Từ khóa: thương mại hóa; biểu trưng tiêu dùng; nghi lễ cưới hỏi, tang ma; biến đổi văn hóa; Mỹ Hào, Hưng Yên.
Abstract: This article analyzes the transformations in marriage and funeral rituals among the residents of Mỹ Hào Ward, Hưng Yên Province, against the backdrop of industrialization and urbanization. Based on fieldwork, participant observation, and in-depth interviews, the study indicates that traditional life-cycle rituals are gradually shifting from a community-based model to a service-oriented and marketized one. Within this process, consumption serves not only to satisfy material needs but also becomes a means of expressing social status and restructuring social relations. Alongside positive impacts such as reducing labor burden and enhancing professionalism, this shift also increases economic pressure, sparks superficial competition, and risks eroding traditional cultural values. Through the case study of Mỹ Hào, the research contributes to clarifying the complex nature of ritual cultural transformation in the context of contemporary social transition in Vietnam.
Keywords: commercialization; consumer symbolism; marriage and funeral rituals; culturaltransformation; Mỹ Hào, Hưng Yên.
1. Đặt vấn đề
Trong những năm gần đây, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa tại Việt Nam đã và đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế, xã hội, đặc biệt tại các khu vực ven đô đồng bằng Bắc Bộ. Những thay đổi này tác động mạnh mẽ đến hệ giá trị văn hóa, trong đó có các nghi lễ vòng đời như cưới hỏi và tang ma, những thiết chế văn hóa phản ánh rõ nét nhất quan niệm sống, chuẩn mực xã hội và cấu trúc cộng đồng.
Trong xã hội truyền thống, các nghi lễ cưới hỏi và tang ma mang đậm tính cộng đồng, được tổ chức dựa trên sự huy động nguồn lực của gia đình, dòng họ và làng xóm. Giá trị của nghi lễ không nằm ở quy mô vật chất mà ở sự gắn kết xã hội, tính biểu cảm chân thành và các chuẩn mực đạo đức như hiếu nghĩa, tình làng nghĩa xóm. Tuy nhiên, dưới tác động của kinh tế thị trường và nhịp sống công nghiệp, các nghi lễ này đang dần bị tái cấu trúc theo hướng dịch vụ hóa, chuyên nghiệp hóa và gắn chặt với các hoạt động tiêu dùng.
Đáng chú ý, tiêu dùng trong nghi lễ không còn đơn thuần phục vụ nhu cầu thực tiễn mà đã trở thành một hình thức biểu trưng, thông qua đó các cá nhân và gia đình thể hiện vị thế xã hội, năng lực kinh tế và mức độ hội nhập với đời sống đô thị. Các yếu tố như quy mô đám cưới, hình thức tổ chức, mức chi tiêu hay số lượng vòng hoa tang lễ đều mang ý nghĩa vượt ra ngoài giá trị sử dụng, trở thành những tín hiệu trong quá trình định vị bản thân trong cộng đồng.
Phường Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên là địa bàn điển hình của quá trình chuyển đổi từ nông thôn sang đô thị công nghiệp, rất phù hợp để khảo sát những biến đổi này. Với sự phát triển nhanh chóng của các khu công nghiệp và dịch vụ, đời sống kinh tế của người dân được cải thiện, đồng thời kéo theo sự thay đổi trong thực hành văn hóa và quan niệm về nghi lễ.
Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về biến đổi văn hóa trong bối cảnh đô thị hóa, song các nghiên cứu tập trung vào thương mại hóa nghi lễ và biểu trưng tiêu dùng trong đời sống thường nhật của cư dân địa phương vẫn còn hạn chế. Do đó, bài viết hướng tới phân tích sự thương mại hóa và vai trò của tiêu dùng như một hình thức biểu trưng trong nghi lễ cưới hỏi và tang ma tại phường Mỹ Hào, qua đó góp phần lý giải sự biến đổi văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi xã hội đương đại.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp tiếp cận định tính, kết hợp các phương pháp của nhân học văn hóa nhằm phân tích sự biến đổi trong nghi lễ cưới hỏi và tang ma tại phường Mỹ Hào. Phương pháp điền dã: tác giả tiến hành khảo sát thực địa tại các khu dân cư thuộc phường Mỹ Hào, tham dự trực tiếp các nghi lễ cưới hỏi và tang ma nhằm quan sát bối cảnh, cách thức tổ chức và hành vi tiêu dùng. Quan sát tham dự: cho phép ghi nhận chi tiết các tương tác xã hội, biểu hiện văn hóa và hành vi tiêu dùng trong không gian nghi lễ. Phỏng vấn sâu: thực hiện với nhiều nhóm đối tượng như người dân địa phương, chủ dịch vụ cưới hỏi - tang lễ và người tham dự nghi lễ, nhằm thu thập quan điểm và trải nghiệm cá nhân. Các nhóm đối tượng phỏng vấn chính bao gồm: người trên 65 tuổi (15 người); người 40-65 tuổi (15 người); người từ 18-35 tuổi (8 người); Các chủ thể chủ chốt khác: 5 người. Phân tích tài liệu: sử dụng các công trình nghiên cứu về biến đổi văn hóa và lý thuyết tiêu dùng để làm cơ sở lý luận cho việc phân tích dữ liệu thực địa.
3. Kết quả và thảo luận
Vài nét về phường Mỹ Hào
Mỹ Hào nằm ở phía Đông Bắc của tỉnh Hưng Yên. Vùng đất Mỹ Hào được khai khẩn từ thời kỳ các Vua Hùng dựng nước. Lúc bấy giờ, vùng đất này còn là những triền đất, gò đống do sông Hồng bồi tụ, nổi lên giữa đầm lầy cỏ lác và lau sậy, dân cư nơi đây thưa thớt với nguồn sống chính là đánh bắt cá và sản xuất nông nghiệp.
Địa bàn đô thị Mỹ Hào ngày nay chính là khu vực có Phố Nối, Phố Bần, Phố Thứa xưa của tỉnh Hưng Yên. Trước Cách mạng tháng Tám, đây là một trong số ít trung tâm buôn bán, dịch vụ của vùng giáp ranh các tỉnh thành gồm: Hưng Yên, Hà Nội, Bắc Ninh và Hải Dương; và còn là nơi tập trung dân cư, hoạt động giao thương, văn hóa, công sở gắn với khu quân sự quan trọng của người Pháp ở vùng Bắc Bộ đến năm 1945 (bốt Bần). Vì vậy, Phố Nối, Phố Thứa đã nổi tiếng là một trung tâm giao thương có tầm liên tỉnh, là một đầu mối giao thông của vùng đồng bằng Bắc Bộ giữa Quốc lộ 5A và Quốc lộ 39A (Ủy ban nhân dân thị xã Mỹ Hào, 2020).
Từ năm 1999 đến nay, thực hiện chiến lược phát triển công nghiệp của tỉnh Hưng Yên, lần lượt các Khu công nghiệp lớn được xây dựng tại Mỹ Hào như: Khu công nghiệp dệt may Phố Nối, Khu công nghiệp Thăng Long II (100% doanh nghiệp nước ngoài), Khu công nghiệp Minh Đức; đồng thời các điểm công nghiệp địa phương tại thị trấn Bần, xã Nhân Hòa, xã Dị Sử, xã Phùng Chí Kiên, xã Minh Đức cũng được phát triển. Đến năm 2013, tổng diện tích các dự án công nghiệp và Tiểu thủ công nghiệp hoạt động trên địa bàn phường Mỹ Hào đã là 7.06,31ha. Thành tựu phát triển công nghiệp ở Mỹ Hào đã góp phần không nhỏ trong việc đưa tỉnh Hưng Yên gia nhập vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (Ủy ban nhân dân thị xã Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên, 2020).
Cũng trong giai đoạn này, Quốc lộ 5A, Quốc lộ 39A và một số hạng mục giao thông trên địa bàn huyện Mỹ Hào được nâng cấp, xây dựng mới như: Tỉnh lộ 380, Tỉnh lộ 387, cầu vượt Quán Gỏi, Phố Nối, Bạch Sam đã kéo theo sự hình thành các trung tâm dịch vụ cấp vùng dọc các tuyến Quốc lộ 5A, Quốc lộ 39A, Tỉnh lộ 380. Các khu phố cũ như Phố Bần, Phố Thứa, Phố Nối càng được phát triển và có sức hút cao, thúc đẩy quá trình đô thị hóa của khu vực. Đến năm 2025, thực hiện chủ trương sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã, các đơn vị được sáp nhập và chính thức hình thành phường Mỹ Hào.
