Mùa nước nổi đi qua, thế nào trong ngăn đông tủ lạnh của người miền Tây cũng có một mớ cá khô được bọc kỹ trong giấy báo. Đó là của để dành cho mùa ăn cực bởi từ khi cơn chướng non chạm ngõ thì cũng nghĩa mùa mưa đã hết và con cá đồng trở nên khó kiếm hơn.
Mùa này cũng là mùa xoài lủng lẳng xanh. Để giải ngán cho những bữa cơm quê, món gỏi xoài cá khô bao giờ cũng là cứu cánh. Đây là món ăn yêu thích của người miền Tây: vừa dễ làm lại dễ ăn bởi vị giòn ngon, thanh mát - dùng vào bữa trưa hanh hao hay buổi chiều se mát đều hợp.
Món gỏi xoài có thể kết hợp cùng bất kỳ loại khô cá đồng nào nhưng phổ biến nhất và ngon nhất là trộn với khô cá lóc. Cá này dày thớ, ít xương, thơm và ngọt thịt lại lành tính, ít phong. Xoài để làm món ăn đúng điệu theo bí quyết của người sành ăn là xoài già, đầu hơi phớt hườm nhưng vẫn còn nguyên độ giòn sần sật. Xoài sau khi rửa sạch, để luôn cả vỏ rồi dùng dao băm nhuyễn quả theo chiều dọc trước khi thái thành từng sợi nhỏ dài.
Phần xoài sơ chế xong được ướp cùng đường và nước mắm ngon. Trong lúc chờ đợi gia vị thấm vào xoài, mấy con khô lóc được mang ra đặt lên than đượm. Người miền Tây đến tận bây giờ vẫn còn chuộng dùng bếp củi để nấu ăn. Sau khi cơm được nấu chín, bếp than hồng thường được dùng để nướng khô, nướng cá.
Khô chín thì đặt lên thớt rồi dùng chày để đập. Vừa để loại bỏ những chỗ than đen cháy vừa làm mềm tơi thịt cá khô. Xoài đã ngậm đường và mắm thì chắt nước cho thật ráo rồi mới bắt đầu xé khô để trộn. Để gia tăng hương vị, có thể thêm rau răm và ớt băm tùy khẩu vị mỗi nhà.
Sau đó, chỉ cần trộn đều và gắp ra dĩa là cả nhà đã có một món gỏi ngon. Món này có thể ăn riêng vì có đủ vị chua cay mặn ngọt rất bắt cơm. Mà kết hợp với món khác cũng không hề bị lạc quẻ.
Món gỏi xoài cá khô không biết từ lúc nào đã trở thành món ngon đặc sắc trên mâm cơm quê của người miền Tây vốn ưa chuộng sống hài hoà với thiên nhiên và sự đơn giản. Đây cũng là món ăn hiện diện thường xuyên trên bàn ăn mà người miền Tây tiếp đãi khách phương xa. Dù chỉ là món ăn dân dã nhưng đậm vị quê hương, sâu nặng tình đất tình người chân phương, hồn hậu.
Bài và ảnh: KHA NGUYÊN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 631, tháng 1-2026
