Từ khóa: đồng dao; tư duy đồng dao; văn học dân gian thiếu nhi.
Abstract: Vietnamese children’s folk literature developed quite early and mainly focused on two areas: narratives (children’s folktales) and poetry (folk rhymes). Regarding folk rhymes, although there still exist various perspectives on their nature, no one can deny the important position of this genre within the system of children’s folklore. More than merely a genre of folk literature, folk rhymes also reflect a distinctive form of thinking in literary creation.
Keywords: folk rhymes; folk rhyme thinking; children’s folk literature.
1. Đặt vấn đề
Trong những năm gần đây, khái niệm văn học dân gian thiếu nhi đang hình thành trong hoạt động nghiên cứu văn học dân gian của nhiều nước trên thế giới. Bởi như một lẽ tự nhiên, kho tàng văn học dân gian của bất kỳ quốc gia nào, ít nhiều đều có bộ phận sáng tác dành cho trẻ em hoặc chủ yếu hướng về tuổi nhỏ. Nếu người lớn có cả một kho tàng ca dao - dân ca để gửi gắm tâm tư, tình cảm, ước mơ, khát vọng cho một cuộc sống tốt đẹp hơn thì trẻ em cũng có riêng cho mình những bài đồng dao thể hiện một cách sinh động đời sống trẻ thơ hồn nhiên, ngộ nghĩnh. Không chỉ mang ý nghĩa là một thể loại văn học dân gian dành riêng cho trẻ, qua đồng dao, chúng ta có thể nhận thấy sự hình thành một “phương thức tư duy đặc biệt” - nơi các quy luật logic thông thường nhường chỗ cho sự liên tưởng hồn nhiên và trực giác nhạy bén.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: phương pháp hệ thống, phương pháp này cung cấp cho người viết cái nhìn bao quát khi nghiên cứu những biểu hiện của tư duy đồng dao trong mối quan hệ với đời sống văn hóa dân gian và tâm lý trẻ em. Phương pháp loại hình giúp người viết xác định đặc trưng của loại hình đồng dao từ đó lí giải thuyết phục hơn về các biểu hiện của tư duy đồng dao khác biệt so với thơ ca người lớn. Phương pháp liên ngành, người viết vận dụng thêm những kiến thức tâm lí học lứa tuổi, tâm lý học sáng tạo, lý thuyết tiếp nhận nhằm soi chiếu rõ hơn về một kiểu tư duy đặc biệt hình thành trong hệ thống đồng dao.
3. Kết quả và thảo luận
Trong bài viết, chúng tôi thống nhất theo quan niệm nghiên cứu, nhìn nhận đồng dao như một bộ phận/ tiểu loại của ca dao, cụ thể là ca dao sinh hoạt. Theo chúng tôi, đồng dao là một tiểu loại của ca dao sinh hoạt. Đó là hình thức thơ ca dân gian có nội dung và nghệ thuật phù hợp với trẻ em, thường được trẻ em hát trong lúc vui chơi. Đồng dao có thể do trẻ tự sáng tác hoặc do người lớn sáng tác trên cơ sở cái nhìn, thế giới quan của trẻ.
Quan niệm về tư duy đồng dao
Tư duy đồng dao là kiểu tư duy gắn với một thể loại văn học. Chúng tôi quan niệm tư duy đồng dao là một loại hình đặc thù của tư duy nghệ thuật, tư duy hình tượng. Để một sáng tác đồng dao được ghi nhớ, người nghệ sĩ dân gian phải tuân theo một số qui tắc nhất định của tư duy như sự nhất quán về chủ đề, cách biểu đạt, cách kiến tạo hình ảnh...
Theo chúng tôi, tư duy đồng dao là một loại hình tư duy nghệ thuật, mang đặc trưng tâm lí lứa tuổi, cách nhìn, cách cảm thụ và tái hiện thế giới của trẻ thơ. Đó là kiểu tư duy lấy cái nhìn ngộ nghĩnh, trong sáng, lấy cách giao tiếp với thế giới của trẻ thơ làm nguyên tắc cấu trúc thế giới nghệ thuật. Tư duy đồng dao thể hiện trong sáng tác ở cả phương diện nội dung, phương thức chiếm lĩnh cũng như cách thức thể hiện cuộc sống riêng biệt. Trong trường kì lịch sử, tư duy đồng dao đã ngưng tụ lại, thẩm thấu vào tâm lý sáng tác. Đây cũng là quy luật kế thừa và cách tân trong sáng tạo nghệ thuật.
