Độc đáo văn hóa Dao - Suốt Tút

Tài liệu về dân tộc Dao (Thanh Hóa) cho biết nhóm người Dao Đỏ đến xứ Thanh khoảng giữa thế kỷ XX và di cư với quy mô nhỏ lẻ. Tác giả Đào Thị Vinh cung cấp thông tin: nhóm người Dao Đỏ do ông Triêu Xanh Trìu dẫn đầu một đoàn đi khai hoang (gồm 66 người thuộc
10 hộ gia đình) từ Lào sang Thanh Hóa năm 1954, lập nên “chòm Dao Đỏ” đầu tiên ở Pù Quăn (Mường Lát). Bước chân tiên phong của “kẻ mở đường” đã lôi kéo thêm nhiều người Dao Đỏ khác từ Lào đến khai phá vùng đất mới để rồi lập thêm hai chòm khác là Con Dao và Suối Tút (cùng thuộc xã Quang Chiểu) sau đó không lâu. Người Dao ở Suối Tút hiện nay cư trú trong 26 hộ. Cũng như các dân tộc khác sinh sống trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, người Dao (Suối Tút) có đời sống văn hóa truyền thống rất phong phú.

Trang phục của người Dao nổi bật với những sắc màu sặc sỡ, hoa văn tinh xảo, cầu kỳ; được người phụ nữ tự cắt, thêu qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Không những thế, người Dao ở Suối Tút tích lũy được nhiều tri thức y học cổ truyền và trao truyền qua nhiều thế hệ. Đa số các gia đình đều biết cách sử dụng dược liệu trong tự nhiên để chữa những bệnh thông thường theo kinh nghiệm của gia đình, dòng họ. Đặc biệt, đồng bào vẫn lưu giữ được nghề làm giấy truyền thống. Giấy bản dai, có độ bền, thấm mực tốt, được dùng để cắt tiền giấy (tiền âm), viết sớ và ghi chép văn tự cổ.

Bên cạnh đó, đồng bào Dao nơi đây vẫn duy trì nhiều nghi thức, lễ tục cổ. Cúng tổ tiên là nghi lễ quan trọng để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với ông bà, tổ tiên và những người đã khuất; đồng thời còn là dịp cầu mong tổ tiên phù hộ cho con cháu bình an, làm ăn thuận lợi và học hành tiến bộ. Lễ cầu mưa - cầu tạnh được tiến hành khi hạn hán kéo dài hoặc mưa lũ bất thường. Lúc này, thầy cũng sẽ lập đàn tế ngoài trời cũng cầu các vị thần linh. Trong nghi lễ, đồng bào thường thực hiện các điệu múa thiêng và thả đèn hoa đăng xuống suối. Lễ cơm mới của người Dao được tổ chức sau vụ mùa để tạ ơn thần linh, tiên tổ và đón chào hạt gạo đầu mùa. Trong dịp này, các gia đình người Dao sẽ nấu xôi, giã bánh dày và lựa chọn những bông lúa mẩy nhất, đẹp nhất hoặc dùng gạo mới thu hoạch để dâng cúng.

Quy mô nhất phải kể đến lễ cúng bản. Đây là lễ tục truyền thống, có sự tham gia của tất cả người dân, sau khi đã cấy xong mùa vụ. Lễ cúng bản nhằm tạ ơn và cầu xin thần linh, sơn thần, thổ địa, thần rừng, thần suối phù hộ cho dân bản mạnh khỏe, bình an; mùa màng tươi tốt và vật nuôi sinh trưởng thuận lợi, “nhân khang - vật thịnh”.

Những thách thức trong thời đại mới

Trong bối cảnh hiện đại hóa và gia tăng giao lưu văn hóa, bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng Dao ở bản Suối Tút đang đứng trước những biến đổi ngày càng rõ nét. Sự thay đổi không chỉ biểu hiện ở phương diện vật chất mà sâu sắc hơn là sự dịch chuyển trong hệ giá trị, phương thức thực hành và cơ chế trao truyền văn hóa giữa các thế hệ.

Trước hết, sự suy giảm tính liên tục của quá trình trao truyền văn hóa giữa các thế hệ là vấn đề đáng lưu ý. Những tri thức dân gian, tập quán, nghi lễ, dân ca, truyện kể, kỹ năng nghề truyền thống và vốn hiểu biết gắn với môi trường sinh thái được lưu giữ chủ yếu thông qua truyền khẩu và thực hành cộng đồng đang có nguy cơ bị đứt gãy. Thế hệ trẻ ngày càng tiếp cận mạnh mẽ với truyền thông số và các dòng văn hóa đương đại, trong khi không gian truyền dạy văn hóa truyền thống trong gia đình và cộng đồng có xu hướng dần thu hẹp.

Thứ hai, ngôn ngữ và các hình thức diễn đạt văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ suy giảm chức năng sử dụng. Theo ghi nhận của chúng tôi, tiếng Dao ít được sử dụng trong đời sống hằng ngày, đặc biệt ở thế hệ trẻ, sự suy giảm năng lực ngôn ngữ có thể kéo theo sự mất mát một bộ phận tri thức văn hóa được mã hóa trong ngôn ngữ. Khi chủ thể trẻ không còn tham gia thường xuyên vào các thực hành văn hóa, sự mai một có thể diễn ra ngay cả khi các hiện vật và nghi lễ vẫn còn tồn tại.

Không thể không nhắc tới sự biến đổi của trang phục, kiến trúc, sinh hoạt và các thực hành văn hóa truyền thống đang diễn ra dưới tác động của điều kiện kinh tế - xã hội mới. Trang phục truyền thống có thể chuyển từ trang phục sử dụng thường nhật sang trang phục trình diễn; các nghi lễ có thể được rút gọn; không gian sinh hoạt cộng đồng thay đổi. Nghề làm giấy, nghề nấu cao chàm từng một thời là “thương hiệu” của người Dao đã không còn giữ được vị trí như trước. Dẫu không phải là mọi biến đổi đều tiêu cực nhưng văn hóa truyền thống đang đối diện với nguy cơ bị tách khỏi đời sống thực tế và chỉ còn tồn tại như những biểu tượng phục vụ trình diễn.

Đây là thách thức có tính dài hạn đối với quá trình bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của cộng đồng. vấn đề đặt ra không phải là “giữ nguyên” văn hóa truyền thống, mà là tạo điều kiện để văn hóa Dao có khả năng thích ứng mà không đánh mất căn tính. Bảo tồn cần chuyển từ tư duy lưu giữ những gì đã có sang xây dựng cơ chế trao truyền, thực hành và sáng tạo văn hóa trong cộng đồng.

Nhà Văn hóa truyền thống dân tộc Dao

Nhà Văn hóa truyền thống dân tộc Dao là một trong những công trình/sản phẩm thuộc dự án “Hỗ trợ đầu tư bảo tồn bản văn hóa truyền thống: Bản Suối Tút, xã Quang Chiểu, huyện Mường Lát (cũ)”, với mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” - chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2021-2030.

Trao đổi với chúng tôi, ông Vũ Trọng Hòa - Giám đốc Công ty cổ phần Giáo dục và phát triển Văn hóa Việt, đơn vị triển khai nhiệm vụ bảo tồn văn hóa phi vật thể thuộc Dự án cho biết: “Nhà Văn hóa truyền thống dân tộc Dao không chỉ là một công trình xây dựng mà trước hết là một không gian văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng sử dụng và vì cộng đồng. Mục tiêu của công trình là lưu giữ, giới thiệu, trao truyền những giá trị đặc trưng của văn hóa Dao: từ trang phục, nhạc cụ, nghề truyền thống đến phong tục, nghi lễ và tri thức dân gian. Quan trọng hơn, đây phải là không gian văn hóa sống, nơi người cao tuổi truyền dạy cho thế hệ trẻ, nơi cộng đồng thực hành và tiếp nối các giá trị truyền thống”.

Nhà Văn hóa truyền thống được xây dựng tại trung tâm của bản Suối Tút “tựa sơn - hướng thủy” (phía sau là đồi núi, trước mặt là con suối chảy qua bản). Bố cục thành 7 không gian: Không gian thờ thổ; không gian tâm linh; không gian lưu giữ nghề thủ công và nông cụ truyền thống; không gian bảo tồn nghề thêu và trang phục truyền thống; không gian trưng bày nhạc cụ truyền thống; không gian bếp cổ và không gian sinh hoạt xưa. 

Gian trung tâm của Nhà Văn hóa mang tính chất “không gian thiêng”, lưu giữ bàn thờ và bộ tranh thờ của người Dao. Không gian “nghề truyền thống” trưng bày khung làm giấy, giấy bản cổ và các vật dụng làm giấy cổ. Bên cạnh đó còn là bộ nông cụ cổ truyền: Cuốc, dao đi rẫy, “hép” (tên một loại công cụ dùng để cắt lúa và cây rừng), rìu chặt cây, lưỡi cày, cối xay ngô và các sản phẩm y học truyền thống. Không gian bảo tồn nghề thêu và trang phục truyền thống được các chuyên gia sưu tầm, trưng bày 5 bộ trang phục cổ bao gồm: Trang phục nữ truyền thống, trang phục nam truyền thống, bộ trang phục của thày cúng khi hành lễ và trang phục nam - nữ trong lễ cưới xưa.

Gian bếp cổ người Dao có lẽ là nơi lưu giữ, bảo tồn được nhiều vật dụng cổ xưa nhất. Những hiện vật thật như: Quả bầu khô chưa nước, công cụ hình chữ T dùng để giã cơm nếp, nặn bánh dày... tưởng chừng như đã vắng bóng trong đời sống hiện đại đã cùng nhau “hội tụ” tại đây, mang theo những câu chuyện kể về lịch sử dân tộc, về quá trình khai hoang, vỡ đất, chinh phục rừng núi để cùng lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của tộc người.

Nhà Văn hóa truyền thống dân tộc Dao ở Suối Tút, vì thế, không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa của quá khứ mà cần trở thành một không gian văn hóa sống của cộng đồng hôm nay. Giá trị của công trình không nằm ở quy mô hay hình thức kiến trúc mà ở khả năng đánh thức ký ức, kết nối các thế hệ và tạo điều kiện để văn hóa Dao tiếp tục được thực hành, trao truyền, phát triển. Khi người già còn có nơi truyền dạy, người trẻ còn muốn tìm về nguồn cội và cộng đồng còn chủ động gìn giữ những giá trị của mình, khi đó bản sắc văn hóa mới thực sự có sức sống.

Rõ ràng, Nhà Văn hóa truyền thống không chỉ giữ lại những gì đã có mà cần phải góp phần để văn hóa Dao tiếp tục được sống, được trao truyền và tiếp nối.

THANH HÀ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026