Trò chuyện với Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, NSƯT Tuyết Thu chia sẻ về hành trình tích lũy vốn sống, khát vọng không ngừng “đổi màu” trong diễn xuất và trách nhiệm của người nghệ sĩ trước đời sống sân khấu hôm nay.

• Khán giả thường nhớ đến chị qua những vai phụ nữ Nam Bộ rất tự nhiên. Theo chị, điều gì tạo nên chất đời trong những vai diễn ấy?

Quê nội, quê ngoại đều ở Gò Công (Tiền Giang), nhưng ba mẹ tôi lên Sài Gòn sinh sống từ trước năm 1975 và tôi sinh ra, lớn lên tại thành phố. Điều giúp tôi hóa thân tự nhiên vào những người phụ nữ Nam Bộ trước hết đến từ chính gia đình mình. Mẹ là người đầu tiên để tôi cảm nhận vẻ đẹp của người phụ nữ miền Tây. Từ cách nói năng, đi đứng đến ứng xử của mẹ đều trở thành chất liệu cho nhiều vai diễn.

Tuy nhiên, quan trọng hơn cả vẫn là vốn sống. Tôi có thói quen “hay nhìn, hay hỏi” trong đời sống thường ngày. Đi chợ, ngồi quán cà phê, về quê, đi quay phim hay dự sự kiện, gặp từ người bán cá, người bán hàng rong, ngư dân, nhân viên văn phòng đến phu nhân của chủ doanh nghiệp, tôi đều thích trò chuyện, lắng nghe và quan sát. Tôi để ý những chi tiết như ánh mắt, nụ cười, giọng nói, cách họ im lặng hay bộc lộ cảm xúc.

Tất cả được tôi tích lũy thành “ngân hàng vốn sống”. Mỗi khi gặp một nhân vật phù hợp, những “vốn sống” ấy giúp tôi tìm được cách hóa thân chân thực nhất. Tôi luôn nghĩ trường lớp mang đến kỹ thuật nghề, còn cuộc sống tặng chất liệu để tạo nên nhân vật.

• Được yêu mến với một dạng vai cũng đồng nghĩa dễ bị “đóng khung”. Chị nhìn nhận điều đó như thế nào?

Tôi luôn mong được hóa thân vào nhiều dạng nhân vật khác nhau, để khám phá bản thân và không bị lặp lại chính mình. Có lẽ gương mặt của tôi khiến nhiều đạo diễn liên tưởng đến những người phụ nữ hiền lành, cam chịu nên dần hình thành một “khung” vai quen thuộc.

Nhưng khi còn học ở trường Nghệ thuật Sân khấu II (nay là Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM), tôi thường được giao những vai tiểu thư đỏng đảnh, những nhân vật đố kỵ và cả các vai thiếu nhi tinh nghịch. Những dạng vai có nhiều góc cạnh lại cho tôi nhiều không gian để sáng tạo.

Tôi vẫn nói vui với các đạo diễn: “Cho tôi thử đổi màu đi”. Nhưng diễn viên hiếm khi được tự chọn vai. Đạo diễn luôn có những tính toán riêng và thường ưu tiên phương án an toàn. May mắn là tôi vẫn có những cơ hội để “đổi màu”. Với bộ phim Sông dài, khi đạo diễn cho tự chọn, tôi đã bỏ qua vai Hạnh Hòa có nhiều đất diễn và chủ động xin vai bà Mười Một. Nhân vật này tính cách bộc trực, giàu cá tính và nhiều màu sắc, giúp tôi được tung tẩy với đủ cung bậc cảm xúc. Đến bây giờ, đó vẫn là một vai diễn mang đến cho cho tôi cảm giác sảng khoái và “đã” nghề nhất.

Một vai diễn khác là trong vở kịch Màu của tình yêu của đạo diễn Ái Như. Hồi đó, tôi còn khá trẻ và quen với những vai diễn hiền lành. Khi chị Ái Như nói: “Thu, em phải đổi màu đi”, tôi rất lo nên hỏi: “Em làm được không?”. Chị chỉ cười và nói: “Chị tin em”. Nhân vật là một người phụ nữ đầy tham vọng, sẵn sàng làm mọi cách để giành lấy hạnh phúc, đòi hỏi diễn xuất bằng nội tâm sâu thẳm, ánh mắt sắc lẹm và sự kìm nén trong từng nhịp thở. Sau mỗi đêm diễn, tôi gần như kiệt sức, nhưng chính những thử thách ấy giúp tôi trưởng thành hơn trong nghề.

• Nhiều đồng nghiệp cho biết chị luôn muốn tìm những góc nhìn mới cho nhân vật. Chẳng hạn như với nhân vật Bình (HCV tại Liên hoan Nghệ thuật Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc về “Hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân” lần thứ V- 2025) trong vở kịch chính luận Sâu đêm?

Với Sâu đêm, tôi đã mạnh dạn đề xuất điều chỉnh một phần kịch bản. Thay vì xây dựng người vợ lặng lẽ đứng phía sau, tôi muốn cả hai vợ chồng đều là cán bộ công an: người chồng thuộc lực lượng hình sự, còn người vợ công tác trong lĩnh vực an ninh mạng.

Sự thay đổi ấy giúp câu chuyện có thêm nhiều lớp nghĩa. Nhân vật Bình không chỉ là một người mẹ mà còn là một cán bộ thực thi pháp luật. Khi phát hiện con trai sa vào đường dây tội phạm công nghệ cao, chị phải đối diện với lựa chọn vô cùng đau đớn giữa tình mẫu tử và trách nhiệm với pháp luật. Tôi muốn khán giả nhìn thấy phía sau bộ quân phục là những con người cũng có những giằng xé rất đời, rất thật.

Tôi chưa bao giờ đặt nặng vai lớn hay vai nhỏ. Chỉ cần nhân vật có chiều sâu để khám phá, tôi sẵn sàng nhận và luôn trao đổi với đạo diễn để tìm ra cách thể hiện thuyết phục nhất.

• Sơn hà là vở độc diễn kéo dài hơn 60 phút, mang về cho chị HCV tại Liên hoan Quốc tế Sân khấu Thử nghiệm lần thứ VI (2025). Vì sao chị chọn một hình thức vốn rất khắc nghiệt như độc diễn?

Trước đây tôi từng độc diễn vai Công chúa Ngọc Hân trong vở Hồn thơ ngọc. Nên khi đạo diễn Lê Nguyên Đạt và cô Hạnh (phu nhân của cố tác giả Lê Duy Hạnh) động viên nhận vai Thái hậu Dương Vân Nga của vở Sơn hà, tôi vừa mừng vừa lo. Sự tin tưởng ấy vừa là động lực, vừa là áp lực để tôi phải nỗ lực nhiều hơn.

Khó nhất là khối lượng thoại với hơn 20 trang kịch bản dày đặc. Nhân vật gần như xuất hiện xuyên suốt hơn một giờ đồng hồ nên tôi phải học thoại trong nhiều tháng. Có người gợi ý dùng tai nghe để nhắc lời, nhưng tôi từ chối. Khán giả đã bỏ thời gian đến rạp thì người diễn viên phải chuẩn bị nghiêm túc nhất.

Càng khó, tôi càng muốn vượt qua giới hạn của bản thân. Khi ánh đèn sân khấu bật sáng, tôi không còn là Tuyết Thu nữa. Người diễn viên chỉ thật sự nhập vai khi biết nghĩ, biết thở và biết đau cùng nhân vật. Khán giả chỉ nhìn thấy vài chục phút hay vài giờ biểu diễn. Nhưng phía sau là nhiều tháng ngày chuẩn bị, rất nhiều áp lực và cả những lần nghi ngờ bản thân liệu có đủ sức “gánh” vai diễn không. Vì vậy, điều quý giá nhất không chỉ là những lời khen hay tấm huy chương mà là mình đã sống trọn với nhân vật.

• Chị học Cải lương, khởi nghiệp bằng nghề Múa, gắn bó với Kịch, nổi tiếng trên phim. Sau hơn 30 năm làm nghề và có nhiều thành tựu, chị vẫn không ngừng học hỏi?

Tôi may mắn có nền tảng nghề khá đa dạng. Diễn viên cần múa - tôi múa được; cần ca hát - tôi hát được; cần võ thuật, hành động - tôi sẵn sàng thực hiện các động tác phức tạp, từng đu dây trên không mà không cần cascadeur. Nhưng kỹ năng thôi chưa đủ, điều tôi luôn sợ là mình trở nên cũ kỹ. Nghề diễn thay đổi từng ngày, khán giả thay đổi, cách kể chuyện cũng thay đổi. Nếu không chịu học hỏi thì rất dễ bị bỏ lại phía sau.

Vì vậy, tôi rất thích làm việc với các đạo diễn trẻ và các bạn diễn trẻ. Họ mang đến nguồn năng lượng mới, những góc nhìn mới, buộc mình phải thay đổi cách tiếp cận nhân vật. Nhiều khi chính những câu hỏi rất hồn nhiên của học trò cũng khiến tôi phải đọc thêm, tìm hiểu thêm và nhìn lại những điều tưởng như đã quen thuộc.

Tôi luôn nghĩ việc học trong nghệ thuật là hai chiều. Người trẻ học kinh nghiệm từ thế hệ đi trước, còn chúng tôi học ở các bạn sự sáng tạo, nhịp sống và tư duy hiện đại. Điều đáng sợ nhất với một nghệ sĩ không phải tuổi tác, mà là đánh mất sự tò mò trước cuộc sống.

• Nhiều năm nay, chị rất tích cực tham gia Đội tình nguyện viên nghệ sĩ TP.HCM, các hoạt động từ thiện và công tác xã hội. Nhận nhiệm vụ Phó Chủ tịch Hội Sân khấu TP.HCM nhiệm kỳ 2026-2031, chị kỳ vọng gì về đời sống sân khấu thành phố trong giai đoạn mới?

Trước đây, khi các con còn nhỏ, tôi chủ yếu gắn bó với một sân khấu. Sau này, có cơ hội tham gia nhiều dự án và cộng tác với nhiều đơn vị khác nhau, tôi nhận ra mỗi sân khấu đều có một bản sắc riêng. Chính sự đa dạng ấy giúp tôi học hỏi thêm rất nhiều về nghề.

Khi được đồng nghiệp tín nhiệm bầu làm Phó Chủ tịch Hội Sân khấu TP.HCM, tôi cũng đắn đo vì vốn chỉ quen làm chuyên môn. Nhưng nghĩ lại, nghề đã cho tôi quá nhiều, nếu có thể đóng góp phần nhỏ để sân khấu thành phố phát triển thì cũng là trách nhiệm của người nghệ sĩ.

Trong bối cảnh TP.HCM đang định hướng phát triển công nghiệp văn hóa gắn với du lịch, tôi mong sẽ có thêm nhiều chương trình kết hợp giữa Kịch nói với Cải lương, hát Bội, múa dân gian và các loại hình nghệ thuật truyền thống khác. Không chỉ để gìn giữ bản sắc, đó còn là cách tạo nên những sản phẩm văn hóa có sức hấp dẫn với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ và bạn bè quốc tế.

TP.HCM có hệ thống sân khấu xã hội hóa rất năng động. Nếu các đơn vị tăng cường liên kết, phát huy thế mạnh của nhau và mạnh dạn đổi mới cách tiếp cận khán giả, tôi tin sân khấu thành phố sẽ có thêm nhiều cơ hội bứt phá trong giai đoạn mới.

• Trong cuộc sống gia đình, chị có mong các con nối nghiệp mình?

Tôi chịu ảnh hưởng từ cách mẹ từng nuôi dạy con cái. Từ nhỏ, mẹ luôn tạo điều kiện để tôi học những gì mình yêu thích. Mẹ không ép tôi phải trở thành một ai đó, mà giúp tôi có thêm kỹ năng để tự tin bước vào cuộc sống.

Đến lượt mình làm mẹ, tôi và chồng thống nhất không bao giờ áp đặt các con phải nối nghiệp hay theo đuổi một nghề nào. Điều quan trọng nhất là các con hiểu mình thực sự yêu thích điều gì và đủ quyết tâm theo đuổi lựa chọn ấy. Nếu chọn nghệ thuật thì đó phải là quyết định của chính các con, chứ không phải vì mẹ là nghệ sĩ.

Hai con của tôi lúc nhỏ đều thích kinh doanh. Nhưng càng lớn, con gái út càng bộc lộ năng khiếu nghệ thuật. Con tự tìm hiểu, tự học múa, học hát trên mạng rồi kiên trì rèn luyện mỗi ngày. Khi thấy con có tố chất và sự nghiêm túc, tôi mới định hướng và tạo điều kiện học tập bài bản. Hiện con gái tôi đang học ngành Diễn xuất tại Đại học Nam California (USC). Tôi vui không phải vì con đi theo nghề của mẹ, mà vì con đã tìm được con đường của riêng mình. Tôi chỉ khuyên con nên học thêm về biên kịch, sản xuất hoặc những lĩnh vực liên quan để có cái nhìn toàn diện hơn về nghệ thuật. Một nghệ sĩ càng hiểu nhiều công đoạn sáng tạo thì càng có nền tảng để đi đường dài.

• Sau cùng thì điều chị mong muốn nhất ở chặng đường sắp tới là gì?

Đó là còn đủ sức khỏe, đủ nhiệt huyết để tiếp tục được làm nghề, được gặp khán giả và được học hỏi mỗi ngày. Có thể sau này tôi sẽ giảm bớt cường độ làm việc, nhưng để dừng hẳn thì rất khó, bởi nghề diễn đã trở thành cuộc sống của tôi.

Điều khiến tôi hạnh phúc không phải là xuất hiện thật nhiều trên sân khấu hay màn ảnh, mà là được đồng hành cùng một kịch bản hay, một đạo diễn tâm huyết và một ê-kíp làm nghề nghiêm túc. Tháng 9 này, tôi trở lại màn ảnh rộng khi hai bộ phim Trại buôn người và Lên hương được công chiếu. Trong đó, có một vai diễn tâm lý rất nặng của người phụ nữ ở khoảnh khắc “hồi quang phản chiếu”, cận kề ranh giới sinh tử. Khi chuẩn bị cho vai diễn ấy, tôi đã suy nghĩ, tập luyện đến mức tóc ở thái dương bạc trắng chỉ sau vài ngày.

Tôi vẫn mong được thử sức với những nhân vật mới, khó hơn, khác hơn, kể cả những vai “tưng tửng”, “khùng khùng” để khơi gợi sự sáng tạo. Và tôi không bao giờ nói “không” với một nhân vật xứng đáng để mình dốc hết tâm sức. 

ĐINH HƯƠNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026