3. Kết quả và thảo luận

Dựa trên bảng tiêu chí phân tích cấu trúc tuyến  các mức độ về mật độ tuyến, cấu trúc lớp tuyến và khoảng nghỉ thị giác được nhận diện thông qua đối sánh trực tiếp giữa những mô típ có khả năng so sánh về cấu trúc, không được sử dụng như các đại lượng đo hình học tuyệt đối.

bieu cat han 1.jpg
Bảng tiêu chí phân tích cấu trúc tuyến- Nguồn: Tác giả 

Đặc điểm cấu trúc tuyến của nhóm mẫu thức hoa văn Angkor dùng làm đối sánh

Khảo cứu nhóm mô típ thực vật được Preap Chanmara (2005, tr.177-195) hệ thống hóa cho thấy các mẫu thức Angkor được lựa chọn làm cơ sở đối sánh có cấu trúc tuyến tương đối chặt chẽ và giàu tính phân tầng. Trong các mô típ lá cuốn, lá lửa và hoa dây cuộn, tuyến chính giữ vai trò xác lập hình thái và hướng vận động; từ đó phát triển thành các tuyến phụ và chi tiết vi mô, tạo nên cấu trúc nhiều lớp có mức độ liên kết cao.

Về mật độ tuyến, các mẫu thức đối sánh thường có sự hiện diện tương đối dày của tuyến phụ và chi tiết vi mô. Từ tuyến chính phát triển nhiều nhánh, vòng xoắn, gân lá và những đường chuyển tiếp, tạo nên bề mặt trang trí phong phú về chi tiết.

Về cấu trúc lớp tuyến, nhiều cấp độ tuyến cùng tham gia tổ chức một mô típ. Tuyến chính định hướng tổng thể, tuyến phụ phát triển hình thức và tạo liên kết, trong khi chi tiết vi mô góp phần hoàn thiện cấu trúc bề mặt. Sự phối hợp giữa các thành phần này tạo nên cảm giác nhiều lớp và tăng mức độ liên kết giữa các bộ phận trang trí.

Về nhịp điệu thị giác, các đường cong, đường xoắn và các đơn vị mô típ được lặp lại nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Những biến đổi về hướng, độ cong và kích thước tạo nên sự chuyển động thị giác liên tục trong tổng thể trang trí.

Tương ứng với mật độ tuyến tương đối cao, khoảng nghỉ thị giác giữa các cụm tạo hình thường tương đối hẹp. Tuyến phụ và chi tiết vi mô có xu hướng lấp đầy các khoảng giữa những cấu trúc chính, góp phần tạo cảm giác liên hoàn và đầy đặn của bề mặt. Từ nhóm mẫu thức được sử dụng làm cơ sở đối sánh có thể khái quát bốn đặc điểm nổi bật: mật độ tuyến tương đối cao, cấu trúc nhiều lớp, nhịp điệu liên tục và khoảng nghỉ thị giác tương đối hẹp. Những đặc điểm này chỉ phản ánh nhóm mẫu thức được lựa chọn trong nghiên cứu và không nhằm đại diện cho toàn bộ hệ thống hoa văn Angkor.

Mật độ tuyến và cấu trúc lớp tuyến trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ

Kết quả khảo sát cho thấy hoa văn thực vật trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ vẫn duy trì vai trò tổ chức của tuyến chính và nguyên tắc đối xứng, nhưng có những điều chỉnh đáng chú ý trong cách phát triển tuyến phụ và chi tiết vi mô.

Ở nhiều mẫu khảo sát, tuyến chính được thể hiện tương đối rõ và trở thành yếu tố chủ đạo xác lập hình thái tổng thể. Trong khi đó, số lượng tuyến phụ và chi tiết vi mô có xu hướng giảm so với nhóm mẫu thức Angkor dùng làm đối sánh. Các nhánh nhỏ, vòng xoắn thứ cấp và những chi tiết trang trí quy mô nhỏ được tiết chế, làm cho quan hệ giữa các cấp độ tuyến trở nên dễ nhận diện hơn.

Sự thay đổi cũng thể hiện ở cấu trúc lớp tuyến. Nếu nhóm mẫu thức Angkor đối sánh thường tạo cảm giác nhiều lớp nhờ sự phát triển liên tục của tuyến phụ và chi tiết vi mô, thì nhiều hoa văn trên Hô Cheng cho thấy mức độ chồng lớp thấp hơn. Tuyến chính, vì vậy, được nhấn mạnh rõ hơn trong việc định hướng cấu trúc tổng thể của mô típ.

Mức độ biến đổi không hoàn toàn đồng nhất giữa các công trình khảo sát. Nhiều Hô Cheng vẫn bảo lưu khá rõ cấu trúc tuyến truyền thống, trong khi tại chùa Chén Kiểu xu hướng giản lược các lớp tuyến thứ cấp thể hiện rõ hơn. Một trong những biểu hiện rõ của sự tiếp biến nằm ở việc điều chỉnh mật độ và quan hệ giữa các cấp độ tuyến. Tuyến chính tiếp tục giữ vai trò tương đối ổn định, trong khi tuyến phụ và chi tiết vi mô được tổ chức linh hoạt hơn.

bieu cat han 2.jpg
Bảng so sánh mật độ tuyến và cấu trúc lớp tuyến giữa hệ thống hoa văn Angkor và hoa văn thực vật trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ - Nguồn: Tác giả tổng hợp

Nhịp điệu thị giác và khoảng nghỉ thị giác

Bên cạnh mật độ và cấu trúc lớp tuyến, sự biến đổi còn thể hiện ở cách tổ chức nhịp điệu và khoảng nghỉ thị giác.

Trong nhóm mẫu thức Angkor dùng làm đối sánh, các đường cong và đường xoắn thường nối tiếp tương đối chặt chẽ. Tuyến phụ và chi tiết vi mô phát triển giữa các đơn vị chính, khiến các cụm tạo hình có mức độ liên kết cao và khoảng nghỉ giữa chúng tương đối hẹp. Bề mặt trang trí, vì vậy tạo ấn tượng liên tục và giàu chi tiết. Trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ, nhiều nhóm hoa văn được phân định rõ hơn thành các cụm tạo hình. Sự giảm mật độ tuyến phụ và chi tiết vi mô làm cho khoảng trống giữa các cụm mô típ trở nên rõ hơn, qua đó làm nổi bật trục đối xứng, hướng vận động và hình thái tổng thể. Bên cạnh đó, khoảng nghỉ thị giác trong trường hợp này không chỉ là phần bề mặt không có họa tiết mà còn tham gia trực tiếp vào việc tổ chức bố cục. Quan hệ giữa phần đặc và phần rỗng trở nên rõ hơn, góp phần tạo nên nhịp điệu thị giác theo hướng thông thoáng hơn. Từ góc độ tâm lý học thị giác, hiện tượng này có thể được xem xét thông qua quan niệm về “cảm thức về trật tự” của Gombrich (1979). Theo hướng tiếp cận này, hiệu quả của nghệ thuật trang trí không nhất thiết phụ thuộc vào số lượng chi tiết mà được hình thành từ cách các thành phần tạo hình được tổ chức thành một chỉnh thể có quy luật và biến đổi.

Từ góc độ đó, xu hướng giảm mật độ tuyến phụ và mở rộng khoảng nghỉ thị giác trên Hô Cheng không nhất thiết đồng nghĩa với sự giản lược giá trị thẩm mỹ. Ngược lại, có thể xem đây là một phương thức tái tổ chức trật tự thị giác, trong đó khả năng nhận diện hình thái tổng thể được hình thành từ mối quan hệ giữa đường nét, mô típ và khoảng trống hơn là từ số lượng chi tiết riêng lẻ.

bieu cat han 3.jpg
Bảng so sánh nhịp điệu thị giác và khoảng nghỉ thị giác giữa hệ thống hoa văn Angkor và hoa văn thực vật trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ - Nguồn: Tác giả 

Những khác biệt này cho thấy sự tiếp biến không chỉ diễn ra ở số lượng các thành phần tuyến mà còn ở cách tổ chức tương quan giữa đường nét và khoảng trống trong tổng thể hình thức.

Phương thức tiếp biến cấu trúc tuyến từ hệ thống hoa văn Angkor đến hoa văn thực vật trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ

Kết quả đối sánh cho thấy sự tiếp biến cấu trúc tuyến chủ yếu diễn ra thông qua sự điều chỉnh quan hệ giữa các cấp độ tuyến, thay vì thay đổi hoàn toàn các nguyên lý tạo hình nền tảng. Ở phương diện kế thừa, tuyến chính vẫn giữ vai trò định hướng cấu trúc; bố cục đối xứng tiếp tục được duy trì; đường cong, đường xoắn và nguyên lý lặp lại có biến đổi vẫn là những phương thức tổ chức quan trọng. Những yếu tố này tạo nên sự liên tục về ngôn ngữ tạo hình giữa nhóm mẫu thức Angkor đối sánh và hoa văn trên Hô Cheng.

Ở phương diện biến đổi, tuyến phụ và chi tiết vi mô có xu hướng giảm mật độ, mức độ chồng lớp giảm, khoảng nghỉ thị giác mở rộng và vai trò của tuyến chính được nhấn mạnh hơn. Sự thay đổi vì vậy không chủ yếu nằm ở việc xuất hiện một hệ thống hình thức hoàn toàn mới, mà ở cách tái cấu trúc quan hệ giữa những thành phần vốn có.

Nếu tiếp cận từ lý thuyết hình thức của Riegl (1992), những biến đổi này không nên được xem là sự đứt gãy của truyền thống tạo hình mà có thể được hiểu như biểu hiện của quá trình vận động và tái tổ chức các yếu tố hình thức trong những bối cảnh lịch sử - văn hóa khác nhau. Dưới góc nhìn đó, sự khác biệt giữa nhóm mẫu thức Angkor dùng làm đối sánh và hoa văn Hô Cheng phản ánh quá trình điều chỉnh ngôn ngữ tạo hình hơn là sự thay thế một hệ thống trang trí bằng một hệ thống khác. Quan điểm này đồng thời có thể đặt trong mối liên hệ với Gombrich (1979), khi ông nhấn mạnh mối quan hệ giữa tính quy luật và tính biến đổi trong nghệ thuật trang trí. Trong trường hợp hoa văn Hô Cheng, sự thay đổi về mật độ tuyến, cấu trúc lớp tuyến và khoảng nghỉ thị giác cho thấy một quá trình tái tổ chức hình thức, trong khi các nguyên lý tạo hình nền tảng vẫn tiếp tục được duy trì.

Vật liệu và kỹ thuật chế tác cũng có thể là những yếu tố tham gia vào quá trình điều chỉnh hình thức. Trường hợp chùa Chén Kiểu gợi ý rằng kỹ thuật khảm gốm sứ có thể góp phần gia tăng tính mảng và hạn chế mức độ triển khai chi tiết vi mô. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện tại chưa đủ dữ liệu để xác định mức độ tác động cụ thể của từng yếu tố vật liệu, kỹ thuật, lịch sử trùng tu hay môi trường văn hóa.

bieu cat han 4.jpg
Bảng tổng hợp biểu hiện tiếp biến cấu trúc tuyến - Nguồn: Tác giả

Nhìn tổng thể, phương thức tiếp biến được thể hiện qua hai chiều vận động đồng thời: một mặt bảo lưu những nguyên lý cấu trúc nền tảng, mặt khác điều chỉnh các thành phần thứ cấp và quan hệ đặc - rỗng. Chính sự tương tác giữa tính ổn định và biến đổi tạo nên tính liên tục của truyền thống tạo hình Khmer, đồng thời góp phần hình thành những sắc thái thị giác riêng của hoa văn trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ.

4. Kết luận

Thông qua đối sánh nhóm mẫu thức hoa văn thực vật Angkor với hoa văn thực vật trang trí trên Hô Cheng tại 9 ngôi chùa Khmer Nam Bộ được khảo sát, nghiên cứu cho thấy cấu trúc tuyến là một thành phần quan trọng để nhận diện mối quan hệ giữa kế thừa và biến đổi trong ngôn ngữ tạo hình Khmer. Dưới góc độ mỹ thuật học, cấu trúc tuyến có thể được sử dụng như một chỉ dấu hình thức hữu ích để nghiên cứu quá trình vận động của nghệ thuật trang trí Khmer thông qua việc kết hợp phân tích mật độ tuyến, cấu trúc lớp tuyến, nhịp điệu và khoảng nghỉ thị giác góp phần bổ sung một hướng tiếp cận về biểu tượng, tín ngưỡng và văn hóa.

Kết quả của bài viết phản ánh nhóm hoa văn thực vật trên Hô Cheng tại các công trình được khảo sát và mang tính đại diện cho hệ thống hoa văn Hô Cheng Khmer Nam Bộ. Vì vậy, để xác lập quan hệ nhân quả trực tiếp giữa những biến đổi cấu trúc tuyến với từng yếu tố như vật liệu, kỹ thuật chế tác, lịch sử trùng tu hay môi trường kiến trúc, các nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng số lượng công trình và nhóm mô típ, đồng thời, kiểm chứng sâu hơn trong quá trình vận động cấu trúc tuyến và làm rõ vị trí của hoa văn Hô Cheng Khmer Nam Bộ trong tiến trình phát triển của nghệ thuật trang trí Khmer.

_______________________

Tài liệu tham khảo

1. Cagan, M. (2004). Hình thái học nghệ thuật (Phan Ngọc dịch). Nhà xuất bản Hội Nhà văn.

2. Chanmara, P. (2005). Kbach: A study of Khmer ornament. (Nghiên cứu về hoa văn trang trí Khmer). Raiyam.

3. Hứa Sa Ni. (2019). Hoa văn và nghệ thuật trang trí chùa Khmer ở Nam Bộ. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. (426).

4. Hứa Sa Ni. (2025). Tìm hiểu kiến trúc ngôi Chính điện chùa Khmer ở Nam Bộ. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. (599).

5. Nguyễn Du Chi. (2003). Hoa văn Việt Nam từ thời tiền sử đến nửa đầu thời kỳ phong kiến. Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, Viện Mỹ Thuật.

6. Nguyễn Quân, Phan Cẩm Thượng. (1989). Mỹ thuật của người Việt. Nhà xuất bản Mỹ thuật.

7. Thạch Bồi, Nguyễn Xuân Tiên, Vũ Diệu Trung. (2026). Nghệ thuật điêu khắc và hội họa chùa Khmer: Đặc trưng phong cách và biến thể địa phương tại phường Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long. Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn. 1(05).

8. Trần Ngọc Thêm. (2013). Những vấn đề về văn hóa học: Lý luận và ứng dụng. Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh.

9. Gombrich, E. H. (1979). The sense of order: A study in the psychology of decorative art. (Cảm thức về trật tự: Nghiên cứu tâm lý học của nghệ thuật trang trí). Cornell University Press.

10. Riegl, A. (1992). Problems of style: Foundations for a history of ornament (Những vấn đề về phong cách: Nền tảng cho lịch sử hoa văn trang trí). (E. Kain, Trans). Princeton University Press. (Original work published 1893).

11. Wong, W. (1993). Principles of form and design. (Nguyên lý hình thức và thiết kế). John Wiley & Sons.

Ngày Tòa soạn nhận bài: 16/7/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa:27/7/2026; Ngày duyệt đăng: 10/8/2026.

Ths ĐẶNG CÁT HÂN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026