Say đắm một đời với nghệ thuật dân gian
Về xã Hoằng Giang, tỉnh Thanh Hóa, hỏi thăm Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thị Hương (nghệ danh Thiên Hương) hầu như ai cũng biết. NNƯT Nguyễn Thị Hương sinh năm 1975, trong một gia đình truyền thống
5 đời gắn với hát chèo, hát bội. Thời đó, gánh hát gia đình ông cố Tình nổi tiếng khắp xa gần, bởi thế Thiên Hương ngay từ khi còn nằm nôi đã được ru bằng lời ca tiếng hát dân gian. Cứ thế, những giai điệu ngọt ngào ngấm sâu vào tâm hồn cô từ thuở ấu thơ. Khi vừa nói thạo, cô bé Thiên Hương đã có thể ngân nga những câu Chèo đầu tiên. Chèo cũng là loại hình nghệ thuật đầu tiên chị được tiếp cận và theo học một cách bài bản. Tuy nhiên, Ca trù mới thực sự là con đường chị lựa chọn để gắn bó lâu dài, dành trọn tuổi thanh xuân và tâm huyết cống hiến.
Thi đỗ vào Trường Văn hóa Nghệ thuật Thanh Hóa (nay là Trường Đại học Hồng Đức) nhưng vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, Thiên Hương không thể theo học như mong muốn. Rời giảng đường khi cánh cửa học tập vừa mở ra, Thiên Hương chọn cho mình một lối đi khác để tiếp tục gắn bó với nghệ thuật. Vừa mưu sinh bằng nhiều công việc khác nhau, vừa tự học, tự rèn luyện Ca trù bằng tất cả niềm say mê. Sự bền bỉ ấy dần được các nghệ nhân Ca trù ở Thanh Hóa ghi nhận. Thiên Hương được các bậc tiền bối tin tưởng, truyền dạy, chỉ bảo từng làn hơi, nhịp phách.
Từ quá trình tự học kết hợp học nghề một cách nghiêm cẩn, giọng ca của Thiên Hương ngày càng hoàn thiện, trở thành một ca nương có nghề, có tên tuổi.
Không chỉ “chinh phục” Ca trù, Thiên Hương còn tự học hát Xẩm, Chầu văn và hoàn thiện kỹ năng hát Chèo với mong muốn giữ gìn và truyền lửa nghệ thuật truyền thống dân gian cho thế hệ trẻ. Đây cũng là điều Thiên Hương luôn “đau đáu” trong cuộc đời.
Hiện nay, NNƯT Thiên Hương là trưởng nhóm Xẩm “Hương đồng nội”, quy tụ 10 nghệ nhân tâm huyết. Nhóm được thành lập với mục tiêu gìn giữ và đưa nghệ thuật hát Xẩm đến gần hơn với công chúng hôm nay. Trong các chương trình biểu diễn, kể cả những tiết mục cá nhân, Thiên Hương luôn chủ động lồng ghép các làn điệu Xẩm một cách tự nhiên, chừng mực, để người nghe có thời gian cảm nhận, thấu hiểu và dần yêu mến bộ môn này. Tình yêu nghệ thuật truyền thống đã ngấm vào chị một cách tự nhiên, gần như là một phần máu thịt. Ngay từ khi còn nhỏ, Thiên Hương đã bộc lộ niềm say mê đặc biệt với những làn điệu cổ mà cha ông để lại, để rồi từng bước nối nghiệp gia đình, trở thành người gìn giữ ngọn lửa nghệ thuật Ca trù, trên chính mảnh đất quê hương.
Con tằm lặng lẽ buông tơ
Ít ai biết rằng, phía sau những hoạt động biểu diễn và truyền dạy ấy là nỗi trăn trở thường trực của người nghệ nhân dành trọn đời cho nghệ thuật truyền thống. Với NNƯT Thiên Hương, nỗi lo lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở việc giữ Xẩm trong đời sống đương đại mà còn ở Ca trù, loại hình nghệ thuật chị gắn bó sâu nặng suốt nhiều năm. Ca trù vốn là bộ môn đòi hỏi sự hòa quyện chặt chẽ giữa giọng ca và tiếng đàn nhưng thực tế cho thấy lực lượng người chơi nhạc cụ ngày càng thưa vắng, thậm chí đến nay đã thiếu hẳn nghệ nhân đàn đáy, khiến việc thực hành và truyền dạy Ca trù gặp không ít trở ngại.
Theo NNƯT Thiên Hương, sự đứt gãy trong đội ngũ nghệ nhân đàn không chỉ làm khó người biểu diễn mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kế tục của Ca trù. Khi lớp nghệ nhân kế cận chưa kịp hình thành, nguy cơ mai một dần trở nên hiện hữu. Chính vì vậy, NNƯT Thiên Hương luôn canh cánh trách nhiệm duy trì hoạt động biểu diễn, truyền dạy và lan tỏa tình yêu Ca trù, như một cách níu giữ sự sống cho loại hình nghệ thuật tinh tế và kén người nghe này.
Không chỉ biểu diễn và truyền dạy trong cộng đồng, NNƯT Thiên Hương còn tham gia giảng dạy nghệ thuật truyền thống cho các em nhỏ kém may mắn, trong đó có những học sinh khiếm thị. Trong công tác truyền dạy, Thiên Hương luôn lựa chọn phương pháp phù hợp với từng học trò. Mỗi người đều được chị xây dựng một lộ trình riêng, phát huy tối đa năng khiếu và thế mạnh của bản thân. NNƯT Thiên Hương còn có nhiều thành công trong việc tiếp lửa đam mê cho giới trẻ bây giờ. Đã có rất nhiều người là học trò của chị thành công đạt được nhiều thành tích xuất sắc tiêu biểu như: Tú Anh - Giải Nhì Sao nhí tỏa sáng năm với thể loại Ca trù, Nguyễn Thị Hồng Nhung - Giải Nhì Liên hoan Xẩm toàn quốc năm 2019, Nguyễn Thị Thu Hằng - Giải nhì Liên hoan Chèo chuyên nghiệp toàn quốc năm 2019, Trần Thị Huệ - Giải Vàng Liên hoan Ca trù toàn quốc, Lê Thị Hoa - Giải Bạc Liên hoan Ca trù toàn quốc... Đến nay, không ít người trong số họ đã trở thành diễn viên chuyên nghiệp.
Nhờ những đam mê và khổ luyện nghiêm túc với nghề, năm 2019, chị vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu NNƯT. Từ dấu mốc ấy, chị càng thêm tâm huyết, tích cực tham gia biểu diễn, giao lưu tại các liên hoan, hội diễn nghệ thuật truyền thống ở nhiều cấp, từ huyện, tỉnh cho đến khu vực và toàn quốc, mang về không ít giải thưởng đáng tự hào: Năm 2018: Giải A Liên hoan Ca trù toàn quốc tổ chức tại Hà Tĩnh; Giải A Liên hoan các dân tộc toàn tỉnh; Năm 2022: Giải A Liên hoan các câu lạc bộ huyện Hoằng Hóa; Năm 2023: Giải A Liên hoan hát Xẩm khu vực phía Bắc, tổ chức tại Ninh Bình; Năm 2024: Giải A Liên hoan Ca múa nhạc các dân tộc tỉnh Thanh Hóa; Giải Bạc Liên hoan Dân ca ba miền với tiết mục hát Xẩm “Thập ân”; Giải Vàng tập thể tiểu phẩm “Linh thiêng Sòng Sơn”; Năm 2025: Giải Vàng hát Văn tại Liên hoan Tiếng hát Làng Sen, tổ chức tại Nghệ An; Năm 2026: Giải Vàng dân ca tại Hội diễn “Đàn, hát dân ca ba miền”, tổ chức tại thành phố Huế.
Những phần thưởng của NNƯT Thiên Hương và các học trò đã khẳng định tâm huyết, tài năng của người nghệ sĩ luôn đau đáu “giữ lửa” nghệ thuật truyền thống. Với những gì đã và đang cống hiến, NNƯT Thiên Hương xứng đáng được ghi nhận là một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật Ca trù, hát Xẩm xứ Thanh đương đại - người không chỉ giữ trọn tình yêu với di sản gia đình mà còn bền bỉ truyền lửa đam mê ấy cho các thế hệ mai sau.
Bài và ảnh: LÊ HƯỜNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 655, tháng 9/2026
