Tỉ mỉ từng đường kim

Buổi sáng trước hiên nhà bà Nguyễn Thị Đoan (sinh năm 1954), một nhóm phụ nữ lại quây quần bên nhau, người xếp lá, người đặt vành, người cầm kim khâu. Đôi tay đã quen việc hàng chục năm vẫn thoăn thoắt luồn từng mũi kim qua những lớp lá mỏng. Tiếng trò chuyện xen lẫn tiếng kim chạm vào vành nón tạo nên một nếp sinh hoạt bình dị của làng nghề.

Theo anh Nguyễn Ngọc Kiên, Trưởng thôn Tráng Quán, trước đây, từ người già đến trẻ nhỏ, đàn ông hay phụ nữ trong làng đều biết làm nón. Hiện, toàn thôn còn gần 200 hộ theo nghề, chủ yếu là phụ nữ cao tuổi. Nghề nón không bó buộc thời gian, bà con có thể tranh thủ những lúc nông nhàn, buổi tối hoặc khi thời tiết không thuận lợi cho việc đồng áng để ngồi khâu nón. Thông thường, 5-7 người cùng tập trung tại nhà một hộ, vừa làm, mọi người vừa trò chuyện, sẻ chia chuyện gia đình, làng xóm. Công việc tưởng như đơn điệu vì thế trở thành khoảng thời gian gắn kết cộng đồng.

Mỗi ngày, một người có thể hoàn thiện 2-3 chiếc nón. Công việc không quá nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ, có khi chẻ nan, ngón tay bị cứa chảy máu; lúc khâu, chiếc kim nhỏ chọc vào tay đau điếng. Vậy mà ngày này qua tháng khác, những mũi kim vẫn đều đặn nối nhau. Nón Tráng Quán có nhiều loại, giá bán từ 30.000-100.000 đồng/chiếc. Sau khi trừ chi phí nguyên vật liệu, người thợ có thể thu từ 20.000-60.000 đồng/chiếc, bình quân mỗi tháng có thêm khoảng 3-5 triệu đồng. Khoản thu nhập không lớn nhưng là nguồn thu thiết thực đối với nhiều phụ nữ lớn tuổi ở nông thôn nên mọi người thấy ham nghề, mến việc.

Theo những người cao tuổi trong thôn, nghề nón đã bén rễ ở Tráng Quán khoảng năm 1910. Khi ấy, cụ Nguyễn Thị Đông, quê gốc làng Chuông, một làng nghề nón nổi tiếng ở Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội), lấy chồng về Tráng Quán và mang theo nghề làm nón để mưu sinh. Vốn khéo tay, lại tận tình truyền dạy, cụ Đông giúp nghề dần lan rộng trong làng. Từ một hộ, hai hộ rồi nhiều hộ cùng học nghề, những kỹ thuật làm nón cứ thế được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Giữ một nếp quê

Nón lá Tráng Quán không nổi tiếng như nón bài thơ xứ Huế nhưng người dân nơi đây tự hào bởi sản phẩm có độ dày và chắc bền. Lá nón trắng, đường kim nhỏ, phẳng đều; vành tròn, mềm mại. Để làm nên một chiếc nón đẹp, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, gần như tất cả đều thực hiện bằng đôi tay. Bà Vũ Thị Định (sinh năm 1964), một trong những người gắn bó lâu năm với nghề, vừa nhập nguyên liệu cung cấp cho bà con, vừa trực tiếp khâu nón và thu mua sản phẩm đưa đi tiêu thụ. Theo bà Định, lá nón được đưa về từ Ninh Bình, Thanh Hóa; chỉ, cước mua từ Hà Nội. Để lá đạt độ trắng và phẳng, người thợ phải tách lá, hun bằng diêm sinh rồi là sao cho phẳng phiu.

Vanh nón cũng đòi hỏi sự khéo léo. Trước đây, vanh thường làm bằng cật tre hoặc nứa nhưng độ bền không cao, vì thế những năm gần đây, người dân chuyển sang cây phấn bởi loại cây này dẻo, dai, dễ uốn. Người thợ phải chẻ, vót cho đến khi vanh tròn, mảnh, nhẵn và đều. Khi nguyên liệu sẵn sàng, người làm bắt đầu quay nón. Lớp lá trong được đặt trước, tiếp đến là lớp mo, lớp lá ngoài rồi trang trí hoa. Một chiếc nón đẹp phải có chỏm nhỏ, gọn. Đặc biệt, khâu nón quyết định nhiều đến hình thức và độ bền, người thợ đưa kim nhẹ nhàng, đều tay từ vòng trong ra vòng ngoài, đường kim phải thẳng, mũi chỉ nhỏ và phẳng. Chỉ một chút sơ suất, chiếc nón có thể mất dáng hoặc không đạt độ chắc cần thiết.

Điều đặc biệt là nghề nón ở Tráng Quán không chỉ dành cho phụ nữ. Những người đàn ông như các ông Dương Ngọc Cảnh, Vũ Văn Sáu, Nguyễn Khắc Long, Dương Thái Quang hay Trưởng thôn Nguyễn Ngọc Kiên… cũng thành thạo từng đường kim, mũi chỉ từ hồi còn nhỏ và nay vẫn miệt mài theo nghề. Nón làm xong được người dân trong thôn thu mua, đóng hàng đưa đến các chợ, thị trường; nhiều chuyến hàng còn được gửi vào miền Nam tiêu thụ. Từ ngôi làng Tráng Quán ấy, những chiếc nón theo các chuyến xe tỏa đi nhiều nơi, tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Năm 2010, nghề nón thôn Tráng Quán được UBND tỉnh Bắc Giang (cũ) công nhận là làng nghề. Cũng theo Trưởng thôn Nguyễn Ngọc Kiên, trong tháng này, thôn dự kiến thành lập Chi hội Nông dân nghề nghiệp nón lá làng Tráng Quán với khoảng 70 thành viên. Chi hội sẽ là nơi liên kết các hộ làm nghề, cùng tìm đầu ra, quảng bá và từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm. Tráng Quán cũng có kế hoạch xây dựng gian trưng bày tại Nhà văn hóa để giới thiệu nghề và sản phẩm nón lá, hướng tới kết hợp với du lịch trải nghiệm gắn với cây dã hương nghìn năm tuổi ở Tiên Lục, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm.

Chiều xuống, bên hiên những ngôi nhà trong thôn, các nhóm phụ nữ vẫn lặng lẽ bên chiếc nón đang trong công đoạn hoàn thiện. Mũi kim tiếp tục đi qua từng lớp lá, chậm rãi nhưng chắc chắn. Có thể giá trị mỗi chiếc nón chưa cao nhưng phía sau đó là cả một nghề được gìn giữ qua hơn một thế kỷ. Trong những đường kim, mũi chỉ ấy, người Tráng Quán không chỉ làm ra một vật dụng quen thuộc mà còn gìn giữ một nét duyên bình dị, một phần ký ức của làng quê giữa nhịp sống đang đổi thay.

NGUYỂN HƯỞNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026