Liên kết không gian và phát triển sản phẩm
Không gian du lịch hiện tập trung cao tại Khu di tích lịch sử đền Hùng. Đây là lựa chọn hợp lý vì đền Hùng có mức độ nhận diện lớn, hạ tầng đón khách tương đối hoàn chỉnh và khả năng tổ chức nghi lễ quy mô quốc gia. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có chưa cho thấy rõ các điểm vệ tinh như làng xoan, di tích thờ Hùng Vương, làng nghề, không gian ẩm thực và cộng đồng đã được kết nối thành hệ thống vận hành thường xuyên với tuyến vận chuyển, lịch trải nghiệm, đầu mối đặt dịch vụ và thông tin diễn giải thống nhất.
Sản phẩm chủ đạo hiện nay là du lịch hành hương, tham quan di tích, du lịch lễ hội và các chương trình về nguồn. Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội đền Hùng tạo sức hút lớn, đồng thời tập trung nhiều hoạt động nghệ thuật, trưng bày, trò diễn dân gian và giới thiệu sản phẩm địa phương. Hát xoan, nghi thức dâng hương, truyền thuyết thời Hùng Vương, bánh chưng - bánh giầy và ẩm thực đã được đưa vào chương trình phục vụ khách ở những mức độ khác nhau. Tuy nhiên, sản phẩm vẫn được mô tả nhiều theo hướng tham quan, hành hương và sự kiện hơn là trải nghiệm tương tác sâu với cộng đồng; bằng chứng về trải nghiệm quy mô nhỏ, có thể đặt trước và vận hành thường xuyên còn hạn chế.
Khoảng cách địa lý ngắn không bảo đảm liên kết chức năng. Một làng xoan gần đền Hùng vẫn khó đi vào chương trình thường xuyên nếu thiếu khung giờ phục vụ, người đón tiếp, tiêu chuẩn trải nghiệm, mức giá và cơ chế thanh toán. Với tư cách hàm ý mở rộng trong bối cảnh tỉnh Phú Thọ mới, liên kết không gian có thể tổ chức theo cấu trúc nhiều cấp: đền Hùng là lõi; hát xoan, làng nghề, ẩm thực và cộng đồng là lớp bổ trợ; các tài nguyên khác là lớp mở rộng. Cấu trúc này chỉ có ý nghĩa khi mỗi cấp được cụ thể hóa bằng sản phẩm, đầu mối vận hành và cơ chế phân bổ khách.
Liên kết xúc tiến, quảng bá và đào tạo nguồn nhân lực
Hoạt động quảng bá được triển khai với sự tham gia của cơ quan quản lý, đơn vị quản lý Khu di tích lịch sử đền Hùng, báo chí, doanh nghiệp và các chương trình liên kết du lịch. Các sự kiện văn hóa - du lịch, famtrip, presstrip, hội nghị xúc tiến và truyền thông số góp phần duy trì hình ảnh “Đất Tổ - cội nguồn dân tộc”. Báo cáo hợp tác phát triển du lịch của tỉnh cũng cho thấy xúc tiến liên địa phương tiếp tục được ưu tiên (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, 2025). Tuy nhiên, quảng bá mới thể hiện rõ hơn ở cấp độ tạo nhận diện điểm đến so với phân phối sản phẩm; thông tin về lịch trải nghiệm, gói dịch vụ và đầu mối đặt mua chưa thành hệ thống thống nhất.
Liên kết đào tạo có điểm mạnh ở giáo dục di sản. Phú Thọ đã triển khai truyền dạy nghi lễ, hát xoan và giáo dục di sản trong trường học; sự tham gia của nghệ nhân, người cao tuổi, cơ quan văn hóa và ngành Giáo dục góp phần duy trì tri thức giữa các thế hệ (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 2023). Tuy nhiên, kết nối giữa đào tạo bảo tồn và đào tạo vận hành du lịch chưa được thể hiện rõ như một chương trình tích hợp. Nội dung về thuyết minh di sản, thiết kế trải nghiệm, quản lý đặt chỗ, định giá dịch vụ hoặc truyền thông số cho cộng đồng còn mờ nhạt.
Tổng hợp mô thức liên kết và hàm ý quản trị
Từ sáu chiều phân tích, có thể tổng hợp biểu hiện đã hình thành, khoảng trống chủ yếu và hàm ý quản trị trong bảng 1. Bảng này không nhằm lượng hóa cường độ liên kết, mà tổ chức lại bằng chứng định tính từ các nhóm tài liệu được rà soát; qua đó làm rõ sự khác biệt giữa liên kết phục vụ bảo tồn di sản và liên kết chức năng trong chuỗi giá trị du lịch (xem bảng 1).
Ma trận trên cho thấy mô thức liên kết hiện tại có ba đặc trưng. Thứ nhất, liên kết mang tính dẫn dắt bởi khu vực công: cơ quan quản lý và đơn vị quản lý di tích giữ vai trò trung tâm trong huy động nguồn lực, duy trì nghi lễ và tổ chức sự kiện. Thứ hai, liên kết phục vụ bảo tồn được thể chế hóa rõ hơn liên kết thị trường: cộng đồng tham gia mạnh vào thực hành và trao truyền, nhưng bằng chứng về chuỗi cung ứng du lịch ổn định giữa doanh nghiệp, cộng đồng và điểm vệ tinh còn hạn chế. Thứ ba, liên kết tập trung theo không gian và thời gian: đền Hùng và mùa giỗ Tổ là hạt nhân, trong khi sản phẩm bổ trợ quanh năm chưa được thể hiện như một hệ vận hành đủ rõ.
Hàm ý quản trị quan trọng nhất là chuyển từ phối hợp theo sự kiện sang cơ chế quản trị điểm đến thường trực. Cơ chế này cần xác định đầu mối điều phối, kế hoạch sản phẩm hằng năm, dữ liệu chia sẻ và tiêu chí theo dõi. Về tổ chức sản phẩm, cấu trúc trung tâm - vệ tinh nên được sử dụng như logic liên kết chủ đạo: đền Hùng là trung tâm biểu tượng; làng xoan, di tích thờ Hùng Vương, làng nghề, ẩm thực và không gian cộng đồng là vệ tinh có chức năng rõ. Xúc tiến, đào tạo và chuyển đổi số cần phục vụ trực tiếp cấu trúc này.
Về cộng đồng và bảo tồn, cần nâng vai trò cộng đồng từ người tham gia sự kiện thành đối tác đồng kiến tạo. Nội dung trải nghiệm nên được xây dựng cùng cộng đồng, đặc biệt với nghi lễ, tri thức truyền khẩu và hình ảnh nghệ nhân; đồng thời cần có cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch và một phần nguồn thu quay trở lại bảo tồn. Bảo vệ di sản phải trở thành điều kiện thiết kế sản phẩm thông qua phân vùng không gian thiêng, không gian diễn giải và không gian dịch vụ.
4. Kết luận
Nghiên cứu cho thấy liên kết trong phát triển du lịch văn hóa gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ đã có nền tảng đáng kể trong quản lý nhà nước, tổ chức lễ hội, bảo tồn không gian di sản và huy động cộng đồng tham gia thực hành, trao truyền. Tuy nhiên, các tài liệu được rà soát cho thấy liên kết chức năng giữa doanh nghiệp, cộng đồng, điểm văn hóa vệ tinh và cơ sở dịch vụ chưa được thể hiện rõ như một cơ chế vận hành thường xuyên. Vì vậy, điểm đến có khả năng tổ chức sự kiện lớn nhưng quá trình chuyển hóa thành chuỗi sản phẩm du lịch đa dạng, quanh năm và phân phối lợi ích rộng vẫn cần tiếp tục được củng cố.
Đóng góp chính của nghiên cứu là làm rõ sự khác biệt giữa mạng lưới văn hóa, xã hội bảo vệ di sản và mạng lưới chức năng tạo ra sản phẩm du lịch. Sự hiện diện của nhiều chủ thể, nhiều hoạt động hoặc nhiều điểm tham quan không tự động tạo nên liên kết có chất lượng nếu thiếu cơ chế điều phối thường trực, cam kết vận hành, dữ liệu chung và nguyên tắc chia sẻ lợi ích. Từ đó, định hướng trọng tâm là chuyển từ phối hợp theo sự kiện sang quản trị điểm đến, tổ chức sản phẩm trung tâm - vệ tinh và đặt cộng đồng vào vị trí đồng kiến tạo.
____________________
Tài liệu tham khảo
1. Baggio, R., Scott, N., & Cooper, C. (2010). Network science: A review focused on tourism (Khoa học mạng lưới: Tổng quan tập trung vào lĩnh vực du lịch). Annals of Tourism Research. 37(3). https://doi.org/10.1016/j.annals.2010.02.008
2. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2023). Phú Thọ: “Thắp lửa” tình yêu di sản. https://bvhttdl.gov.vn/phu-tho-thaplua-tinh-yeu-di-san 20230329083124824.htm
3. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2024). Phú Thọ: Khai thác tiềm năng phát triển du lịch. https://bvhttdl.gov.vn/phut h o - k h a i - t h a c - t i e m - n a n g - p h a t - t r i e n - d u - l i c h -2024010209105749.htm
4. Ritchie, J. R. B., & Crouch, G. I. (2010). A model of destination competitiveness/ sustainability: Brazilian perspectives (Mô hình năng lực cạnh tranh/ tính bền vững của điểm đến: Góc nhìn từ Brazil). Revista de Administração Pública. 44(5). https://doi.org/10.1590/S0034-761220 10000500003
5. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ. (2025). Báo cáo kết quả triển khai Chương trình hợp tác phát triển du lịch 8 tỉnh Tây Bắc mở rộng và Thành phố Hồ Chí Minh 6 tháng đầu năm, nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2025.
6. Su, J. (2020). Managing intangible cultural heritage in the context of tourism: Chinese officials’ perspectives (Quản lý di sản văn hóa phi vật thể trong bối cảnh du lịch: Quan điểm của các nhà quản lý Trung Quốc). Journal of Tourism and Cultural Change. 18(2). https://doi.org/10.1080/14766825. 2019.1604720
7. Thủ tướng Chính phủ. (2017). Quyết định số 552/QĐ- TTg ngày 21/4/2017 phê duyệt Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích lịch sử đền Hùng, tỉnh Phú Thọ đến năm 2025.
8. Timur, S., & Getz, D. (2008). A network perspective on managing stakeholders for sustainable urban tourism (Góc nhìn mạng lưới trong quản lý các bên liên quan vì du lịch đô thị bền vững). International Journal of Contemporary Hospitality Management. 20(4). https://doi.org/10.1108/09596110810873543
9. UNESCO. (2012). Worship of Hùng Kings in Phú Thọ (Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ). Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. https://ich.unesco.org/en/RL/worship-of-hung-kingsin-phu-th-00735
Ngày Tòa soạn nhận bài: 1/5/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 15/5/2026; Ngày duyệt bài: 15/6/2026.
Ths PHAN THỊ HỒNG GIANG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 648, tháng 7/2026
