Phát biểu tại lễ khai mạc triển lãm, PGS, TS Nguyễn Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM nhận định, các tác phẩm đã làm hiển lộ những hình thức thiêng liêng thông qua vũ điệu truyền thống. Hình ảnh người đàn ông cầm khiên, mang kiếm trong điệu Tung tung hiện lên mạnh mẽ qua loạt Mặt nạ 1, 2, 3. Trong khi đó, người phụ nữ Cơtu với dáng thắt eo, đôi tay vươn cao trong điệu Da dá - điệu múa thiêng gợi nên khát vọng mưa thuận gió hòa, một biểu tượng sinh tồn gắn với đời sống cộng đồng.
Không dừng ở yếu tố tạo hình, thế giới nghệ thuật của Phạm Quốc Ân được kiến tạo trên một hệ quy chiếu tín ngưỡng rõ rệt. Những biến thể như rồng, mặt khỉ, đầu chim hay những sinh thể lai ghép kiểu mình rắn - đầu gà - đuôi cá gợi nhắc đến “rắn thần” như một cách người xưa gửi gắm tới cộng đồng qua các tác phẩm Vị thần, Thần làng, Mặt nạ khỉ, Mặt nạ gấu, Thần giữ nhà hay Thần rắn. Những đầu trâu, đầu dê gợi nghi thức hiến tế, từ đó con chó cũng được “phong thần” như một biểu tượng bảo hộ; cá đại diện cho thủy thần; còn cả rau cỏ, cây rừng cũng bước vào tranh như những vị thần thầm lặng gìn giữ đời sống, thể hiện qua Năm vị thần, Ba vị thần, Hai vị thần, Thần rừng, Thần bảo hộ làng. Tất cả những hình tượng đó là sự hiện diện của thần linh ẩn chứa trong chiếc mặt nạ để kết nối giữa con người với đấng siêu nhiên.
Họa sĩ Phạm Quốc Ân không vẽ người Cơtu theo nghĩa mô tả đời sống, mà tiếp cận các yếu tố văn hóa như những thực thể tạo hình. Tâm điểm của triển lãm "Thiêng - Cơtu" là hình tượng mặt nạ - biểu tượng linh thiêng trong văn hóa Cơtu. Trong đời sống bản địa, mặt nạ không chỉ mang tính trang trí mà còn là công cụ mặc khải, “linh hồn” trấn giữ bình an trong nhà Gươl. Trong không gian triển lãm, mặt nạ được tách khỏi bối cảnh nghi lễ quen thuộc để bước vào hội họa như một hình tượng độc lập. Những hốc mắt sâu, miệng mở rộng hay đường khắc xoắn ốc được chuyển hóa thành nhịp điệu thị giác, tạo nên lực đẩy cho bố cục, vừa giữ được cảm giác nguyên sơ, vừa đạt đến tính tổ chức chặt chẽ của nghệ thuật tạo hình.
Một trong những điểm đáng chú ý của Thiêng - Cơtu là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất liệu sơn mài truyền thống và ngôn ngữ tạo hình đương đại. Phạm Quốc Ân lựa chọn sơn ta - chất liệu nổi tiếng “khó tính” để diễn đạt chiều sâu của đại ngàn. Từ những mẫu mặt nạ nguyên bản, anh chắt lọc, cách điệu và tái cấu trúc thành những mảng khối mang tính đồng hiện.
Tranh của Phạm Quốc Ân không đi theo lối sơn mài bóng bẩy , mà mang độ “nén” vật chất cao, bề mặt thô ráp nhưng giàu chiều sâu nhờ kỹ thuật mài lớp và đánh bóng thủ công. Cấu trúc đăng đối kết hợp với yếu tố hư cấu tạo nên một không gian thị giác cân bằng nhưng vẫn gợi mở, nơi yếu tố tâm linh được cảm nhận bằng trực giác hơn là mô tả cụ thể.
Ở góc độ giám tuyển, họa sĩ Phan Trọng Văn cho biết, Thiêng- Cơtu không phải là một dự án phục dựng văn hóa, mà là thử nghiệm nghiêm túc trong việc tái cấu trúc biểu tượng, một nỗ lực đưa sơn mài ra khỏi vùng an toàn trang trí để bước vào vùng tranh luận của nghệ thuật đương đại. Dù ban đầu nhìn qua hình ảnh có vẻ giống các bài trang trí, nhưng khi trực tiếp đối diện với tranh thật, người xem mới cảm nhận được kỹ thuật xử lý mây tre, sơn mài đạt đến độ chỉn chu và mang tính hàn lâm cao.
Thông qua triển lãm Thiêng- Cơtu, Phạm Quốc Ân gửi đi thông điệp rõ ràng về việc gìn giữ các giá trị văn hóa đang mai một. “Thực tế cho thấy chỉ còn rất ít làng còn lưu giữ được những giá trị nguyên bản như mặt nạ truyền thống. Vì vậy nếu chúng ta không ghi nhận và lưu giữ lại thì những giá trị đẹp đẽ đó sẽ mất đi”- Họa sĩ chia sẻ.
Họa sĩ- thạc sĩ Phạm Quốc Ân bén duyên với sơn mài từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Hiện anh là giảng viên ngành Mỹ thuật tạo hình của Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM, tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu và sáng tạo với chất liệu truyền thống này.
