những thách thức phức tạp trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật, đòi hỏi các giải pháp quản lý và phát triển có hệ thống. Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng lạm dụng thương hiệu, dẫn đến việc lưu hành các sản phẩm có chất lượng thấp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của làng nghề. Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào đội ngũ lao động thuê ngoài, vốn có kiến thức hạn chế về lịch sử, kỹ thuật dệt, giá trị thẩm mỹ và nguồn gốc sản phẩm lụa Vạn Phúc, làm suy giảm khả năng truyền tải thông tin chuyên sâu đến khách hàng. Điều này cản trở việc giới thiệu đầy đủ về các mẫu hoa văn, quy trình sản xuất, sự tinh tế trong phối màu và giá trị đặc trưng của sản phẩm thủ công truyền thống. Những tồn tại trên đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao hiệu quả công tác quản lý bảo tồn văn hóa và thẩm mỹ tại làng nghề. Cần có các biện pháp chiến lược nhằm chuẩn hóa quy trình sản xuất, đảm bảo chất lượng sản phẩm, cũng như tăng cường đào tạo kiến thức chuyên môn cho lực lượng lao động, đặc biệt là đội ngũ trực tiếp giao tiếp với khách hàng. Việc phát triển nguồn nhân lực am hiểu sâu sắc về di sản văn hóa làng nghề là yếu tố then chốt để gìn giữ và phát huy bản sắc độc đáo của lụa Vạn Phúc trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh hiện nay.

Trước đây, khi còn hoạt động mạnh và sôi nổi nhất, cả làng Vạn Phúc có tới hơn 1.000 máy dệt. Khi đi vào làng, âm thanh những khung cửi, tiếng thoi đưa rộn ràng, nhiều khi, cả ngày lẫn đêm đều không dứt tiếng dệt. Sản phẩm lụa của làng nghề có mặt trên nhiều thị trường nổi tiếng, đem lại cuộc sống sung túc, người dân yêu nghề. Nhưng đó chỉ là câu chuyện của những năm trước ở làng nghề Vạn Phúc. Còn bây giờ, sản xuất lụa không còn chiếm vị trí độc tôn, thu nhập từ sản xuất lụa không hấp dẫn bằng những ngành nghề khác, người dân Vạn Phúc cũng không còn mặn mà để sống với nghề truyền thống. Trong bài viết Đào tạo nghề dệt lụa ở Vạn phúc: Thách thức và tiềm năng phát triển: Nhiều hộ thuộc diện phải thu hồi đất canh tác, chính quyền địa phương tới vận động học lớp đào tạo nghề, nhưng không nhận được sự hợp tác (Tạp chí Công Thương, 2026).

Hoạt động sản xuất các sản phẩm của làng nghề lụa Vạn Phúc hiện nay còn manh mún, thiếu liên kết. Làng lụa Vạn Phúc vẫn hoạt động theo mô hình sản xuất nhỏ lẻ, hộ cá thể và thiếu sự liên kết, hợp tác để phát triển chung. Điều này gây khó khăn trong việc mở rộng quy mô sản xuất, tiêu thụ sản phẩm khi thị trường thay đổi. Việc sản xuất chưa có quy hoạch tập trung, dẫn đến những vấn đề về môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe người dân (Ủy ban nhân dân quận Hà Đông, 2020).

Tốc độ già hóa nhân lực và thiếu hụt lao động trẻ đang ngày càng hiện hữu tại làng nghề lụa Vạn Phúc hiện nay. Lực lượng lao động trẻ không còn mặn mà với nghề truyền thống, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lao động kế cận. Điều này đặt ra bài toán khó cho việc gìn giữ và phát triển nghề trong tương lai. Nguồn nhân lực hiện tại cũng còn hạn chế về trình độ kỹ thuật và kỹ năng quản lý, chưa đáp ứng được yêu cầu thay đổi thường xuyên, liên tục của thị trường hiện đại. Mặc dù, hằng năm chính quyền phường Hà Đông đã mở các khóa đào tạo nghề thu hút khoảng 50-100 lao động địa phương và các vùng lân cận. Để đào tạo lao động làm được một công đoạn trong sản xuất lụa chỉ mất khoảng 3 tháng, nhưng để thành thạo được tất cả quy trình cần rất nhiều thời gian, có khi cả đời người thợ phải cần mẫn mới đạt đến độ chín trong nghề. Vì vậy, số thợ có khả năng này ở làng nghề đến nay chỉ đếm trên đầu ngón tay (Tạp chí Công Thương, 2026).

Bên cạnh các thách thức hiện hữu, làng nghề lụa Vạn Phúc còn đối mặt với hạn chế về nguồn vốn đầu tư, hạn chế này gây cản trở cho việc đổi mới công nghệ sản xuất, cải tiến quy trình chế tác và nâng cao các tiêu chí chất lượng sản phẩm lụa. Đồng thời, tốc độ ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ và thực hiện chuyển đổi số tại làng nghề còn ở mức độ chậm, làm giảm năng lực cạnh tranh của sản phẩm lụa Vạn Phúc so với các mặt hàng dệt may hiện đại, đặc biệt là sản phẩm lụa nhập khẩu từ Trung Quốc và các đối thủ cạnh tranh tại các thị trường mới nổi trên toàn cầu. Ngoài ra, do cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế mà người dân Vạn Phúc cũng có những biến đổi về tư duy, lối sống so với truyền thống. Đó là tính tự chủ, tự lập mang màu sắc cá nhân ngày càng cao. Đồng thời cũng có những biến đổi tiêu cực trong đời sống văn hóa như chủ nghĩa cá nhân, đề cao đồng tiền, lợi ích vật chất quá mức... Văn hóa ngoại sinh phần nào đã gây ảnh hưởng tới môi trường, môi sinh và đất canh tác làng nghề. Việc sử dụng những chế phẩm khiến môi trường ô nhiễm, khả năng tiếp xúc với thiên nhiên đang ngày bị thu hẹp.

Sự biến đổi nhanh chóng về tập quán sinh hoạt và sự phân hóa giàu nghèo đã tạo ra những thách thức mới, dẫn đến nhu cầu ngày càng cao về giáo dục và y tế, đồng thời làm nổi bật các vấn đề xã hội như tệ nạn và thất nghiệp. Sự gia tăng về tiềm lực kinh tế đã thúc đẩy một bộ phận dân cư chuyển hướng sang kinh doanh các dịch vụ ăn uống, giải khát, vui chơi, trong đó nhiều hoạt động không còn phù hợp với các chuẩn mực văn hóa truyền thống. Từ những tác động mạnh mẽ từ các yếu tố ngoại sinh đến an sinh xã hội, làng lụa Vạn Phúc - Hà Đông hiện đang phải đối mặt với việc khai thác và bảo tồn các giá trị văn hóa tiềm năng.