Trong lần tham gia giám định, lập hồ sơ khoa học hiện vật của Bảo tàng Kính Hoa (Hà Nội) mới đây, chúng tôi gặp một pho tượng đất nung mang ký hiệu BTKH Gm.35 rất đáng chú ý. Pho tượng còn khá nguyên lành, chỉ mất bàn tay phải đặt trước ngực và có các vết sứt nhỏ xung quanh phần bệ. Đây là pho tượng đất nung màu đỏ gạch, cao 27,5cm, chiều ngang bệ 11cm.

Khi cầm pho tượng trên tay, chúng tôi nhận thấy phía sau lưng tượng, dưới phần bệ có một ô lõm hình chữ nhật, bên trong in nổi 6 chữ Hán theo hai hàng dọc: 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế). Thông tin này cho phép chúng tôi nhận ra đây là tượng chân dung của đức vua Lý Thái Tông.

Sách Đại Việt sử ký toàn thư (gọi tắt là Toàn thư) chép rằng: “Vua húy là Phật Mã, lại có tên là Đức Chính, con trưởng của Thái Tổ. Mẹ là Hoàng hậu Lê thị, sinh ra vua vào ngày 26 tháng 6 năm Canh Tý, niên hiệu Ứng Thiên năm thứ 7 (1000) ở phủ Trường Yên” (Toàn thư, 1972: 206). Cũng sách Toàn thư chép: “Vua tính trời nhân từ, trí tuệ và dĩnh ngộ, thông hiểu đại lược văn võ; còn các nghề lễ nhạc, ngự xạ, thư số thì không môn gì là không tinh thông” (Toàn thư, 1972: 207).

Việc phát hiện pho tượng chân dung của đức vua Lý Thái Tông có ý nghĩa đặc biệt. Đây là một bảo vật hiếm quý, có giá trị và ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với việc nhận diện hình tượng của đức vua mà còn đối với lịch sử và nghệ thuật vương triều Lý.

Sau khi dẹp loạn Tam vương, ngày 1/4/1028, Hoàng Thái tử Phật Mã lên ngôi Hoàng đế, tức Lý Thái Tông, đổi niên hiệu là Thiên Thành năm thứ 1. Toàn thư chép rằng: “Bầy tôi dâng tôn hiệu là Khai thiên thống vận tôn đạo quý đức thánh văn quảng vũ sùng nhân thượng thiện chính lý dân an thần phù long hiện thể nguyên ngự cực ức tuế công cao, ứng chân bảo lịch, thông huyền chi áo hưng long đại định thông minh từ hiếu hoàng đế” (Toàn thư, 1972: 203).

Đây là trường hợp quan quân triều đình nhà Lý dâng tôn hiệu để ca ngợi đức vua khi lên ngôi Hoàng đế vào năm Mậu Thìn, niên hiệu Thuận Thiên năm thứ 19 (1028). Tôn hiệu dâng lên vua dài tới 50 chữ, gồm nhiều mỹ từ ca ngợi công lao, tài trí của đức vua, phản ánh trên nhiều lĩnh vực khác nhau.

Pho tượng đất nung nêu trên có in nổi dòng chữ Hán: 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế), chính là tôn hiệu viết tắt của đức vua Lý Thái Tông. Pho tượng mô tả chân dung đức vua ngồi khoanh chân trên bệ ba cấp; tay trái đặt trên gối, tay phải đặt ngang ngực; trong tư thế trang nghiêm, thần thái mạnh mẽ; tóc xoắn ốc như tượng Phật; khuôn mặt vuông vức, vầng trán cao rộng, hai mắt khép hờ, sống mũi cao, miệng khẽ cười, hai tai dài, cổ ba ngấn. Trên mình vua mặc bộ áo choàng dài với nhiều nếp gấp dải chéo và vòng cung, vạt áo trùm xuống bệ.

Như vậy, có thể coi đây là pho tượng chân dung đức vua Lý Thái Tông tương đối nguyên vẹn và có giá trị nổi bật còn lại đến nay. Pho tượng được tạo hình và trang trí tinh tế, phản ánh sinh động dung mạo của vị vua văn võ song toàn, người để lại nhiều công lao trị quốc trong lịch sử Việt Nam (ảnh 1a, b, c).

Trong một sưu tập tư nhân ở Hà Nội hiện còn lưu giữ một pho tượng chân dung bằng đất nung màu đỏ gạch, đã bị mất phần đầu. Theo bức ảnh chụp phía sau lưng tượng, có thể thấy pho tượng được thể hiện trong tư thế ngồi trên bệ nhiều cấp; các nếp áo choàng dài có những dải chéo ở phía trên và những nếp gấp hình cánh cung ở phía dưới, mang nét phảng phất kiểu nếp gấp trên áo tượng A Di Đà chùa Phật Tích thời Lý. Nếu chỉ căn cứ vào những đặc điểm này thì khó có thể xác định đây là tượng chân dung của nhân vật nào.

Đáng chú ý, ở phần dưới bệ tượng cũng có một ô lõm hình chữ nhật, bên trong in nổi 6 chữ Hán theo hai hàng dọc: 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế). Căn cứ vào nội dung này, chúng tôi xác định đây cũng là pho tượng thờ của đức vua Lý Thái Tông (ảnh 2).

Một bức ảnh khác đăng tải trên mạng xã hội mà chúng tôi thu thập được cho thấy một phần của pho tượng chân dung bằng đất nung màu nâu vàng; giữa các dải chéo ở phần trên và các nếp gấp áo choàng ở phần dưới còn dính sạn vôi cát. Phía sau lưng tượng cũng có một ô lõm hình chữ nhật, bên trong in nổi 6 chữ Hán theo hai hàng dọc: 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế). Căn cứ vào chi tiết này, có thể xác định đây cũng là một phần của pho tượng chân dung đức vua Lý Thái Tông (ảnh 3).

Ngoài các pho tượng chân dung đức vua Lý Thái Tông như trên, chúng tôi còn phát hiện ba cây tháp đất nung khác nhau nhưng có những đặc điểm tương đồng; đều là tháp thờ đất nung loại nhỏ, thường được các nhà khảo cổ học xếp vào loại mô hình tháp. Chân đế tháp gần vuông, tầng đế ba cấp; các tầng trên thu nhỏ dần; ngăn cách giữa các tầng là mái che tạo hình ngói ống. Chính giữa mỗi mặt tầng tháp trổ ô lõm, bên trong chạm nổi hình võ quan mình mặc giáp trụ, ngồi trên ngai, dáng tương tự hình Phật ngồi trên tòa sen.

Đáng chú ý, cả ba cây tháp đều in nổi một hàng tám chữ Hán: 塔 主 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Tháp Chủ Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế). Dòng chữ này là cách viết tắt tôn hiệu của Vua Lý Thái Tông (ảnh 4, 5, 6). Từ đó, chúng tôi cho rằng những cây tháp đất nung này từng xuất hiện trong Kinh thành Thăng Long với ý nghĩa tôn thờ, ca ngợi công lao, sự nghiệp của đức vua Lý Thái Tông (Nguyễn Đình Chiến - Đinh Ngọc Triển, 2021).

Đức vua Lý Thái Tông là vị hoàng đế thứ hai của vương triều Lý - một bậc minh quân văn võ song toàn, người đặt nền móng vững chắc cho sự hưng thịnh của quốc gia Đại Việt. Đức vua cũng là người để lại những thành tựu nổi bật trong lịch sử nước nhà như sau:

Sự nghiệp cầm quân chinh phục, ổn định cương vực quốc gia: Năm 1012, khi 13 tuổi, Hoàng Thái tử Phật Mã được vua cha sách phong làm Khai Thiên vương, lập phủ ở ngoài Nội cung, được giao cầm quân dẹp loạn và lập nhiều công lớn (Toàn thư, 1972: 193). Năm 1020, Hoàng Thái tử được trao quyền Nguyên soái cầm quân đi đánh Chiêm Thành; năm 1023, đi đánh Châu Phong; năm 1025, đi đánh Châu Diễn, được Thái Tổ Hoàng đế rất hài lòng. Năm 1027, tiếp tục đi đánh dẹp châu Thất Nguyên (Lạng Sơn)…

Xây dựng, tôn tạo kinh đô Thăng Long: Tiếp nối vua cha, từ năm 1029, đức vua Lý Thái Tông cho xây dựng lại điện Càn Nguyên, đổi tên thành điện Thiên An, đồng thời cho xây thêm các điện Tuyên Đức, Diên Phúc, Văn Minh, Quang Vũ, Phụng Thiên và Thiên Khánh. Xung quanh thềm Rồng có hành lang để các quan và sáu quân túc vệ tụ họp.

Xây dựng bộ luật Hình thư: Năm 1042, vua sai Trung thư san định luật lệnh, châm chước cho thích hợp với thời thế, chia ra môn loại, biên thành điều khoản, làm thành sách Hình thư (Toàn thư, 1972: 219). Đây là bộ luật thành văn đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.

Chăm lo cho dân, phát triển nông nghiệp, trồng dâu dệt vải: Vua là người chăm lo quốc lực, thương dân; hễ năm nào đói kém hoặc sau khi đi đánh giặc trở về đều giảm thuế cho dân trong hai, ba năm liền. Theo lệ cũ triều Tiền Lê, tháng 2 năm 1038, vua ra cửa Bố Hải để tiến hành lễ cày ruộng Tịch điền, mở đầu một mùa vụ mới trong năm. Sau khi tế Thần Nông, vua cầm cày xuống ruộng, cày ba lần rồi mới thôi. Năm 1040, vua ra lệnh ban phát hết số gấm vóc mua của nước Tống trong kho cho quan quân, đồng thời dạy cung nữ tự dệt gấm vóc để dùng trong nước (Toàn thư, 1972: 209).

Tôn sùng đạo Phật, xây dựng nhiều chùa tháp, đúc chuông, tạc tượng: Sử chép: “Năm Tân Mùi, niên hiệu Thiên Thánh năm thứ 9 (1031)… Xuống chiếu phát tiền thuê thợ làm chùa quán ở các làng ấp, phàm 950 chỗ” (Toàn thư, 1972: 209). Cuối năm Ất Hợi, niên hiệu Thông Thụy năm thứ 2 (1035)… “Xuống chiếu phát 6.000 cân đồng để đúc chuông đặt ở chùa Trùng Quang trên núi Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh” (Toàn thư, 1972: 212).

Năm Canh Thìn, niên hiệu Càn Phù Hữu Đạo năm thứ 2 (1040): “Mùa đông, tháng 10, mở hội La Hán ở Long Trì, đại xá thiên hạ, tha tội lưu, tội đồ và tha một nửa tiền thuế cho thiên hạ. Trước đây, vua sai thợ tạc hơn nghìn pho tượng Phật, vẽ hơn nghìn bức tượng Phật, làm bảo phướn hơn một vạn chiếc; đến đây công việc hoàn tất, làm lễ khánh thành” (Toàn thư, 1972: 217).

“Mùa đông, tháng 10 năm Kỷ Sửu, niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo năm thứ 1 (1049), vua sai xây dựng chùa Diên Hựu. Trước đây, vua chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen, dắt vua lên tòa. Khi tỉnh dậy, vua đem việc ấy nói với bầy tôi… Có nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua làm chùa, dựng cột đá ở giữa ao, làm tòa sen của Phật Quan Âm ở trên cột, giống như đã trông thấy trong mộng; cho các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu cho vua sống lâu. Vì thế gọi là chùa Diên Hựu (tức chùa Một Cột ngày nay)” (Toàn thư, 1972: 226).

Những pho tượng đất nung có in nổi dòng chữ Hán: 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế) và những cây tháp đất nung có in nổi dòng chữ Hán: 塔 主 開 天 統 運 皇 帝 (Phiên âm: Tháp Chủ Khai Thiên Thống Vận Hoàng Đế) được giới thiệu trên đây là những bảo vật minh chứng lịch sử sinh động, liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của đức vua Lý Thái Tông.

Những bảo vật này có lẽ được tạo tác trong thời gian đức vua trị vì, từ năm 1028 đến năm 1054, cách ngày nay đã ngót một nghìn năm. Đây cũng là những hiện vật quan trọng trong di sản văn hóa Việt Nam.

Chúng tôi cho rằng những bảo vật của đức vua Lý Thái Tông còn lại đến nay rất cần được tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm, tôn tạo và phát huy giá trị trong phần trưng bày lịch sử vương triều Lý, đồng thời góp phần bổ sung vào kho tàng di sản văn hóa nghệ thuật Việt Nam.

 ______________

NGUYỄN ĐÌNH CHIẾN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 635, tháng 2-2026