Từ khóa: lụa Vạn Phúc; hoa văn; họa tiết; bố cục trang trí; màu sắc trang trí.

Abstract: The patterns and decorative motifs on Van Phuc silk, Ha Dong, Hanoi are the artistic creativity of diligent workers, to create unique traditional handicraft products. The patterns and decorative motifs on Van Phuc silk, Ha Dong, Hanoi carry unique artistic elements, playing an important role in increasing the aesthetic value of the product. Not only in the past but also in the present, the form of decoration on the surface of silk fabric has been and is playing an important role in the economic activities and life of the people. Therefore, promoting research, exploration and development of patterns and decorative motifs on Van Phuc silk, Ha Dong, Hanoi is posed as a necessary need with the continuous innovation of modern clothing models. The article uses the method of analyzing and evaluating the motifs and decorative motifs on Van Phuc silk products, Ha Dong, Hanoi, thereby identifying the characteristics of those types of patterns.

Keywords: Van Phuc silk; patterns; motifs; decorative layout; decorative colors.

1. Đặt vấn đề

Lụa tơ tằm làng nghề Vạn Phúc- Hà Đông, Hà Nội nói chung và lụa tơ tằm có trang trí hoa văn họa tiết nói riêng là chất liệu tạo nên những bộ trang phục mang tính sang trọng, lịch lãm có giá trị cao về thẩm mỹ và công năng sử dụng. Trong xã hội hiện nay, lụa tơ tằm Vạn Phúc, Hà Đông, Hà Nội (gọi lụa Vạn Phúc) được coi là chất liệu đặc sắc được nhiều người ưa chuộng và lựa chọn là ý tưởng hay đề tài thiết kế cho bộ sưu tập thời trang. Bởi những thiết kế trang phục được sử dụng chất liệu lụa tơ tằm làng Vạn Phúc có tính thân thiện với môi trường, đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng trong xã hội hiện đại. Những mẫu thiết kế trang phục được may bằng chất liệu lụa Vạn Phúc không chỉ tôn lên vóc dáng cơ thể người phụ nữ mà còn thể hiện sự tinh tế, duyên dáng, đằm thắm biểu hiện nét cổ điển truyền thống của người Việt. Những đặc điểm nghệ thuật trang trí trên lụa Vạn phúc chính là đường nét trang trí, bố cục trang trí và màu sắc trên từng tấm lụa quê hương Hà Đông.

2. Phương pháp nghiên cứu

Trong tính biểu của hoa văn họa tiết trên lụa Vạn Phúc, tác giả sử dụng các phương pháp thuộc lĩnh vực mỹ thuật ứng dụng và văn hóa học để giải mã vẻ đẹp và ý nghĩa ẩn sâu trong những thước lụa, trong đó, các phương pháp như điền dã, quan sát trực tiếp để hiểu được tính biểu hiện từ góc độ kỹ thuật sản xuất thông qua tiếp xúc phỏng vấn nghệ nhân, tìm hiểu quy trình vẽ 4 hoa văn trên go dệt - thiết kế mẫu dệt, nghiên cứu từng sợi tơ lụa từ dạng thô cho đến khi trở thành sợi vải lụa để trong quá trình tạo hình các họa tiết hoa văn thể hiện yếu tố chất cảm trong từng đường nét kể cả thủ công hay chuyển sang công đoạn máy móc… Phương pháp so sánh, đối chiếu các họa tiết, hoa văn trong từng thời kỳ lịch sử và sự phát triển của nó; so sánh từng sản phẩm với phong cách tạo hình, đường nét vẽ, màu sắc… của lụa Vạn phúc với các vùng miền khác. Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng phương pháp liên ngành để hiểu về các giá trị lịch sử, văn hóa… nhằm giải thích vì sao một số hoa văn họa tiết của lụa Vạn Phúc, lại nổi tiếng và trở thành “Di sản” đặc trưng về tính biểu hiện thẩm mỹ của hoa văn họa tiết trên từng sản phẩm lụa.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

 Đường nét trang trí trên lụa Vạn Phúc

Hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc được biểu hiện thông qua các yếu tố tạo hình như đường nét trang trí, bố cục trang trí và màu sắc trang trí của từng chủng loại hoa văn, họa tiết.

Đường nét là một trong những yếu tố tạo hình cơ bản được biểu hiện rõ nhất trong các hình thức trang trí trên từng tấm lụa Vạn Phúc nhằm truyền đạt đặc trưng, có giá trị nghệ thuật của các hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc. Đường nét trang trí trên lụa Vạn Phúc được thể hiện là nơi tiếp giáp, đường biên của các hoa văn nhằm xác định ranh giới của mô típ trang trí, đồ án hoa văn hay một họa tiết nào đó. Trên lụa Vạn Phúc, đường nét được thể hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau, nhưng xuất hiện chủ yếu là các đường nét cong, mềm chuyển động, điều này còn phụ thuộc vào đề tài trang trí trên lụa Vạn Phúc chủ yếu là hoa văn thực vật, thảo mộc, cỏ cây, hoa lá thiên nhiên. Tuy nhiên, những đường nét cong mềm này không quá rườm rà, phức tạp mà mềm mại, uyển chuyển tạo được khoảng trống nhất định giữa các mô típ hoa văn trang trí. Những khoảng trống này vừa phải, hợp lý tạo nên sự cân xứng, thoáng đạt cho các mô típ hoa văn trang trí trên sản phẩm lụa. Đây chính là kết quả lao động sáng tạo của người nghệ nhân tạo mẫu hàng lụa Vạn Phúc.

Mỗi một mô típ hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc đều có những đường nét riêng có thể to, nhỏ, dày mỏng khác nhau nhưng đều mang mục đích là đường trang trí. Chẳng hạn, mô típ hoa cúc, có rất nhiều đường nét biểu hiện cho nhụy hoa, cánh và lá hoa. Những đường nét này khá mềm mại, uyển chuyển có sự liên kết giữa các cánh hoa, tạo điểm nhấn cho cả mô típ hoa văn trang trí bông cúc. Tạo hình về đường nét này, cũng xuất hiện trên cả mô típ hoa chanh, hoa hồng và nhiều mô-típ hoa văn khác trang trí trên lụa Vạn Phúc, duy chỉ có mô típ hoa bèo, hoa bướm là không thấy sự liên kết về đường nét giữa các cánh và lá hoa.

Trong mô típ hoa bèo, chỉ có đường đậm, nét ngắn bên trong cánh hoa cùng đường bao quanh cánh và cuống hoa, không có sự liên kết giữa các hoa văn với nhau. Đa số các nét trang trí trên hoa bèo là nét cong tạo hình giống các chùm nơ khá bắt mắt. Điều này cũng xuất hiện ở mô típ hồng cá với các đường nét hoa văn, họa tiết không liên kết nhau mà đứng độc lập, riêng rẽ.

Ở mô típ hoa văn đuôi công, chúng ta bắt gặp cách sắp xếp đường nét gần nhau giống như mô típ hoa cúc đã phân tích ở trên. Điều đáng bàn ở mô típ này là sự xuất hiện các nét nhỏ, ngắn kết hợp nét cứng tạo thành hình chữ nhật nhỏ nằm bên trong các đường cong lớn hay các nét gấp khúc đứng cạnh nhau đan cài tạo sự linh hoạt, năng động cho đường nét và gần như không nhìn thấy các khoảng trống của nền trong mô típ hoa văn đuôi công. Để đường nét trở nên tinh tế, sống động, biểu cảm phải có sự kết hợp của màu sắc, các sự cộng hưởng đã đem lại hiệu quả thẩm mỹ, giá trị nghệ thuật cao của hoa văn họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc.

Như vậy, tất cả các đường nét hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc đều mang mục đích tôn hình, tôn hoa văn cũng như làm nhiệm vụ tách biệt với nền. Dù là hoa văn thực vật hay động vật đều được thể hiện rõ ràng thông qua cách xử lý đường nét của người nghệ nhân làng Vạn Phúc, Hà Nội. Điều này là một trong những thế mạnh trong trang trí trên lụa Vạn Phúc, bởi các đường nét trang trí hoa văn sinh động đã phản ánh đầy đủ tinh thần của ý tưởng và nội dung của đề tài.

Bố cục trang trí hoa văn họa tiết trên lụa Vạn Phúc

Bố cục trang trí trên lụa Vạn Phúc là loại hình trang trí có giá trị thẩm mỹ vượt lên trên các chất liệu vải khác và được đánh giá cao trong các nhóm vật liệu ngành may - thời trang. Một trong những thành tố quan trọng tạo nên bố cục trang trí có giá trị nghệ thuật của sản phẩm lụa Vạn Phúc chính là nguyên lý sắp đặt các hoa văn trang trí trên bề mặt lụa. Bố cục hoa văn họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc thường được thể hiện dưới nhiều dạng thức bố cục khác nhau như hàng lối, xen kẽ, xoay chiều, đối xứng hoặc đường diềm. Mỗi một bố cục đều có những nét đặc trưng riêng và cách sắp đặt mô típ trang trí hoa văn khác nhau, tạo dấu ấn nhất định cho bố cục trang trí trên lụa Vạn Phúc.

Hầu hết các sản phẩm lụa của làng Vạn Phúc đều được trang trí theo bố cục hàng lối. Các mô típ hoa văn được sắp xếp so le nhau, từng nhịp một. Chẳng hạn, mô típ hoa lá cúc được dệt giống nhau về kích thước, kiểu dáng, màu sắc (theo mẫu thiết kế từ trước) đặt cạnh nhau, liên tục và lặp đi lặp lại theo hàng dọc đến hết khổ vải. Nếu coi hoa cúc là hình chính, lá và các họa tiết phụ trợ xung quanh là hình phụ, thì hàng thứ nhất, hình chính được đặt sát đường biên lụa. Đến hàng thứ hai hình phụ lại được đặt sát đường biên lụa, cứ lần lượt như vậy cho đến hết khuôn vải lụa theo số lượng hoa văn định dệt từ đầu. Đây là dạng bố cục hàng lối so le, xen kẽ, trong đó, hoa văn họa tiết được bố trí dày đặc trên bề mặt lụa Vạn Phúc. Cũng có loại bố cục hàng lối so le, sắp xếp xen kẽ nhưng thêm 1 nhịp xoay chiều ngược lại theo kiểu thức kép ba so le, xen kẽ, xoay chiều. Tức là đến hàng dọc thứ 2, mô típ trang trí được xoay chiều, ngược lại và cứ thế lặp đi lặp lại cho đến hết khuôn lụa đã định trước. Đó chính là sự linh hoạt trong cách xử lý bố cục của người nghệ nhân làng Vạn Phúc, Hà Nội.

Thực tế bố cục đối xứng trang trí trên lụa Vạn Phúc không nhiều, trước đây hoàn toàn không có hoa văn, họa tiết đối xứng trên khổ vải lụa, mà hầu hết là bố cục trang trí hàng lối, dàn trải trên cả khổ vải. Ngày nay, bố cục đối xứng trên lụa có các mô típ hoa văn giống nhau về tỷ lệ, hình dáng, kích thước đối xứng với nhau qua 1 trục hoặc nhiều trục. Trục đó có thể là trục tung, trục hoành hoặc trục xiên. Thông thường, đối với mặt hàng tơ tằm, bố cục đối xứng chỉ xuất hiện trên khăn lụa hay túi xách còn trên trang phục rất hiếm thấy. Bởi dệt cả khổ lụa mà chỉ cài hoa hai đầu khổ sẽ khá mất công trong việc tháo lắp go võng và tính toán cài hoa cho khung dệt. Do đó mà không thấy nhiều bố cục đối xứng trên sản phẩm dệt thủ công tại làng lụa Vạn Phúc. Một số trường hợp bố cục đối xứng theo trục dọc của khổ lụa như họa tiết 2 cành đào đối xứng nhau qua chữ thọ tròn xuất hiện trên khăn Vạn Phúc hay họa tiết chữ thọ vuông đối xứng nhau qua cành trúc, đây được coi là hai đại diện tiêu biểu cho bố cục đối xứng trên lụa Vạn Phúc của Hà Đông.

Trên lụa Vạn Phúc, bố cục đường diềm được trang trí kéo dài liên tục, giống như bố cục hàng lối nhưng không dàn trải toàn bộ khổ lụa. Mà chỉ trang trí ở một khu vực bất kỳ, có thể chính giữa khổ hay lệch sang trái, sang phải tùy vào ý định ban đầu của người thợ dệt để cài go võng cho hợp lý. Bố cục trang trí đường diềm trên lụa Vạn Phúc, Hà Đông, Hà Nội cũng sử dụng một hoặc hai nhóm họa tiết có khoảng cách bằng nhau lặp đi lặp lại trong một khu vực đã định sẵn. Bố cục đường diềm có thể trang trí theo đường ngang, đường dọc hoặc đường chéo. Tuy nhiên, bởi các yếu tố kỹ thuật và sự hạn chế của khung dệt nên sản phẩm lụa Vạn Phúc chỉ thấy trang trí đường diềm theo đường ngang song song với biên vải, ít thấy theo đường dọc hay đường chéo. Một số quan điểm cho rằng, bố cục đường diềm về thể loại thuộc bố cục hàng lối. Tuy nhiên, người viết vẫn tách ra là một bố cục riêng biệt bởi sự khác nhau về yếu tố tạo hình, các mô típ trang trí hoa văn họa tiết của bố cục đường diềm chỉ được trang trí ở một khoảng nhất định nào đó đã được định sẵn trên khổ vải. Vì vậy, người nghệ nhân sẽ sắp đặt và mắc go võng, cài hoa theo “ma-ket” đã được chọn. Điều này cho thấy đã có sự hình thành bố cục ngay từ đầu, không dựa vào bất kỳ bố cục nào có sẵn mà thành.

Như vậy, đối với bất kỳ hình thức trang trí bố cục nào thì đều cần đến những nguyên lý cơ bản của trật tự thị giác, như yếu tố tạo hình của hoa văn họa tiết… Song, không phải trong bất kỳ bố cục hay hình thức trang trí nào cũng được hiểu giống nhau. Bởi vậy, ngay từ đầu phải hiểu rằng một bố cục không bao giờ có thể giải quyết được một vấn đề trọn vẹn và cũng không bao giờ là một bài tính cộng đơn thuần của các vấn đề riêng lẻ. Nhìn chung, với ba bố cục hàng lối, đối xứng và đường diềm được trình bày ở trên là đại diện cho bố cục trang trí trên lụa Vạn Phúc. Và dù được sắp xếp theo bố cục nào thì đều thấy hoa văn họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc được sắp xếp cân đối hoàn chỉnh thể hiện sự tài hoa của người nghệ nhân làng dệt lụa Vạn Phúc, Hà Đông, Hà Nội.

Màu sắc trang trí trên sản phẩm lụa Vạn Phúc

Màu sắc là yếu tố quan trọng để tạo nên giá trị thẩm mỹ, giá trị nghệ thuật của hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc. Thông thường màu sắc hoa văn, họa tiết trên lụa Vạn Phúc không phải là các màu quá chói mắt mà dịu mát hòa vào màu sắc của nền chất liệu lụa. Một tấm lụa Vạn Phúc, có thể được trang trí nhiều màu như 2 màu, 3 màu hay 4 màu. Đa số các màu đi cùng nhau theo tông màu như tương đồng, tương cận nhằm hỗ trợ nhau với cặp/ nhóm sắc độ sáng, trung gian, sắc độ tối rõ ràng như vàng thư: nâu đậm - đỏ; vàng chanh - xanh lá cây - xanh cổ vịt đậm; trắng - hồng - đỏ; trắng - ghi - đen; trắng - hồng - tím; trắng - xanh dương - xanh tím than; vàng thư - cam - đỏ… Tuy nhiên, cũng có một số cặp màu sắc tương phản trên lụa Vạn Phúc như đỏ và lam; trắng - đen; đỏ - đen; xanh cô ban - cam; hoặc tương phản kép ba như đỏ - lam - cam; trắng - đen - đỏ; xanh - đỏ- đen; xanh lục - vàng chanh - tím… Mỗi màu trên lụa đều phản ánh một sắc độ khác nhau. Màu ấm, màu lạnh hay tương phản đều có các sắc độ rất sáng, sáng, sáng thấp, trung bình, tối sáng, tối, tối đậm, đen… Tất cả tạo nên hệ màu sắc ổn định, bắt mắt cho sản phẩm lụa làng Vạn Phúc so với các loại vải khác.

Phổ biến nhất hiện nay là màu sắc trên lụa Vạn Phúc chỉ có một màu tối giản nhưng cho nhiều sắc độ khác nhau. Mặt lụa “óng ả” bắt ánh sáng mạnh, cho cảm nhận thị giác của con người tốt nhất, rõ ràng nhất so với các sản phẩm khác thuộc chủng loại tơ tằm Vạn Phúc. Vì vậy, dù chỉ có một màu nhưng hoa văn, họa tiết trên bề mặt lụa rất rõ nét khi được ánh sáng chiếu vào. Các loại hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc có cả hoa nổi và hoa chìm. Hoa nổi lóng lánh, bóng mịn dễ nhìn, hoa chìm ẩn hiện nhằm tôn hoa nổi lên và chỉ khi nhìn kỹ mới thấy được. Màu sắc hoa văn, họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc biến đổi, linh hoạt đa sắc, đa chiều nhờ vào các sợi tơ được dệt lên trên mỗi tấm lụa Vạn Phúc.

Tuy nhiên, từng màu trang trí trên lụa Vạn Phúc, phụ thuộc vào hoa văn họa tiết, vào sợi tơ dệt lên tấm lụa. Sợi dọc tạo nền chìm ở dưới, sợi ngang tạo hoa nổi lên trên (mặt phải). Do đó, khi ánh sáng dọi vào, tùy ánh sáng tự nhiên hay nhân tạo, ở mỗi góc nhìn, mặt lụa như được “thêu hoa” ánh lên màu sắc của tơ của hoa văn, họa tiết trang trí. Mỗi sản phẩm lụa Vạn Phúc đều có màu sắc riêng, lóng lánh sinh động tạo ra sự khác biệt mà không loại vải nào có được. Ca dao Việt Nam đã phản ánh sắc màu của lụa Vạn Phúc “Điều, hồng, vàng, tía, thâm, nâu/ Thiên thanh, bạch nguyệt, táo tàu, tam giang/ Màu ghi, màu sữa, khói nhang/ Trăm màu, nghìn sắc, kể tường hết sao” (Ca dao Hà Tây cũ). Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu thực tế, tác giả cũng nhận thấy màu sắc hoa văn họa tiết trên lụa Vạn Phúc còn được dệt nhiều màu sắc khác như; xanh tím than, hồng phấn, xanh lơ, xanh lá cây, vàng thư, đỏ cờ, vàng chanh, trắng sữa, vàng đất, đen hạt cải...

3.2. Thảo luận

Ở mỗi đường nét, hoa văn, màu sắc… trang trí trên lụa Vạn Phúc, đều được biểu hiện bằng nhiều hình thức khác nhau.

Thứ nhất, về đường nét, các nét dài, nét ngắn được kết hợp tạo sự bền vững chặt chẽ và thỏa mãn nguyên lý thị giác cho người cảm nhận, mang mục đích tôn hình, tôn hoa văn họa tiết cũng như làm nhiệm vụ tách biệt với nền. Dù là hoa văn thực vật hay động vật đều được thể hiện rõ ràng nếu được xử lý đường nét tốt.

Thứ hai, về họa tiết hoa văn trang trí trên lụa Vạn Phúc còn thể hiện ở nhiều dạng thức bố cục khác nhau, mỗi bố cục đều có nét đặc trưng, cách sắp đặt hoa văn riêng biệt tạo dấu ấn nhất định cho sản phẩm lụa.

Thứ ba, cùng với các thành tố đó, nghệ thuật bố cục trang trí chính là nguyên lý sắp đặt các hình thức biểu hiện của hoa văn họa tiết trên bề mặt lụa. Phần lớn hoa văn họa tiết trên lụa Vạn Phúc giai đoạn hiện nay thường được sắp xếp theo dạng bố cục hàng lối, đối xứng và đường diềm.

Thứ tư, về màu sắc màu sắc trong thiên nhiên được thể hiện phong phú muôn màu, muôn vẻ thì yếu tố màu sắc là “linh hồn” - các màu trên bề mặt lụa không quá chói mắt mà tươi sáng, dịu mát hòa vào nhau trong tổng thể bố cục trang trí. Khi hoa văn họa tiết đứng chung với màu của nền lụa, sẽ cho một tổng thể màu rực rỡ, bắt mắt. Màu sắc trên mỗi tấm lụa khi được ánh sáng chiếu vào, đặc biệt là ánh sáng tự nhiên sẽ cho cảm nhận thị giác tốt nhất, theo đó, hoa văn họa tiết trên lụa sẽ có màu tươi sáng, rực rỡ thường là các màu cơ bản. Một tấm lụa Vạn Phúc có thể trang trí nhiều màu các màu kết hợp với nhau đan xen ẩn hiện tạo cho hoa văn họa tiết như được ánh lên sắc màu óng ánh, sinh động mà không loại vải nào có được. Đa số các màu của hoa văn họa tiết trên lụa Vạn Phúc đi theo “tông màu” như tương đồng, tương cận tức là cùng gam màu nhằm hỗ trợ nhau để tôn hoa văn đó lên và mỗi gam màu sẽ có các sắc độ khác nhau như sắc độ sáng, trung gian và tối nhằm tạo độ “trong trẻo” cho các mảng đậm, mảng nhạt của lụa tạo hiệu ứng tầng lớp biểu hiện ở từng hoa văn họa tiết để trên bề mặt lụa có được những giá trị thẩm mỹ khác biệt với các loại lụa ở vùng miền khác vượt lên trên các chất liệu vải khác và được đánh giá cao trong nhóm vật liệu ngành May - Thời trang.

4. Kết luận

Trải qua bao thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, hoa văn họa tiết trang trí trên lụa Vạn Phúc đã khẳng định được vai trò quan trọng trong việc xây dựng nên thương hiệu lụa nổi tiếng làng Vạn Phúc. Đường nét trang trí trên lụa Vạn Phúc, mang phong cách đặc trưng riêng, đây chính là kết quả lao động của người nghệ nhân làng Vạn Phúc để tạo ra các hoa văn trang trí giàu giá trị thẩm mỹ, đại diện cho vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, cũng là niềm tự hào của mặt hàng thủ công truyền thống Việt Nam (1).

_______________________________

TS NGUYỄN THỊ QUỲNH MAI

Nguồn: Tạp chí VHNT số 630, tháng 1-2026