Đề xuất chính sách phát triển công nghiệp văn hóa gắn với nông nghiệp và du lịch

Phát biểu thảo luận, đại biểu Tô Ái Vang (Cần Thơ) nhấn mạnh, văn hóa lúa nước, hay còn gọi là văn minh lúa nước, là một dạng văn minh nông nghiệp được hình thành và phát triển dựa trên nền tảng kinh tế lúa nước đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước tại châu Á, trong đó có Việt Nam. Từ thời văn hóa Đông Sơn, cư dân Việt cổ đã canh tác lúa nước tại lưu vực sông Hồng và sông Mã. Hệ thống trống đồng Đông Sơn được khai quật tại đây chứa đầy các hoa văn về cư dân nông nghiệp, chim lạc, giả gạo và cầu mưa. Văn hóa lúa nước chính là mỏ vàng, là chất liệu và là bệ đỡ vững chắc nhất để Việt Nam phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa độc bản, vươn vươn ra tầm thế giới. 

“Đây là chiếc nôi hình thành dân tộc Việt. Vì vậy chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam không thể tách rời cội nguồn nông nghiệp này” – đại biểu nhấn mạnh. 

Đại biểu cho rằng, hiện nay giới trẻ đôi khi chưa thể cảm nhận hết ý nghĩa về hình ảnh của tình quê hương qua hình ảnh con trâu cái cày. Đây là nguy cơ làm biến dạng, mất đi tính nguyên bản của di sản nếu không có công nghiệp văn hóa để bảo tồn tương xứng. Nói cách khác, nếu không có văn hóa lúa nước thì công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ mất đi nguồn gen di truyền để nhận diện, bởi vì canh tác lúa nước để tạo ra di sản, còn công nghiệp văn hóa chính là cách để truyền bá di sản đó cho tương lai. 

Theo đại biểu, việc giải thích từ ngữ về công nghiệp văn hóa trong dự thảo luật còn mang tính đơn thuần, sẽ bỏ sót toàn bộ chuỗi giá trị và hệ sinh thái bổ trợ để tạo ra sản phẩm. Vì vậy, đại biểu đề xuất cơ quan soạn thảo bổ sung khái niệm hệ sinh thái và chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.   

Về chính sách phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu cho rằng cần bổ sung chính sách bảo tồn các không gian văn hóa nguyên bản, vùng nguyên liệu văn hóa địa phương và các ngành nghề phụ trợ tạo nên sản phẩm. Đồng thời bổ sung một khoản giao Chính phủ quy định cơ chế sử dụng hợp lý một tỷ lệ đất nông nghiệp, đất di sản để xây dựng hạ tầng phục vụ hạ tầng dịch vụ phục vụ công nghiệp văn hóa mà không làm thay đổi bản chất di sản, nhằm kích thích và có cơ chế ưu đãi đặc thù đối với các dự án công nghiệp văn hóa tích hợp đa giá trị, văn hóa, nông nghiệp và du lịch. Bên cạnh đó, bổ sung chính sách hỗ trợ cơ dựng thương hiệu quốc gia cho các sản phẩm công nghiệp văn hóa gắn liền với chỉ dẫn địa lý độc bản của các vùng kinh tế trọng điểm. 

Về hoạt động phát triển công nghiệp văn hóa đối với dự án đầu tư công trình xây dựng, đại biểu đề xuất bổ sung điều khoản cho phép áp dụng hình thức hợp tác công tư đối với các công trình di sản văn hóa phi vật thể, không gian văn hóa là nghề thủ công. Đồng thời quy định mức miễn, giảm thuế, thu nhập doanh nghiệp, thuế đất rõ ràng theo lộ trình…

Dự thảo luật đã tiếp cận theo hướng phát triển đồng bộ, lấy con người, năng lực sáng tạo làm trung tâm

Đóng góp ý kiến, đại biểu Vương Quốc Thắng (Đà Nẵng) nhấn mạnh, dự thảo luật đã thể hiện sự đổi mới trong tư duy phát triển văn hóa, đã chuyển từ chú trọng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, sáng tạo, khai thác và phát triển các giá trị văn hóa thành nguồn lực kinh tế, góp phần nâng cao sức mạnh mềm và vị thế quốc gia.

“Dự thảo luật đã tiếp cận công nghiệp văn hóa theo hướng phát triển đồng bộ, chuỗi giá trị lấy con người, năng lực sáng tạo làm trung tâm, đồng thời chú trọng ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và khai thác quyền sở hữu trí tuệ”- đại biểu nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo đại biểu, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu, rà soát kỹ để có những chính sách nhằm khai thác tối đa các giá trị văn hóa đã hình thành cùng chiều dài nhiều nghìn năm của lịch sử dân tộc, trở thành nguồn lực kinh tế phát triển đất nước.

Về phát huy vai trò khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu cho rằng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà cần được xác định đây chính là một trong những động lực quan trọng nhất để tạo ra năng suất, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số hiện nay.

Vì vậy, theo đại biểu, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách nhằm khuyến khích nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số trong sáng tạo, sản xuất, phân phối và kinh doanh sản phẩm công nghiệp văn hóa, đặc biệt cần thúc đẩy liên kết hợp tác giữa các cơ sở nghiên cứu, các trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và các chủ thể sáng tạo.

Về bảo hộ, khai thác và thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu cho rằng trong nền kinh tế sáng tạo, giá trị của sản phẩm văn hóa tập trung ở nội dung sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ và khả năng khai thác thương mại.

Dự thảo luật đã có một số nội dung mới mà theo đại biểu rất có ý nghĩa như các công cụ hỗ trợ thiết lập, bảo vệ giao dịch thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ các tác giả, doanh nghiệp sáng tạo khai thác hiệu quả sáng tạo của mình nhất là trên môi trường số.

Tuy nhiên, theo đại biểu, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu và rà soát kỹ để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với pháp luật có liên quan khác, đặc biệt là pháp luật về sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, cơ quan chủ trì soạn thảo cũng cần làm rõ các chính sách, biện pháp để thúc đẩy giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, các sản phẩm văn hóa.

Thứ tư, về phát triển hạ tầng số về hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, đại biểu ủng hộ định hướng phát triển các nền tảng số, cơ sở dữ liệu và hệ sinh thái kết nối các chủ thể tham gia hoạt động công nghiệp văn hóa, đặc biệt là các nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung cho phép mọi tổ chức, cá nhân, chủ thể sáng tạo tiếp cận, khai thác các thông tin, dữ liệu số về văn hóa. Đây chính là vai trò của nhà nước cần tập trung thực hiện để thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, cơ quan chủ trì soạn thảo cần chú trọng khả năng kết nối, chia sẻ liên thông dữ liệu với các hệ thống hiện có, tránh đầu tư dàn trải, phân tán, trùng lặp gây lãng phí nguồn lực, đặc biệt cần tạo điều kiện để doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân tham gia phát triển, cung cấp các nền tảng và dịch vụ số, qua đó huy động nguồn lực xã hội cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Phát huy di sản các dân tộc thiểu số trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa

Theo đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh (Thanh Hóa), văn hóa các dân tộc thiểu số là bộ phận cấu thành không thể tách rời, là tài sản vô giá của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quan trọng cho việc phát triển bền vững. Với chính sách mà Đảng đã đề ra, đại biểu cho rằng, dự thảo luật có một số nội dung liên quan đến phát triển văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số, tuy nhiên cần được tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện. 

Đại biểu lấy dẫn chứng, nhiều di sản đặc sắc đã được UNESCO ghi danh như Nghệ thuật Xòe Thái, truyện thơ Xống chụ xôn xao, trang phục Áo cóm - Khăn Piêu, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Hát Then Tày - Nùng - Thái và Gốm Chăm Bàu Trúc. Đặc biệt, văn hóa dân tộc Thổ ở Thanh Hóa và Nghệ An với các làn điệu Chậm Đò Ho, lễ hội bốc Mó, điệu Kể đắng, Nhà Táng tâm linh, tri thức thuốc Nam và nghề đan võng gai đang đứng trước nguy cơ mai một. Đáng chú ý, có những người dân tộc Thổ ở độ tuổi 50-60 nhưng chưa từng mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình...  Theo đại biểu, nếu dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa cần có gói chính sách hỗ trợ phát triển các sản phẩm văn hóa, làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng thì văn hóa dân tộc thiểu số sẽ bị lãng quên và mai một, và  các di sản sẽ đứng trước nguy cơ bị đẩy ra khỏi chuỗi lợi ích kinh tế. 

Liên hệ với các quốc gia, đại biểu cho biết, tại một số quốc gia phát triển ở châu Á có chính sách đặc thù để bảo vệ văn hóa dân tộc bản địa, như Trung Quốc với chương trình phi vật thể công nghiệp văn hóa gắn với hưng thịnh nông thôn và bắt buộc trích phần trăm doanh thu du lịch văn hóa tái đầu tư cho quỹ bảo tồn cộng đồng, hay tại Hàn Quốc phát triển các dòng sản phẩm dựa trên chất liệu dân gian và tài trợ cho thanh niên về quê khởi nghiệp từ văn hóa bản địa, hay thể chế hóa danh hiệu bảo vật nhân văn sống cấp trợ cấp hàng tháng cho các nghệ nhân truyền nghề. 

Kiến nghị bổ sung các nhóm chính sách, đại biểu cho rằng cần bổ sung một mục riêng về công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn phát triển di sản văn hóa dân tộc thiểu số, theo đó chuyển dịch tư duy từ bảo trợ thụ hưởng sang kiến tạo hợp tác và phát triển. 

Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định việc khai thác thương mại di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số như âm nhạc, hoa văn thể, tri thức các bài thuốc nam, phải có sự đồng thuận tự nguyện, báo trước của đại diện cộng đồng, bắt buộc các dự án kinh doanh di sản dân tộc thiểu số miền núi phải trích tối thiểu từ 3 đến 5% doanh thu đóng góp lại cho quỹ bảo tồn và phát triển văn hóa cộng đồng địa phương. 

Về gói ưu đãi tài chính, thuế cho doanh nghiệp, cơ sở văn hóa cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đề nghị bổ sung khái niệm và tiêu chí ưu đãi riêng cho các cơ sở hợp tác xã, doanh nghiệp văn hóa cộng đồng vùng dân tộc thiểu số miền núi, áp dụng chính sách miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất cho xưởng sản xuất các đồ thủ công mỹ nghệ, gốm cổ, dệt đan truyền thống, xây dựng quỹ vốn mồi, chấp nhận rủi ro để hỗ trợ thanh niên dân tộc thiểu số sáng tạo ngay tại bản làng của mình. 

Đối với chính sách thực hành, các tổ hợp sáng tạo, hệ sinh thái bản làng, theo đại biểu, cần được gắn với đặc trưng tộc người tại các vùng địa bàn trọng điểm của các đồng bào dân tộc thiểu số đang tập trung sinh sống. 

Việt Nam còn nhiều dư địa phát triển công nghiệp văn hóa 

Bày tỏ sự nhất trí cao với việc trình Quốc hội dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại kỳ họp này, đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng (Cần Thơ) nhấn mạnh: việc xây dựng luật góp phần kịp thời thể chế hóa Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28 của Quốc hội, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển của một lĩnh vực đang có đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế.

Theo đại biểu, thực tế cho thấy một số sự kiện văn hóa đơn lẻ cũng có thể tạo ra doanh thu đáng kể. Năm 2023, hai đêm diễn của nhóm nhạc Hàn Quốc BLACKPINK tại Hà Nội đạt doanh thu khoảng 14 triệu USD, bình quân khoảng 170 tỷ đồng mỗi đêm. Trên thế giới, bộ phim Avatar đạt doanh thu khoảng 2,9 tỷ USD trong quá trình công chiếu.

Đại biểu nhấn mạnh, Việt Nam còn nhiều dư địa phát triển công nghiệp văn hóa nhờ tài nguyên thiên nhiên phong phú, kho tàng lịch sử và di sản văn hóa đa dạng của 54 dân tộc. Từ những tiềm năng đó, đại biểu cho rằng việc xây dựng luật là hết sức cần thiết và cấp bách.

Đại biểu đề nghị cân nhắc đặt tên là Luật Công nghiệp văn hóa. Theo đại biểu, phạm vi điều chỉnh của dự thảo bao quát cả các ngành công nghiệp văn hóa và hệ sinh thái hỗ trợ các ngành này. Bên cạnh các chính sách thúc đẩy phát triển, luật còn cần có những quy định bảo đảm công nghiệp văn hóa phát triển đúng hướng. Tên gọi Luật Công nghiệp văn hóa cũng phù hợp với cách đặt tên của Luật Công nghiệp công nghệ số và Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp.

Đồng thời, đại biểu cũng đề nghị cân nhắc đối với hai nhóm chính sách: đơn giản hóa thủ tục hành chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tạo điều kiện thử nghiệm các mô hình sáng tạo mới và giao quyền chủ động cho địa phương trong việc số hóa, tích hợp và phát triển các không gian văn hóa; và thúc đẩy phát triển thị trường, quảng bá thương hiệu quốc gia và hình thành thói quen tiêu dùng sản phẩm văn hóa Việt Nam.

Đánh giá cao việc Ban soạn thảo đưa nội dung phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa vào dự thảo Luật, đại biểu cho rằng, cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng phát triển trên thế giới, tạo cơ sở để kết nối các chủ thể và phát huy giá trị ở từng khâu trong chuỗi giá trị.

Khoản 2 đã quy định các hoạt động phát triển hệ sinh thái. Để xác định rõ các chủ thể và nguồn lực tham gia vào những hoạt động phát triển hệ sinh thái, đại biểu đề nghị cần nêu rõ sáu cấu phần của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa: Tài nguyên văn hóa và đội ngũ sáng tạo; Hạ tầng kỹ thuật, công nghệ và không gian sáng tạo; Doanh nghiệp, nhà đầu tư và chuỗi giá trị; Thị trường và công chúng thụ hưởng; Thể chế, chính sách và bảo hộ tài sản trí tuệ; Hoạt động đào tạo, nghiên cứu và các tổ chức xã hội – nghề nghiệp.

Bảo đảm điều kiện vận động, nâng cao sức khỏe và phát triển tầm vóc cho học sinh

Đóng góp ý kiến đối với dự thảo Luật Thể dục thể thao sửa đổi, bổ sung, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Vĩnh Long) nêu thực trạng đáng lo ngại hiện nay là thời gian vận động thể chất của học sinh ngày càng bị thu hẹp do áp lực học tập và việc sử dụng thiết bị điện tử. Trong khi đó, nhiều trường học còn thiếu sân chơi, bãi tập, các hoạt động thể thao ngoại khóa chưa phong phú, hấp dẫn.

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 17 tuổi vận động thể chất với cường độ từ vừa đến mạnh, trung bình ít nhất 60 phút mỗi ngày. Tuy nhiên, không ít học sinh chưa hình thành được thói quen vận động đáp ứng khuyến nghị này. Tình trạng ít vận động kéo dài làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, suy giảm thể lực, đồng thời ảnh hưởng đến sự phát triển hệ cơ xương và tầm vóc.

Đại biểu cho rằng giáo dục toàn diện phải chú trọng cả việc trang bị kiến thức và xây dựng nền tảng sức khỏe, thể lực cho học sinh. Đây là trách nhiệm của ngành Giáo dục, ngành Thể thao, đồng thời cần sự đồng hành của gia đình và toàn xã hội.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị quy định về mục tiêu hình thành thói quen vận động thường xuyên, nâng cao sức khỏe, thể lực và tầm vóc cho học sinh. Đồng thời, cần định hướng thời lượng vận động phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới, từng bước hướng tới mức trung bình ít nhất 60 phút mỗi ngày, có tính đến điều kiện thực tế và đặc điểm lứa tuổi.

Theo đại biểu, Luật hiện hành đã quy định trách nhiệm của nhà trường trong tổ chức hoạt động thể thao ngoại khóa, nhưng quy định còn khái quát, chưa bảo đảm vận động trở thành một phần thường xuyên trong sinh hoạt học đường. Đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm của nhà trường trong việc xây dựng kế hoạch vận động thể chất hằng năm, bố trí thời gian vận động phù hợp trong ngày học, tổ chức hoạt động thể thao giữa giờ, các câu lạc bộ và hoạt động ngoại khóa. Cần đa dạng hóa các môn thể thao, trò chơi vận động để học sinh lựa chọn theo sở thích, lứa tuổi và thể trạng. Bên cạnh những em có khả năng thi đấu đạt thành tích, cần thu hút cả học sinh chưa có thói quen tập luyện hoặc ít có năng khiếu thể thao.

“Đặc biệt, cần bổ sung yêu cầu phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Gia đình có trách nhiệm quan tâm, khuyến khích và tạo điều kiện để các em vận động thể chất ngoài giờ học, hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử và duy trì thói quen tập luyện thường xuyên” – đại biểu đề xuất.

Đại biểu cũng đề nghị cần cụ thể hóa trách nhiệm của Nhà nước và chính quyền địa phương trong việc quy hoạch, bố trí quỹ đất, ngân sách và đầu tư công trình thể dục, thể thao học đường. Cần có lộ trình khắc phục tình trạng thiếu sân bãi, trang thiết bị và giáo viên giáo dục thể chất. Đồng thời, cần khuyến khích xã hội hóa và tạo điều kiện để học sinh tiếp cận các thiết chế thể thao công cộng.

Đề xuất tháo gỡ vướng mắc trong thực thi các luật về lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch

Nhất trí cao với việc sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch, đồng thời đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Lạng Sơn) đánh giá cao báo cáo của Bộ VHTTDL cũng như việc Bộ đã tiếp thu, sửa đổi nhiều nội dung còn vướng mắc trong thực tiễn thi hành cả 7 luật.

Từ thực tiễn quản lý ở địa phương và qua tiếp xúc cử tri chuyên đề, đại biểu đóng ý kiến, về thủ tục bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, theo đại biểu, dự thảo Luật Di sản văn hóa sửa đổi, bổ sung xác định công trình tu bổ di tích là công trình xây dựng chuyên ngành, đồng thời dẫn chiếu các quy định của pháp luật có liên quan, cách quy định này là phù hợp.

Về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, đại biểu đồng tình với việc xác định công trình tu bổ di tích là công trình xây dựng chuyên ngành. Để tránh thẩm định trùng lặp hoặc bỏ trống trách nhiệm chủ trì, cần quy định rõ việc lập, thẩm định nội dung chuyên môn thực hiện theo pháp luật về di sản văn hóa, còn việc thẩm định, phê duyệt đầu tư thực hiện theo pháp luật về đầu tư công và pháp luật có liên quan. 

Đại biểu cũng đề nghị giao địa phương thẩm định, cho ý kiến đối với di tích quốc gia và di tích cấp tỉnh; Trung ương thẩm định chuyên môn đối với di sản thế giới và di tích quốc gia đặc biệt... 

Về công nhận khu du lịch cấp tỉnh, đại biểu đề nghị giao cơ quan chuyên môn về du lịch cấp tỉnh làm đầu mối thẩm định. UBND cấp tỉnh quy định việc thành lập hội đồng liên ngành căn cứ vào tính chất, quy mô và yêu cầu phối hợp chuyên ngành của từng khu du lịch.

Về hoạt động thư viện, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đại biểu đề nghị Chính phủ hướng dẫn việc phối hợp giữa thư viện cấp tỉnh và cấp xã, nhất là luân chuyển sách, hỗ trợ nghiệp vụ và sử dụng các thiết chế văn hóa hiện có. Đối với quy định thông báo chậm nhất 15 ngày làm việc trước khi thư viện chấm dứt hoạt động, cần bổ sung ngoại lệ cho trường hợp bất khả kháng hoặc phải ngừng hoạt động khẩn cấp. Khi đó, thư viện được thông báo trong thời hạn nhất định sau khi sự việc phát sinh và phải thực hiện trách nhiệm bảo quản, bàn giao tài nguyên, nhất là tài sản công.

Về chiếu phim phục vụ nhiệm vụ chính trị ở vùng sâu, vùng xa và biên giới, theo đại biểu, hiện nay thiết bị chiếu phim lưu động đã xuống cấp, trong khi nhu cầu xem phim Việt Nam của đồng bào vẫn lớn. Đại biểu đề nghị Chính phủ quy định rõ cơ chế đặt hàng, cung cấp phim có nội dung, ngôn ngữ và bối cảnh phù hợp với từng vùng, đồng thời hỗ trợ nâng cấp thiết bị chiếu phim lưu động để bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa của người dân.