Năng lực số từ kỹ năng công nghệ đến trách nhiệm văn hóa

Năng lực số thường được mô tả bằng các khả năng như tìm kiếm dữ liệu, giao tiếp trực tuyến, tạo nội dung, bảo đảm an toàn và giải quyết vấn đề trong môi trường số. Những thành tố này vẫn cần thiết đối với hướng dẫn viên. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở mức sử dụng công cụ, năng lực số chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu của nghề hướng dẫn tại các điểm di sản.

Một người có thể thành thạo AI, mạng xã hội hay nội dung đa phương tiện nhưng vẫn đưa ra một diễn giải thiếu căn cứ hoặc đơn giản hóa quá mức những vấn đề văn hóa phức tạp. Ngược lại, người có kiến thức sâu về di sản nhưng thiếu khả năng đánh giá nguồn số cũng có thể gặp rủi ro khi sử dụng thông tin do AI tổng hợp. Vì vậy, năng lực số cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với mục đích và trách nhiệm nghề nghiệp.

Trước hết, người hướng dẫn cần có năng lực kiểm chứng thông tin. AI có thể tạo ra câu trả lời hợp lý về ngôn ngữ nhưng không bảo đảm mọi dữ kiện đều chính xác. Khả năng truy xuất nguồn, nhận biết mức độ tin cậy và chỉ ra phần còn chưa chắc chắn vì thế trở thành một phần của kỷ luật nghề nghiệp.

Năng lực số cũng cần gắn với cách tổ chức trải nghiệm. Công nghệ thực - số có thể hỗ trợ phục dựng không gian đã mất, mở rộng khả năng tiếp cận hoặc giúp du khách quan sát những chi tiết khó nhận biết. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi làm giàu trải nghiệm chứ không lấn át di sản. Người hướng dẫn cần biết thời điểm nên sử dụng công nghệ và thời điểm nên để du khách trực tiếp quan sát, lắng nghe và đối thoại với không gian văn hóa.

Một yêu cầu khác là sử dụng AI có trách nhiệm. AI có thể hỗ trợ chuẩn bị kịch bản, dịch thuật và cá nhân hóa nội dung. Nhưng hướng dẫn viên vẫn cần kiểm tra kết quả, nhận biết giới hạn của công cụ và chịu trách nhiệm đối với nội dung cuối cùng. Điều đáng quan tâm không phải số lượng công cụ mà một người có thể sử dụng, mà là khả năng đưa ra phán đoán đúng trong tình huống nghề nghiệp.

Từ đó có thể hiểu năng lực số của hướng dẫn viên tại điểm di sản là khả năng vận dụng công nghệ để nâng cao chất lượng diễn giải, đồng thời giữ được tính chính xác, chiều sâu văn hóa, sự tôn trọng cộng đồng và trách nhiệm nghề nghiệp. Cách hiểu này giúp kết nối DigComp 3.0 với đặc thù của nghề mà không biến chương trình đào tạo thành danh mục kỹ thuật nhanh chóng lỗi thời; đồng thời phù hợp với tinh thần diễn giải di sản dựa trên tính xác thực, bối cảnh và sự tham gia của các bên liên quan (ICOMOS, 2008).

 Khoảng trống chính sách trong bối cảnh Việt Nam

Hệ thống chính sách mới của Việt Nam đã tạo ra một nền tảng khá rõ cho chuyển đổi số trong văn hóa và du lịch. Nghị quyết 57-NQ/TW xác lập định hướng đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở tầm quốc gia. Luật Di sản văn hóa năm 2024 và Nghị định số 308/2025/NĐ-CP mở rộng cơ sở pháp lý cho số hóa, dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong bảo vệ, phát huy giá trị di sản. Quyết định số 2450/QĐ-Bộ VHTTDL thúc đẩy chuyển đổi số du lịch thông minh. Nghị quyết 80-NQ/TW tiếp tục đặt phát triển văn hóa trong quan hệ với không gian số, đồng thời nhấn mạnh vai trò chủ thể của con người và yêu cầu xử lý hài hòa giữa truyền thống với hiện đại, giữa đời sống thực với không gian số. Những định hướng này cho thấy chuyển đổi số không còn là nhiệm vụ riêng của lĩnh vực công nghệ, mà đã trở thành một vấn đề phát triển văn hóa.

Khoảng trống hiện nay nằm nhiều hơn ở khâu chuyển hóa chính sách. Các văn bản đã xác định mục tiêu và định hướng lớn, nhưng những yêu cầu đó chưa được thể hiện đầy đủ thành chuẩn năng lực nghề nghiệp của người trực tiếp diễn giải di sản. Trong đào tạo, năng lực số vẫn dễ được hiểu như kỹ năng tin học hoặc truyền thông. Trong quản lý nghề, trọng tâm chủ yếu vẫn là điều kiện hành nghề và nghiệp vụ hướng dẫn. Các năng lực mới như kiểm chứng nội dung AI, đánh giá độ tin cậy của nguồn thông tin số, xử lý nội dung nhạy cảm hay bảo vệ tiếng nói cộng đồng chưa được định hình thành những tiêu chí thống nhất.

Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT về Khung năng lực số cho người học là một nền tham chiếu quan trọng, song vẫn mang tính phổ quát. Đối với hướng dẫn viên tại điểm di sản, cần có bước chuyển từ năng lực số của người học sang năng lực số của người hành nghề. Bước chuyển này phải xuất phát từ bản chất của hoạt động diễn giải văn hóa, không chỉ từ tốc độ phát triển của công nghệ.

Một khoảng trống khác nằm ở sự liên kết giữa đào tạo với quản lý di sản. Hướng dẫn viên chỉ có thể kiểm chứng nội dung khi có nguồn dữ liệu chính thống, cập nhật và dễ tiếp cận. Họ cũng khó phản ánh đầy đủ tiếng nói cộng đồng nếu cơ chế xây dựng nội dung chưa tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia. Vì vậy, phát triển năng lực cá nhân cần đi cùng phát triển năng lực tổ chức. Chính sách nhân lực, chính sách dữ liệu và chính sách bảo tồn cần được thiết kế trong cùng một logic.

Sự ra đời của Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 càng làm rõ yêu cầu này. Khi AI tham gia ngày càng sâu vào sản xuất và truyền tải nội dung, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên cá nhân hướng dẫn viên. Đơn vị quản lý điểm di sản và cơ sở cung cấp công nghệ cũng cần có quy trình kiểm soát, nguồn dữ liệu chuẩn và cơ chế xử lý sai lệch. Đây là điều kiện để việc ứng dụng AI đi cùng trách nhiệm xã hội thay vì tạo thêm áp lực cho người lao động ở tuyến đầu.

Định hướng hoàn thiện chính sách đào tạo và quản lý

Chính sách trước hết cần chuyển từ tư duy bổ sung kỹ năng công nghệ sang phát triển năng lực nghề nghiệp trong môi trường số. Chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo nên mô tả khả năng thực hiện nhiệm vụ, chẳng hạn kiểm chứng nguồn, sử dụng công nghệ để diễn giải phù hợp, nhận biết giới hạn của AI và chịu trách nhiệm về nội dung cuối cùng. Cách tiếp cận này bền vững hơn so với việc gắn chuẩn đầu ra với tên một công cụ cụ thể, đồng thời phù hợp với tinh thần DigComp 3.0 và Khung năng lực số cho người học của Việt Nam.

Năng lực số nên được tích hợp vào các học phần nghiệp vụ. Trong học phần kiến thức di sản, người học cần thực hành đánh giá nguồn và xử lý thông tin chưa chắc chắn. Trong thuyết minh, họ cần so sánh nội dung do AI gợi ý với tài liệu có căn cứ, đồng thời học cách trình bày những vấn đề có nhiều cách hiểu. Trong thiết kế trải nghiệm, công nghệ được sử dụng để tăng khả năng tiếp cận và tương tác nhưng không thay thế hoàn toàn trải nghiệm trực tiếp. Các vấn đề về dữ liệu cá nhân, bản quyền, hình ảnh cộng đồng và trách nhiệm AI cũng cần được đưa vào giáo dục đạo đức nghề nghiệp.

Phương thức đánh giá cần thay đổi tương ứng. Kiểm tra thao tác công cụ không đủ để phản ánh năng lực nghề nghiệp. Người học nên được đặt vào những tình huống gần với thực tế: một câu trả lời AI chứa dữ kiện chưa kiểm chứng, một hình ảnh phục dựng không rõ nguồn, một vấn đề lịch sử có nhiều cách kể, hoặc một yêu cầu của du khách có nguy cơ xâm phạm không gian văn hóa của cộng đồng. Cách xử lý tình huống cho phép đánh giá đồng thời kiến thức, năng lực số, khả năng phán đoán và trách nhiệm nghề nghiệp.

Đối với đội ngũ đang hành nghề, cần phát triển cơ chế bồi dưỡng ngắn hạn và cập nhật thường xuyên. Nội dung nên tập trung vào những vấn đề có giá trị lâu dài như kiểm chứng thông tin, sử dụng AI trong chuẩn bị thuyết minh, bảo vệ dữ liệu, xử lý nội dung nhạy cảm và thiết kế trải nghiệm có tính bao trùm. Mô hình này phù hợp hơn với tốc độ thay đổi của công nghệ và có thể giúp thu hẹp khoảng cách giữa người trẻ có lợi thế số với những hướng dẫn viên giàu kinh nghiệm văn hóa.

Ở cấp độ điểm di sản, chính sách cần quan tâm tới nền tảng dữ liệu và quản trị nội dung. Mỗi đơn vị nên từng bước hình thành kho dữ liệu tham chiếu, xác định nguồn ưu tiên và cơ chế cập nhật. Nội dung phục dựng, giả định hoặc do AI hỗ trợ cần được nhận diện rõ. Mục tiêu không phải hạn chế sáng tạo, mà tạo nền tin cậy để hướng dẫn viên có thể sáng tạo trong phạm vi có trách nhiệm.

Sự tham gia của cộng đồng cũng cần trở thành một nguyên tắc của diễn giải số. Nghị quyết 80-NQ/TW đặt nhân dân ở vị trí chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Với những di sản gắn với ký ức, tín ngưỡng, tri thức bản địa hoặc thực hành văn hóa sống, cộng đồng cần có cơ hội tham gia xác định cách câu chuyện của mình được số hóa và giới thiệu. Điều này giúp tăng tính xác thực xã hội và hạn chế nguy cơ công nghệ làm đồng nhất những biểu đạt vốn đa dạng.

Cuối cùng, cần tăng phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa - du lịch, cơ sở đào tạo, đơn vị quản lý di sản và doanh nghiệp công nghệ. Chuyển đổi số trong hoạt động hướng dẫn không thể được giải quyết riêng bằng chính sách nhân lực hay chính sách công nghệ. Khi các bên cùng xây dựng dữ liệu, tài nguyên học tập, chương trình bồi dưỡng và nguyên tắc sử dụng AI, người hướng dẫn sẽ có điều kiện thích ứng tốt hơn và trách nhiệm được phân bổ hợp lý hơn.

Những định hướng này cho thấy mục tiêu của chính sách không phải bảo vệ nghề hướng dẫn bằng cách giữ nguyên công việc cũ. Điều cần bảo vệ là giá trị xã hội của hoạt động diễn giải di sản. Khi thông tin ngày càng dễ tiếp cận, chất lượng nghề nghiệp sẽ được đo nhiều hơn bằng khả năng giúp du khách hiểu đúng, hiểu sâu và ứng xử có trách nhiệm với di sản. Đây cũng là cách để chuyển đổi số phục vụ phát triển văn hóa thay vì chỉ hiện đại hóa công cụ du lịch.

4. Kết luận

AI và chuyển đổi số đang làm thay đổi cấu trúc công việc của hướng dẫn viên tại điểm di sản. Sự thay đổi đó không nên được nhìn đơn giản như quá trình thay thế con người bằng công nghệ. Điều quan trọng hơn là sự dịch chuyển nguồn tạo giá trị nghề nghiệp. Khi công nghệ ngày càng làm tốt những nhiệm vụ thông tin, vai trò của hướng dẫn viên được tái định vị ở năng lực diễn giải bối cảnh, trung gian văn hóa, kết nối cộng đồng và chịu trách nhiệm đối với cách di sản được giới thiệu.

Theo cách tiếp cận này, năng lực số là một bộ phận của năng lực nghề nghiệp. Giá trị của nó nằm ở khả năng giúp người hướng dẫn khai thác công nghệ mà vẫn giữ được tính chính xác, chiều sâu văn hóa và trách nhiệm xã hội. Đây là điểm phân biệt giữa việc biết sử dụng AI với việc có năng lực hành nghề trong kỷ nguyên AI.

Hệ thống chính sách mới của Việt Nam đã tạo nền tảng quan trọng cho số hóa văn hóa và du lịch. Khoảng trống hiện nay chủ yếu nằm ở việc chuyển các định hướng lớn thành chuẩn đào tạo, tiêu chí đánh giá, cơ chế bồi dưỡng và quy trình quản trị nội dung ở cấp nghề nghiệp. Giải quyết khoảng trống này sẽ giúp chuyển đổi số gắn chặt hơn với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời tạo điều kiện để đội ngũ hướng dẫn viên phát triển theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn và thích ứng với tương lai.

____________________

Tài liệu tham khảo

1. Abbott, A. (1988). The System of Professions: An Essay on the Division of Expert Labor (Hệ thống các ngành nghề: Tiểu luận về sự phân công lao động chuyên môn). University of Chicago Press.

2. Cosgrove, J., & Cachia, R. (2025). DigComp 3.0: European Digital Competence Framework - Fifth Edition (DigComp 3.0: Khung năng lực kỹ thuật số châu Âu - Phiên bản thứ năm). Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/0001149

3. ICOMOS. (2008). The ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites (Hiến chương ICOMOS về diễn giải và trình bày các di tích di sản văn hóa). International Council on Monuments and Sites.

4. Li, X., Li, X., Yang, J., Qiao, Z., Cheng, L., & Gu, S. (2025). Competitors or partners? Professional tour guides’ perceptions of AI tour guides and intentions for job crafting (Đối thủ cạnh tranh hay đối tác? Nhận thức của hướng dẫn viên chuyên nghiệp về hướng dẫn viên AI và ý định tái thiết kế công việc). Journal of Hospitality and Tourism Management. 63. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2025.05.010

5. Marchegiani, L., Nasta, L., & Pirolo, L. (2024). Adapt ing to the digital wave: Tour guides’ role perception and technological integration in the cultural ecosystem (Thích ứng với làn sóng kỹ thuật số: Nhận thức về vai trò của hướng dẫn viên và sự tích hợp công nghệ trong hệ sinh thái văn hóa). European Journal of Cultural Management and Policy. 14. https://doi.org/10.3389/ ejcmp.2024.12846

6. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines (Tổng quan tài liệu như một phương pháp nghiên cứu: Tổng quan và hướng dẫn). Journal of Business Research. 104. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039

7. Weiler, B., & Black, R. (2015). Tour Guiding Research: Insights, Issues and Implications (Nghiên cứu về hướng dẫn du lịch: Những hiểu biết, vấn đề và hàm ý). Channel View Publications.

8. Zhang, J. J., Wang, Y. W., Ruan, Q., & Yang, Y. (2024). Digital tourism interpretation content quality: A comparison between AI-generated content and professional-generated content (Chất lượng nội dung diễn giải du lịch kỹ thuật số: So sánh giữa nội dung do AI tạo ra và nội dung do chuyên gia tạo ra). Tourism Management Perspectives. 53. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2024.101279

Ngày Tòa soạn nhận bài: 11/8/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 20/8/2026; Ngày duyệt bài:30/8/2026.

Ths BÙI TẤT HIẾU

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026