• PV:  Xin chào NNCMT Bùi Hoàng Anh và họa sĩ Hoàng Hữu Vân. Đầu tiên, xin được hỏi họa sĩ Hoàng Hữu Vân, tác giả của Không mài - cuộc triển lãm đang để lại nhiều dư âm thú vị. Anh muốn nói điều gì với “không mài”, khi gần một thế kỷ qua, mỹ thuật Việt Nam đã quá quen thuộc với khái niệm “sơn mài”?

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân: Bắt nguồn từ nhựa cây sơn trên những triền đồi trung du Phú Thọ, sơn truyền thống đã đi vào mỹ thuật Việt Nam với những thành tựu tiêu biểu. Đối với tôi, sơn truyền thống là chất liệu vô cùng đặc biệt. Tôi vừa trân trọng, vừa tự hào vì được kế thừa di sản, học tập từ các bậc tiền nhân và thực hành sáng tác với sơn truyền thống trong suốt mười lăm năm qua. Từ “nương theo” đến từng bước làm chủ chất liệu, dường như tôi đã tìm thấy một ngôn ngữ hội họa riêng để góp phần tôn vinh dòng chảy di sản ngàn năm. Càng hiểu thêm chất liệu, tôi càng tích lũy được nhiều kinh nghiệm để kiểm soát kỹ thuật, chủ động hơn trong diễn tả bề mặt và biểu đạt cảm xúc. Những lộng lẫy vàng son, những mặt sơn sâu, trong, bóng, phẳng, phần nào giúp tôi thỏa niềm đam mê sáng tạo.

Vì thế, sơn truyền thống tồn tại trong đời sống nghệ thuật của tôi như một tri kỷ…

Trong nhiều năm sáng tác với sơn truyền thống, có những lúc tôi chợt “giật mình” khi “mài thủng” bề mặt tác phẩm, khiến tôi có cảm giác như vừa “phạm lỗi”; nhưng sau đó tôi tự hỏi, vì sao lại phải “sợ” khi “mài thủng” nhỉ? Và cũng có lúc tôi tự hỏi, vì sao tôi luôn tư duy tìm giải pháp với kỹ thuật mài như một thói quen, một “phản xạ” tự nhiên khi sử dụng sơn truyền thống vào sáng tác?

Một số những thể nghiệm sau đó giúp tôi nhận ra, ngay cả “mài thủng” đôi khi cũng tạo nên hiệu ứng thị giác thú vị. Từ đó, những quan niệm của tôi cũng dần được nới lỏng.

Như một nhân duyên, tôi có dịp tiếp xúc với các nhà nghiên cứu và tài liệu, tôi càng nhận thức rõ hơn sự dịch chuyển này. Tôi tìm thấy một sự giải phóng tư duy, không nhất thiết nệ vào một kỹ thuật nào mà quan trọng nhất là hiệu quả thể hiện được ý tưởng, cảm xúc của mình.

• PV: Khá thú vị khi Không mài được anh lựa chọn và công bố như một hướng thực hành mới trong hành trình sáng tạo của mình. Nhưng vì sao anh chỉ dừng lại ở năm tác phẩm?

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân: Con số này cũng là một chủ ý của tôi. Đây là một sự khiêm tốn so với quy mô của nhiều triển lãm. Nhưng chủ đích không phải chỉ công bố những tác phẩm theo hướng thực hành mới, mà tôi muốn chia sẻ đây là một dấu ấn, một ngã rẽ trong việc giải phóng tư duy sáng tạo, không theo bất cứ “khuôn thức mặc định” nào.

Năm tác phẩm cùng kể một câu chuyện xuyên suốt về dòng chảy di sản văn hóa dân tộc, mà chất liệu sơn truyền thống là đại diện hội tụ nhiều giá trị bản sắc. Những ngả đường, Dưới ánh trăng, Nét son, Thanh sắc làng quê, Gạch nối di sản là những tác phẩm đầu tiên tôi thực hành theo phương thức “không mài” với sơn truyền thống. Năm tác phẩm tạo nên một hành trình mà ở đó, chính tôi cũng cảm thấy sự “bừng tỉnh” của bản thân. Từ lựa chọn một ngả đường sáng tạo mới, khám phá khả năng biểu đạt của chất liệu, đến tìm về cội nguồn, trong mạch chảy xuyên suốt của di sản cha ông.

Vì thế, Không mài là lời “tự sự” về những thay đổi bước ngoặt trong suy nghĩ của chính tôi.

Từ triển lãm này, tôi thực sự được giải phóng, thoát ly khỏi quan niệm: cứ nhắc đến “sơn” là phải gắn với “mài”.

• PV: Thưa NNCMT Bùi Hoàng Anh, bà nhìn nhận như thế nào về dấu ấn tìm tòi, thể nghiệm không mài của họa sĩ Hoàng Hữu Vân với chất liệu sơn truyền thống?

NNCMT Bùi Hoàng Anh: Nghề sơn truyền thống của Việt Nam đã có lịch sử lâu đời, gắn với đời sống, kiến trúc, tín ngưỡng và nghệ thuật trang trí. Cách đây gần một thế kỷ, sơn truyền thống được đưa vào nghiên cứu và thực hành tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, trong quá trình tìm kiếm những chất liệu bản địa có khả năng trở thành chất liệu của hội họa hiện đại. Nghệ nhân Đinh Văn Thành được mời tham gia hướng dẫn kỹ thuật sơn truyền thống cho các sinh viên, cùng với sự nghiên cứu, thể nghiệm của các giảng viên tại trường.

Ở những thử nghiệm ban đầu, sơn truyền thống sử dụng trong hội họa theo phương thức kỹ thuật dân gian với bề mặt “không mài”. Sau đó, trong quá trình thử nghiệm, tìm hiểu, khám phá… đã tìm ra phương thức kỹ thuật “mài” bề mặt tác phẩm để có hiệu ứng sâu, trong, ẩn hiện rất đặc biệt. Chính những tìm tòi ấy đã góp phần hình thành một phương thức biểu đạt mới của sơn truyền thống trong hội họa Việt Nam với định danh “tranh sơn mài” suốt gần 100 năm. Vì thế, sơn truyền thống “không mài” không phải là một phát kiến mới của Hoàng Hữu Vân. Nhưng anh đã nối tiếp dòng chảy dường như còn bỏ ngỏ của các bậc tiền nhân, trước khi có “sơn mài”. 

Năm tác phẩm trong triển lãm cho thấy anh không chỉ dừng lại ở những trăn trở hay thử nghiệm riêng lẻ, mà đã xác lập hướng đi, từng bước khám phá khả năng biểu đạt của sơn truyền thống khi không còn đặt “mài” là một điều kiện bắt buộc.

• PV: Nếu “mài” và “không mài” đều là phương thức thực hành với sơn truyền thống, sự khác biệt thể hiện rõ nhất ở đâu trong chất cảm bề mặt và tư duy tạo hình?

NNCMT Bùi Hoàng Anh: Phải khẳng định, “không mài” ở đây không phải là phủ định kỹ thuật “mài”, mà là mở rộng biên độ biểu đạt của sơn truyền thống, để người nghệ sĩ có thể linh hoạt hơn trong tư duy và phong phú hơn trong phương thức tạo hình.

Theo tôi, vấn đề không nằm ở chỗ phương thức nào ưu việt hơn, “mài” hay “không mài” đẹp hơn, mà thể nghiệm này đã thay đổi cách nhìn mặc định: cứ sáng tác với sơn truyền thống là phải “mài”; và ngay từ khi đặt những lớp sơn đầu tiên, quá trình vẽ được tổ chức theo hướng để sau đó “mài”.

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân: “Không mài” với tôi không được đặt ra như một phát kiến hay sự phủ định kỹ thuật “mài”. “Mài” và “không mài” đều là kỹ thuật trong tổng hòa các phương thức biểu đạt của sơn truyền thống. Với tôi, “không mài” là bước ngoặt trong hành trình sáng tạo, bởi khi không còn đặt việc “mài” như một điều kiện bắt buộc của quá trình sáng tác, tôi cảm thấy thực sự được thoát khỏi thói quen trong suy nghĩ.

• PV: Từ phân vân trước một lựa chọn đến khi không còn để kỹ thuật chi phối, sau Không mài, anh đã thực sự tìm thấy cánh cửa mở ra chặng đường mới cho riêng mình?

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân: Có thể nói, những thể nghiệm ban đầu với “không mài” đã trở thành tiền đề cho chặng đường tiếp theo của tôi. Tôi cảm thấy sự “tung tẩy” và chủ động hơn trong sáng tạo, không còn bị bó hẹp trong một cách thực hành duy nhất. Vấn đề không chỉ chọn phương thức nào sẽ giúp nghệ sĩ phát huy cao nhất giá trị vẻ đẹp của sơn truyền thống, mà còn là người nghệ sĩ hiểu chất liệu đến đâu, chủ động sử dụng như thế nào. Bởi bản thân sơn truyền thống đã đủ giàu có về khả năng biểu đạt để cất lên tiếng nói của tư duy thẩm mỹ và nghệ thuật tạo hình.

• PV: Thưa NNCMT Bùi Hoàng Anh, bà có cho rằng, dấu ấn Không mài của Hoàng Hữu Vân sẽ góp phần mở ra một chặng đường mới trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam?

NNCMT Bùi Hoàng Anh: Tôi nghĩ rằng triển lãm Không mài trước hết là một bước ngoặt trong hành trình sáng tác của Hoàng Hữu Vân. Anh mới có những thực hành ban đầu và chắc chắn sẽ còn phải tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện. Nhưng quan trọng nhất, anh hiểu rất mạch lạc rằng sơn truyền thống có thể thực hành theo những phương thức khác nhau.

Ý nghĩa của “không mài” cùng với “mài”, chính là sự bổ sung để mở rộng hơn những khả năng thực hành với sơn truyền thống. Vấn đề không còn là phải lựa chọn “mài” hay “không mài”, mà là họa sĩ sẽ chủ động quyết định biểu đạt theo cách nào.

Có thể trong chặng đường tiếp theo, Hoàng Hữu Vân sẽ linh hoạt sử dụng các phương thức trên cùng một tác phẩm. Nhưng theo tôi, điều quan trọng nhất là người nghệ sĩ đã “giải phóng tư duy”. Chính điều ấy mới thực sự mở rộng, tối ưu sự biểu đạt với chất liệu sơn truyền thống trong sáng tạo của Hoàng Hữu Vân.

• Xin trân trọng cảm ơn!

THU TRANG (thực hiện), ảnh: TUẤN HẢI

Nguồn: Tạp chí VHNT số 656, tháng 9/2026