Từ khóa: năng lực số; hướng dẫn viên tại điểm; diễn giải di sản; trí tuệ nhân tạo; chính sách đào tạo và quản lý.

Abstract: This article examines the changing professional role of on-site heritage guides under the impact of digital transformation and artificial intelligence, with a focus on emerging implications for training and workforce management. Drawing on an integrative literature review, conceptual analysis, and policy analysis, the study finds that digital technologies are reducing the occupational advantage associated with access to and transmission of information, while increasing the importance of contextual interpretation, cultural mediation, community connection, and the safeguarding of authenticity in heritage experiences. Digital competence should therefore be understood as an integral part of professional competence, encompassing information verification, responsible use of AI, and the preservation of meaningful human agency in heritage interpretation. A comparison between DigComp 3.0, occupational requirements, and Vietnam’s current policy framework reveals a gap between broad digitalisation goals and their translation into competence standards, assessment criteria, and continuing professional development. The article therefore proposes policy directions for developing heritage guides who can adapt to technological change while maintaining cultural depth and professional responsibility.

Keywords: digital competence; on-site heritage guides; heritage interpretation; artificial intelligence; training and workforce management policy.

1. Đặt vấn đề

Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách con người tiếp cận và trải nghiệm các giá trị văn hóa. Tại các điểm di sản, trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh, dữ liệu số, bản đồ thông minh và thuyết minh tự động đã trở thành một phần của hành trình du khách. Nhiều công việc trước đây gắn với hướng dẫn viên, như tìm kiếm thông tin, dịch ngôn ngữ, gợi ý tuyến tham quan hay xây dựng nội dung thuyết minh, nay có thể được công nghệ hỗ trợ nhanh chóng. Khi thông tin không còn là lợi thế riêng, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI có thay thế hướng dẫn viên hay không, mà sâu hơn là giá trị nghề nghiệp của người hướng dẫn sẽ được xác lập trên nền tảng nào.

Các nghiên cứu về nghề hướng dẫn cho thấy vai trò của hướng dẫn viên từ lâu đã vượt ra ngoài việc cung cấp thông tin. Họ còn là người diễn giải, trung gian văn hóa và tổ chức trải nghiệm cho du khách (Weiler & Black, 2015). Trong bối cảnh số, Marchegiani, Nasta và Pirolo (2024) cho thấy công nghệ làm thay đổi cách hướng dẫn viên nhìn nhận vai trò của mình trong hệ sinh thái văn hóa. Zhang và cộng sự (2024) phát hiện nội dung do AI tạo ra có ưu thế về hiệu suất, nhưng nội dung do chuyên gia tạo ra vẫn thể hiện tốt hơn ở một số chiều cạnh chất lượng. Li và cộng sự (2025) tiếp tục cho thấy sự hiện diện của AI thúc đẩy hướng dẫn viên điều chỉnh công việc thay vì chỉ phản ứng theo hướng chống lại công nghệ. Những kết quả này cho thấy trọng tâm nghiên cứu cần chuyển từ khả năng công nghệ thay thế hướng dẫn viên sang việc nhận diện cách thức giá trị nghề nghiệp của hướng dẫn viên được tái định vị trong bối cảnh chuyển đổi số.

Từ góc nhìn khoa học xã hội, đây là quá trình dịch chuyển ranh giới công việc. Abbott (1988) cho rằng, vị thế của một nghề gắn với phạm vi công việc mà xã hội thừa nhận cần đến tri thức và trách nhiệm chuyên môn. Khi một phần nhiệm vụ được công nghệ đảm nhận, nghề không nhất thiết mất đi; giá trị của nghề có thể chuyển sang những chức năng đòi hỏi phán đoán, quan hệ xã hội và trách nhiệm mà công nghệ chưa thể tự mình bảo đảm. Với hướng dẫn viên tại điểm di sản, những chức năng đó gắn với khả năng đặt dữ kiện vào bối cảnh văn hóa, giải thích những lớp nghĩa khác nhau của quá khứ, kết nối tiếng nói cộng đồng với trải nghiệm của du khách và chịu trách nhiệm về cách di sản được kể lại.

Khoảng trống nghiên cứu đáng chú ý vì vậy không nằm ở việc chứng minh công nghệ đang thay đổi nghề hướng dẫn. Vấn đề cần làm rõ hơn là chính sách đào tạo và quản lý phải điều chỉnh như thế nào để người hướng dẫn thích ứng với công nghệ mà không làm suy giảm tính xác thực, chiều sâu văn hóa và vai trò của cộng đồng trong diễn giải di sản. Khoảng trống này có ý nghĩa đặc biệt ở Việt Nam khi khuôn khổ chính sách về văn hóa, di sản, du lịch và AI được cập nhật nhanh trong giai đoạn 2024-2026.

Trên nền tảng đó, bài viết tập trung vào hai vấn đề: sự thay đổi giá trị nghề nghiệp của hướng dẫn viên tại điểm di sản trong kỷ nguyên AI; những điều chỉnh cần thiết đối với chính sách đào tạo, bồi dưỡng và quản lý nghề hướng dẫn viên du lịch tại điểm. Cách tiếp cận này hướng tới một cách hiểu rộng hơn về năng lực số, coi công nghệ là phương tiện thực hiện chức năng nghề nghiệp và trách nhiệm văn hóa, thay vì mục tiêu tự thân của quá trình đào tạo.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng quan tài liệu tích hợp, kết hợp phân tích khái niệm và phân tích chính sách. Tài liệu được tổ chức theo ba dòng chính: nghiên cứu về vai trò và năng lực của hướng dẫn viên; nghiên cứu về số hóa, AI và sự thay đổi công việc trong du lịch; nghiên cứu về diễn giải và quản trị di sản. Các công trình gần đây được ưu tiên để phản ánh giai đoạn AI chuyển từ công cụ hỗ trợ sang khả năng trực tiếp tạo nội dung và tương tác với du khách. Một số tài liệu nền tảng về xã hội học nghề nghiệp và diễn giải di sản được sử dụng để làm rõ bản chất xã hội của sự thay đổi (Snyder, 2019).

Về năng lực số, bài viết tham chiếu DigComp 3.0, phiên bản mới nhất của Khung năng lực số châu Âu công bố năm 2025. DigComp 3.0 duy trì tính công nghệ trung tính, đồng thời tích hợp năng lực AI xuyên suốt và tăng trọng tâm vào an toàn, quyền, trách nhiệm và khả năng đánh giá thông tin số (Cosgrove & Cachia, 2025). Ở Việt Nam, Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT về Khung năng lực số cho người học cho thấy năng lực số đang trở thành một yêu cầu nền tảng của giáo dục. Tuy nhiên, khung năng lực phổ quát chỉ có thể phát huy giá trị khi được chuyển hóa theo đặc thù của từng nghề. Bài viết vì vậy không đề xuất một bộ kỹ năng công nghệ mới, mà phân tích cách năng lực số cần gắn với chức năng diễn giải, trách nhiệm nghề nghiệp và mục tiêu bảo vệ giá trị di sản.

Phân tích chính sách tập trung vào các văn bản Việt Nam giai đoạn 2024-2026 liên quan trực tiếp đến văn hóa, di sản, du lịch, năng lực số và AI. Mục tiêu là nhận diện khoảng cách giữa định hướng vĩ mô với những yêu cầu cụ thể đối với người trực tiếp thực hiện hoạt động hướng dẫn tại điểm di sản.

3. Kết quả và thảo luận

Sự thay đổi giá trị nghề nghiệp của hướng dẫn viên tại điểm di sản ở Việt Nam

Trong mô hình hướng dẫn truyền thống, tri thức về điểm đến từng là một nguồn tạo giá trị quan trọng. Internet đã làm giảm dần lợi thế này; AI tiếp tục đẩy quá trình đó đi xa hơn. Du khách có thể nhận thông tin tức thời bằng nhiều ngôn ngữ, yêu cầu hệ thống giải thích hiện vật, gợi ý tuyến tham quan hoặc tóm tắt một giai đoạn lịch sử. Nếu nghề hướng dẫn vẫn chủ yếu được đánh giá bằng lượng thông tin có thể cung cấp, khoảng cách giữa con người và công nghệ sẽ ngày càng thu hẹp.

Tuy vậy, di sản không chỉ là một tập hợp dữ kiện. Một di sản tồn tại trong bối cảnh lịch sử, ký ức, thực hành văn hóa và quan hệ cộng đồng. Cùng một hiện vật có thể mang ý nghĩa khác nhau đối với nhà nghiên cứu, người dân địa phương và khách tham quan… Trong những trường hợp đó, hướng dẫn viên không chỉ trả lời câu hỏi “điều gì đã xảy ra”, mà còn giúp du khách hiểu vì sao câu chuyện ấy có ý nghĩa và vì sao cần tiếp cận nó với sự tôn trọng.

Sự dư thừa thông tin vì thế làm nổi bật chức năng trung gian văn hóa. Công nghệ có thể hỗ trợ truy xuất và sắp xếp dữ liệu; người hướng dẫn cần biết chọn lọc, đặt dữ liệu vào hoàn cảnh cụ thể và điều chỉnh cách diễn giải theo đối tượng. Vai trò này không nên được lý tưởng hóa bằng cách cho rằng AI không thể tạo cảm xúc hay không thể tương tác. Nghiên cứu mới cho thấy năng lực của AI đang tiến bộ nhanh. Điểm khác biệt có ý nghĩa hơn nằm ở trách nhiệm. Hướng dẫn viên là chủ thể nghề nghiệp được đào tạo, chuẩn hóa, đánh giá và chịu trách nhiệm giải trình về nội dung mình sử dụng. Đây là nền tảng để nghề dịch chuyển từ vị trí “người biết nhiều thông tin” sang “người giúp xã hội sử dụng thông tin một cách có ý nghĩa và có trách nhiệm”.

Sự dịch chuyển này cũng làm thay đổi cách nhìn về chất lượng nghề nghiệp hướng dẫn viên du lịch tại điểm. Với các điểm di sản, trải nghiệm có giá trị còn phải phù hợp với yêu cầu bảo tồn, không làm tổn thương ký ức cộng đồng và không biến văn hóa thành một chuỗi thông tin giải trí rời rạc. Vì thế, chiều sâu văn hóa và năng lực phán đoán trở thành những thành tố cốt lõi trong năng lực nghề nghiệp của hướng dẫn viên tại điểm di sản.