Khi giá trị sáng tạo bị xâm phạm

Một cuốn sách đến tay bạn đọc là kết quả của một chuỗi hoạt động sáng tạo và đầu tư, từ ý tưởng của tác giả, quá trình nghiên cứu, viết và biên tập, thiết kế, minh họa, in ấn đến phát hành. Vì vậy, quyền tác giả là một bộ phận quan trọng bảo đảm giá trị kinh tế và tinh thần của toàn bộ chuỗi này.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, sách và các tác phẩm được thể hiện dưới dạng chữ viết thuộc nhóm tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả.

Đối với hoạt động xuất bản, Luật Sửa đổi bổ sung một số điều Xuất bản năm 2026 tiếp tục khẳng định nguyên tắc bảo vệ quyền tác giả trong hoạt động xuất bản. Theo đó, việc xuất bản, tái bản tác phẩm phải có sự chấp thuận của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả, trừ các trường hợp ngoại lệ theo pháp luật về sở hữu trí tuệ. Đặc biệt, Luật chú trọng hơn đến quản lý xuất bản điện tử, yêu cầu tăng cường giám sát và ngăn chặn việc sao chép, số hóa, truyền đưa, phát tán xuất bản phẩm trái phép, qua đó góp phần bảo vệ quyền tác giả và xây dựng môi trường xuất bản lành mạnh trong môi trường số.

Nói cách khác, quyền tác giả tạo ra một “hàng rào pháp lý” để bảo vệ thành quả sáng tạo. Nếu hàng rào này không đủ hiệu quả, người đầu tư nghiêm túc vào nội dung sẽ phải đối mặt với một nghịch lý: càng đầu tư cho một cuốn sách có chất lượng, càng có nguy cơ bị sao chép và khai thác trái phép.

Đây là lý do bảo vệ bản quyền cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ bảo vệ quyền lợi của một cá nhân mà còn là bảo vệ động lực sáng tạo của cả ngành Xuất bản.

Sách lậu: Thiệt hại không chỉ nằm ở doanh thu

In lậu, sách giả và sao chép trái phép là những biểu hiện dễ nhận thấy nhất của việc xâm phạm quyền tác giả. Tuy nhiên, hậu quả của các hành vi này lớn hơn nhiều so với phần doanh thu bị mất.

Một trường hợp điển hình là tình trạng sách giáo dục giả. Theo Nxb Giáo dục Việt Nam, từ năm 2010 đến năm 2024, hơn 37 triệu bản sách giáo dục và hơn 18 tấn bán thành phẩm sách giáo dục in lậu đã được phát hiện, xử lý tại nhiều tỉnh, thành phố.

Đáng chú ý, tháng 6/2024, Công an thành phố Đà Nẵng triển khai chuyên án SGK-192, triệt phá đường dây sản xuất, buôn bán sách giáo khoa (SGK) giả quy mô lớn tại Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Lực lượng chức năng thu giữ khoảng 1 triệu con tem, 600.000 cuốn sách giả thành phẩm và bán thành phẩm với giá trị ước tính khoảng 12 tỷ đồng cùng nhiều máy móc, phương tiện phục vụ việc sản xuất sách giả.

Một vụ việc khác được phát hiện tại Bạc Liêu tháng 9/2024 cho thấy sách giả có thể len lỏi trực tiếp vào hệ thống kinh doanh. Lực lượng chức năng kiểm tra hai nhà sách và phát hiện 2.682 quyển SGK, sách bài tập không có hóa đơn, chứng từ, chưa được kiểm duyệt nội dung và có dấu hiệu làm giả sách của Nxb Giáo dục Việt Nam.

Điều đáng lo ngại ở đây là người mua không phải lúc nào cũng có khả năng nhận biết sách thật và sách giả. SGK giả có thể có màu sắc, ký hiệu, nét chữ hoặc nội dung sai lệch, thiếu dữ liệu hay không được cập nhật. Khi sản phẩm bị làm giả là sách giáo dục, hậu quả không chỉ là thiệt hại kinh tế mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiếp nhận kiến thức của học sinh.

Như vậy, chống sách giả đồng thời là bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ chất lượng tri thức và bảo vệ uy tín của ngành xuất bản.

Không gian số mở rộng cơ hội nhưng cũng mở rộng rủi ro

Sự phát triển của xuất bản điện tử đang tạo ra một thị trường mới cho ngành sách. Theo Bộ VHTTDL, năm 2025, cả nước có 52 Nxb, toàn ngành thực hiện hơn 51.000 xuất bản phẩm với khoảng 543,5 triệu bản và lượt truy cập, tổng doanh thu đạt hơn 4.100 tỷ đồng. Các kênh phát hành trực tuyến, thương mại điện tử và mạng xã hội ngày càng giữ vai trò quan trọng.

Đáng chú ý, năm 2025 có hơn 5.200 xuất bản phẩm điện tử với khoảng 35 triệu lượt truy cập; 35/52 Nxb triển khai xuất bản điện tử.

Những con số này cho thấy, chuyển đổi số đang mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận sách. Nhưng chính đặc điểm “dễ sao chép, dễ chia sẻ” của môi trường số cũng khiến nguy cơ xâm phạm bản quyền trở nên phức tạp hơn.

Một cuốn sách điện tử nếu bị đưa lên một nền tảng trái phép có thể nhanh chóng được sao chép sang nhiều tài khoản, nhóm mạng xã hội hoặc website khác. Với sách nói, nguy cơ có thể xuất hiện dưới hình thức ghi âm, sao chép và phân phối trái phép. Với sách in, một bản PDF bị phát tán trên mạng có thể trở thành nguồn để các cơ sở in lậu sản xuất hàng loạt.

Bộ VHTTDL cũng xác định sách lậu và vi phạm bản quyền trên không gian mạng vẫn là vấn đề phức tạp của ngành. Tại các hội nghị triển khai nhiệm vụ gần đây, đã có ý kiến đề xuất tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp công nghệ trong việc rà soát, cảnh báo và ngăn chặn hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số.

Điều này cho thấy, phương thức bảo vệ bản quyền cũng cần thay đổi. Nếu ngày trước, việc chống sách lậu chủ yếu tập trung vào cơ sở in, nhà kho, cửa hàng, điểm phát hành… thì hiện nay phải mở rộng sang nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các hệ thống phân phối nội dung trực tuyến.

Bản quyền phải đi cùng chuyển đổi số

Bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số không thể chỉ dựa vào biện pháp hành chính hoặc xử lý sau khi vi phạm xảy ra. Công nghệ cần trở thành một công cụ quan trọng để phòng ngừa.

Các Nxb có thể tăng cường quản lý bản quyền số thông qua hệ thống nhận diện nội dung, mã hóa, watermark, quản lý quyền truy cập, theo dõi nguồn phát tán và tự động phát hiện các bản sao bất hợp pháp.

Đối với sách điện tử, mỗi bản phân phối hợp pháp có thể được gắn thông tin nhận diện để hỗ trợ truy xuất nguồn phát tán khi xảy ra vi phạm. Với sách nói, công nghệ nhận dạng giọng nói và tìm kiếm nội dung có thể hỗ trợ phát hiện bản ghi được sử dụng trái phép. Với sách in, mã QR, tem chống giả, mã định danh và hệ thống xác thực nguồn gốc có thể giúp người mua kiểm tra sản phẩm.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng cơ chế pháp lý và sự phối hợp giữa các chủ thể.

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, tiếp tục cập nhật khuôn khổ pháp lý về sở hữu trí tuệ. Đồng thời, ngày 25/9/2026, Bộ VHTTDL ban hành văn bản hợp nhất số 6154/2026/ VBHN-NĐ-BVHTTDL quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.

Việc liên tục hoàn thiện hệ thống pháp luật cho thấy, bảo vệ quyền tác giả phải thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ và phương thức sáng tạo, sản xuất, phân phối nội dung.

Khai thác bản quyền hợp pháp để tạo thêm giá trị

Bảo vệ bản quyền không đồng nghĩa với việc hạn chế khả năng phổ biến sách. Ngược lại, một hệ thống bản quyền hiệu quả phải tạo điều kiện để tác phẩm được khai thác hợp pháp trên nhiều phương thức và thị trường.

Một tác phẩm có thể được xuất bản dưới dạng sách in, sách điện tử, sách nói, chuyển ngữ sang ngôn ngữ khác hoặc chuyển giao quyền xuất bản tại nước ngoài. Mỗi phương thức khai thác hợp pháp đều tạo thêm nguồn thu cho tác giả và chủ sở hữu quyền, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận của độc giả.

Vì vậy, thay vì chỉ nhìn bản quyền dưới góc độ “chống vi phạm”, ngành Xuất bản cần nhìn nhận bản quyền như một tài sản có khả năng tạo giá trị.

Trong chuỗi giá trị này, Nxb đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập quyền, ký kết hợp đồng, xác định phạm vi khai thác, thời hạn, lãnh thổ và phương thức phân phối. Tác giả cũng cần hiểu rõ quyền của mình trước khi chuyển giao hoặc cấp phép sử dụng tác phẩm.

Đặc biệt, khi xuất bản số phát triển, hợp đồng bản quyền cần dự liệu rõ các hình thức khai thác mới. Một hợp đồng chỉ đề cập đến sách in nhưng không quy định rõ quyền chuyển sang sách điện tử, sách nói hoặc các hình thức khai thác số có thể phát sinh tranh chấp về sau.

Xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền

Pháp luật và công nghệ chỉ là hai trong nhiều điều kiện để bảo vệ bản quyền. Một yếu tố có ý nghĩa lâu dài là hình thành văn hóa tôn trọng quyền tác giả trong xã hội.

Một độc giả mua sách lậu không chỉ mua một sản phẩm có giá thấp hơn. Hành vi đó, dù vô tình hay có chủ ý, góp phần duy trì thị trường khai thác trái phép. Ngược lại, việc lựa chọn sách từ Nxb, nhà sách và nền tảng phân phối hợp pháp là một cách trực tiếp ủng hộ người sáng tạo.

Đối với trường học, thư viện, doanh nghiệp và các tổ chức sử dụng tài liệu, việc sao chép, số hóa và chia sẻ tài liệu cũng cần tuân thủ các quy định về quyền tác giả. Đặc biệt trong môi trường giáo dục và nghiên cứu, việc sử dụng nguồn tài liệu hợp pháp không chỉ thể hiện trách nhiệm pháp lý mà còn góp phần hình thành chuẩn mực học thuật.

Ở cấp độ ngành, các Nxb, doanh nghiệp phát hành, tác giả và nền tảng công nghệ cần hình thành cơ chế phối hợp để phát hiện và xử lý nhanh hành vi vi phạm. Cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường kiểm tra và nâng cao hiệu quả thực thi.

Bảo vệ bản quyền để bảo vệ tương lai ngành sách

Theo báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành năm 2025, ngành Xuất bản Việt Nam vẫn duy trì quy mô hơn 51.000 xuất bản phẩm, doanh thu trên 4.100 tỷ đồng. Điều này cho thấy sách vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và thị trường nội dung. Song cùng với sự phát triển của thị trường, sách giả, sách lậu và vi phạm bản quyền vẫn là những thách thức lớn.

Bởi vậy, bảo vệ quyền tác giả cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển ngành xuất bản.

Đó trước hết là bảo vệ công sức và quyền lợi chính đáng của tác giả; bảo vệ nguồn lực đầu tư của Nxb; bảo vệ quyền lợi của người đọc; đồng thời bảo vệ môi trường cạnh tranh bình đẳng cho những chủ thể làm ăn nghiêm túc.

Về lâu dài, cần hình thành một hệ sinh thái trong đó tác phẩm được sáng tạo hợp pháp, quyền được xác lập rõ ràng, việc khai thác được cấp phép minh bạch, nội dung được phân phối bằng các kênh chính thức và hành vi xâm phạm được phát hiện, xử lý nhanh chóng.

Khi quyền tác giả được bảo vệ hiệu quả, người viết sẽ có thêm động lực sáng tạo, Nxb có thêm động lực đầu tư, công nghệ có thêm không gian để phát triển các mô hình kinh doanh nội dung mới và độc giả được tiếp cận những sản phẩm có chất lượng, nguồn gốc rõ ràng.

Do đó, bảo vệ bản quyền không phải là khâu cuối cùng của hoạt động xuất bản mà phải trở thành một cấu phần xuyên suốt của toàn bộ chuỗi giá trị. Một thị trường sách phát triển bền vững trước hết phải là một thị trường biết tôn trọng giá trị sáng tạo và bảo vệ quyền đối với giá trị đó.

LÊ THU HIỀN - THANH HÀ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 660, tháng 10/2026