Dự án 6, “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 (giai đoạn I từ năm 2021 đến năm 2025) có mục tiêu phục dựng, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Pa Cô góp phần tạo ra mô hình mẫu cho các thôn, bản tái hiện các lễ hội, nghi thức sinh hoạt văn hóa thành sản phẩm du lịch văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, tạo sinh kế cho cộng đồng nâng cao đời sống văn hóa cho người dân.
Ý nghĩa tâm linh và các nghi thức của Lễ hội
Những lễ hội cổ xưa - gắn với rừng núi, mùa màng, vòng đời con người - vẫn được cộng đồng trân trọng bảo tồn như Lễ hội Ariêu Car, Lễ mừng lúa mới, Lễ cúng thần rừng. Trong đó, Lễ hội A Riêu Ngọi Đung - Mừng nhà mới của người Pa Cô là một nghi lễ tiêu biểu, kết tinh thế giới quan và nhân sinh quan của cư dân miền sơn cước A Lưới. Với người Pa Cô, dựng được một ngôi nhà mới không chỉ là việc riêng của một gia đình. Ngôi nhà là nơi trú ngụ của con người, không gian sinh tồn của nhiều thế hệ, cũng là nơi linh hồn tổ tiên cùng hiện diện, che chở cho con cháu. Bởi vậy, làm nhà là việc hệ trọng - và mừng nhà mới là nghi lễ thiêng liêng.
Sau khi ngôi nhà hoàn thiện, người Pa Cô tổ chức lễ A Riêu Ngọi Đung - lễ mừng nhà mới. Đây là dịp để gia chủ tạ ơn các vị Giàng - những đấng linh thiêng cai quản rừng núi, cây cối, tre nứa, đá sỏi - đã ban cho nguyên vật liệu dựng nhà. Đồng thời, đó cũng là lời tri ân gửi đến bà con làng xóm, họ hàng, những người đã góp công, góp sức để ngôi nhà được dựng lên vững chãi. Lễ hội A Riêu Ngọi Đung gồm hai phần chính, với 13 nghi thức nối tiếp nhau. Mỗi nghi thức là một lớp ý nghĩa - vừa mang tính tâm linh, vừa phản ánh rõ tinh thần cộng đồng, đạo lý sống hài hòa với thiên nhiên của người Pa Cô. Phần I là những nghi thức mở lối cho lễ hội, gồm có 6 bước: Tâng hung (Họp bàn), A xa a rah (Tẩy rửa), Kâl lại (Cúng hồn ma quỷ dữ), Pa đoh ân đoong (Báo hiệu), Bayh moh (tế sống) Chật âm bẹ (Đâm dê). Phần II diễn ra với 07 nghi thức khẳng định sự sống của ngôi nhà gồm có Tực chen (Cúng chín), Ta mot tâm moi (Mời khách vào nhà), Tâm moi pa tộ âm pôông (khách trao quà), Choan đung (nhảy nhà mới), Pa tộ tâm pa (giao mâm cỗ), Pa dưn đung, tâm moi (Hầu nhà mới, hầu khách), Pa choo tâm moi (Tiễn khách).
Theo quan niệm của người Pa Cô, thế giới con người và thế giới vô hình luôn song song tồn tại. Vì vậy, trong lễ hội Mừng nhà mới, người Pa Cô thường dành riêng một mâm cỗ gồm các món như: Gà luộc nguyên con, xôi và món lạp được làm từ bắp chuối, nghi thức Kâl lại (cúng hồn ma quỹ dữ) - ở phía ngoài nhà mới, đó là cách người Pa Cô thiết lập ranh giới, để bảo vệ sự bình yên cho không gian sống của mình. Điều đặc biệt trong lễ hội mừng nhà mới của người Pa Cô là nghi thức Bayh moh (tế sống) và Chật âm bẹ (đâm dê), tức những lễ vật còn sống được đưa đến bên cây nêu - trung tâm linh thiêng của lễ hội. Với người Pa Cô, đây không đơn thuần là hiến sinh mà còn mang ý nghĩa của sự cam kết: con người sẵn sàng dâng những gì quý giá nhất để đổi lấy sự chở che, bình an cho ngôi nhà và gia đình.
Nghi thức biểu diễn vũ điệu hầu nhà mới, hầu khách được xem là phần hội. Gia chủ cùng với khách thưởng thức rượu cần ngọt ngào, cùng trình diễn vũ điệu hầu khách với giai điệu dân ca Câr lợi, nhịp nhàng, ấm áp. Tất cả nhảy múa, ca hát để cho ngôi nhà mới được vui vẻ, rộn ràng. Mọi người chúc tụng nhau những lời hay ý đẹp, cho tình bè bạn láng giềng ngày càng thắm thiết, bền chặt, no đói có nhau, sướng khổ cùng nhau. Tiếng hát, điệu múa vang lên quanh bếp lửa. Ngôi nhà mới được lấp đầy bởi âm thanh, tiếng cười và sự sống - đúng như mong ước ban đầu của lễ hội. Đây chính là khoảnh khắc ngôi nhà chính thức mở cửa đón cộng đồng, trở thành một phần trong mạng lưới gắn kết của làng bản.
Bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội trong đời sống người Pa Cô ngày nay
A Riêu Ngọi Đung là một trong những nghi lễ dân gian tiêu biểu, phản ánh sinh động đời sống tâm linh, thế giới quan và nhân sinh quan của cư dân miền núi A Lưới. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội không chỉ được duy trì như một tập tục truyền thống mà còn trở thành biểu tượng của tinh thần cộng đồng, sự gắn bó hài hòa giữa con người với thiên nhiên và con người với con người (các thành viên trong làng bản).
Trong bối cảnh hiện đại hóa và giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Lễ hội không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng mà còn là không gian lưu giữ tri thức dân gian, phong tục tập quán, nghệ thuật trình diễn dân gian, ẩm thực truyền thống và các chuẩn mực đạo đức cộng đồng của người Pa Cô. Thông qua các nghi thức cúng tế, hiến sinh, múa hát, uống rượu cần, cộng đồng tái khẳng định mối quan hệ thiêng liêng giữa con người - ngôi nhà - tổ tiên - các đấng linh thiêng (Giàng), đồng thời củng cố tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau trong đời sống.
Việc phục dựng, bảo tồn lễ hội A Riêu Ngọi Đung theo hướng kế thừa những giá trị cốt lõi, giữ gìn tính nguyên gốc của nghi lễ là cơ sở quan trọng để tránh nguy cơ mai một bản sắc văn hóa. Quá trình này cần được thực hiện trên nền tảng vai trò chủ thể của cộng đồng người Pa Cô, đặc biệt là sự tham gia của các già làng, nghệ nhân dân gian - những người am hiểu sâu sắc về nghi thức và luật tục. Đây chính là lực lượng giữ vai trò truyền dạy, giữ lửa văn hóa cho thế hệ trẻ, góp phần duy trì sự tiếp nối bền vững của lễ hội trong đời sống cộng đồng. Song song với bảo tồn, lễ hội mừng nhà mới của người Pa Cô còn có tiềm năng lớn trong việc phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch văn hóa cộng đồng. Việc xây dựng mô hình tái hiện lễ hội theo hình thức phù hợp, có chọn lọc, vừa đảm bảo yếu tố linh thiêng, vừa đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm của du khách sẽ góp phần quảng bá bản sắc văn hóa Pa Cô đến với du khách trong và ngoài nước. Thông qua đó, lễ hội trở thành sản phẩm du lịch đặc thù, góp phần tạo sinh kế cho người dân, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng địa phương.
Bà Lê Thị Liễu - Phó Chủ tịch UBND xã A Lưới 3 cho biết: Thực hiện Dự án 6, địa phương đã triển khai nhiều hoạt động, trong đó quan tâm khảo sát, nghiên cứu các lễ hội truyền thống tiêu biểu của địa phương để khai thác, xây dựng sản phẩm phục vụ phát triển du lịch. Trong đó, việc phối hợp với Trung tâm Văn hóa - Điện ảnh thành phố phục dựng, tái hiện và trình diễn lễ A Riêu Ngọi Đung là hoạt động ý nghĩa nhằm bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống đồng thời xây dựng các sản phẩm văn hóa đặc thù phục vụ du lịch cộng đồng, phát triển đời sống người dân.
Phát huy giá trị lễ hội A Riêu Ngọi Đung trong phát triển kinh tế - xã hội cần gắn liền với định hướng phát triển bền vững, tránh thương mại hóa, làm biến dạng nghi lễ truyền thống, phải cân bằng giữa công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong việc tạo ra các sản phẩm văn hóa. Các hoạt động giới thiệu, trình diễn lễ hội cần được tổ chức có kế hoạch, có sự hướng dẫn của cơ quan chuyên môn và sự đồng thuận của cộng đồng, nhằm đảm bảo lễ hội vừa là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh của người Pa Cô, vừa là cầu nối đưa giá trị văn hóa truyền thống đến với du khách. Qua đó, lễ hội mừng nhà mới của đồng bào Pa Cô không chỉ được bảo tồn như một di sản văn hóa phi vật thể quý giá mà còn được phát huy như một nguồn lực văn hóa quan trọng, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở giàu bản sắc, bền vững, nhân văn.
A Riêu Ngọi Đung không chỉ là lễ mừng một ngôi nhà mới. Đó là thực tiễn sống động về cách người Pa Cô nhìn nhận thế giới - nơi con người, thiên nhiên và thần linh luôn gắn bó chặt chẽ với nhau; một trong những nét tinh hoa văn hóa truyền thống tốt đẹp của Người Pa Cô. Giữ gìn lễ hội hôm nay chính là giữ gìn cội nguồn văn hóa cho ngày mai - để giữa dòng chảy hiện đại, bản sắc Pa Cô vẫn còn vang vọng giữa đại ngàn A Lưới.
Bài và ảnh: HẰNG NGUYỄN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 646, tháng 6-2026
