Trò chơi dân gian truyền thống - Sự đa dạng trong thống nhất   

Trong hệ thống di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam, trò chơi dân gian không chỉ đơn thuần là những hoạt động giải trí sơ khai mà còn là một thiết chế văn hóa đặc thù, chứa đựng nhân sinh quan, thế giới quan, mang tính giáo dục, rèn luyện thể chất và gắn kết cộng đồng sâu sắc. Trong cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam, trò chơi dân gian còn hiện diện như một minh chứng sống động cho khả năng thích nghi và sáng tạo của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt. 

Hệ thống trò chơi dân gian của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là vùng Tây Bắc và Đông Bắc, vô cùng phong phú, được hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi trò chơi đều mang trong mình hơi thở của núi rừng, phản chiếu đặc điểm sinh hoạt đặc thù của từng tộc người. Các trò chơi dân gian phổ biến nhất trong các lễ hội đầu xuân bao gồm:

 Nhóm trò chơi mang tính nghi lễ và phồn thực: Điển hình là trò Ném còn (tung còn) của người Thái, Mường, Tày, Nùng... Quả còn với những dải vải ngũ sắc, bên trong nhồi hạt giống (thóc, ngô, cát), mang thông điệp về sự no ấm. Việc ném quả còn qua vòng tròn trên đỉnh cây nêu - biểu tượng của sự giao hòa âm dương, nhật nguyệt - chính là hình thức gửi gắm ước vọng về một chu kỳ sản xuất mới thuận lợi. Hình ảnh quả còn bay vút lên không trung hướng tới vòng tròn trên đỉnh cây nêu còn như một hành vi mang tính biểu tượng: vòng tròn tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời; quả còn xuyên qua vòng tròn là biểu tượng cho sự giao hòa âm dương, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, hạt giống nảy mầm, con người sinh sôi.

Tương tự, trò Nhảy sạp (phổ biến ở người Thái, Mường) khởi nguồn từ những nghi lễ cầu mưa, cầu mùa. Nhịp tre đập rộn ràng không chỉ tạo ra âm thanh vui tươi cho ngày Tết mà còn mô phỏng sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Đây là trò chơi đòi hỏi sự phối hợp tuyệt vời giữa nhóm gõ sạp và nhóm nhảy, thể hiện tính cộng đồng và tinh thần đoàn kết cao độ.

Nhóm trò chơi rèn luyện kỹ năng sinh tồn và thượng võ: Xuất phát từ thực tiễn sản xuất và bảo vệ lãnh thổ trong môi trường rừng núi hiểm trở, nhiều trò chơi dân gian cũng mang đậm tính thể thao và tinh thần thượng võ. Các trò chơi như Bắn nỏ, Đẩy gậy, Đánh tu lu (đánh quay) của người Mông hay Đấu vật không chỉ là trò chơi mà còn là nơi các thanh niên trai tráng khoe sự khéo léo, sức mạnh và khả năng quan sát nhạy bén. Đánh tu lu (Đánh quay) là trò chơi tiêu biểu cho bản lĩnh đàn ông. Những con quay (tu lu) được làm từ các loại gỗ cứng, đòi hỏi người chơi phải có sức khỏe và sự tính toán chính xác để “chọi” trúng và làm dừng vòng quay của đối thủ. Đẩy gậy lại là môn thể thao đòi hỏi sức bền, sự dẻo dai và khả năng chớp thời cơ. Đẩy gậy không chỉ dành cho nam giới mà ngày nay phụ nữ các dân tộc Dao, Sán Dìu cũng tham gia rất sôi nổi, phản ánh sự bình đẳng và tinh thần khỏe khoắn của phụ nữ vùng cao. Trò bắn nỏ được cho là trực tiếp chuyển hóa từ kỹ năng săn bắn truyền thống. Trò chơi này rèn luyện tính kiên nhẫn, sự tinh tường và khả năng giữ thăng bằng cảm xúc của người chơi.

 Không chỉ phô trương sức mạnh, trò chơi dân gian còn đề cao trí tuệ và tình cảm. Trò Lày cỏ (Tày, Nùng) là một dạng “toán học tâm lý”, đòi hỏi người chơi phải phán đoán nhanh nhạy và có sự phản ứng tức thì. Trong khi đó, Ném pao của người Mông lại là “ngôn ngữ tình yêu” không lời. Quả pao được truyền qua truyền lại giữa các chàng trai, cô gái không chỉ để rèn sự khéo léo mà còn là cách để họ trao gửi tâm tình, tìm kiếm bạn đời trong những ngày đầu xuân mới.

Giá trị đa chiều của trò chơi dân gian đối với cộng đồng và xã hội

Trò chơi dân gian không tồn tại biệt lập mà thẩm thấu sâu sắc vào cấu trúc đời sống xã hội của đồng bào dân tộc thiểu số, đóng vai trò quan trọng trên nhiều phương diện.

Ở phương diện văn hóa, tín ngưỡng và tâm linh, mỗi trò chơi dân gian là một “mã hóa văn hóa”. Thông qua việc tham gia các trò chơi như Bịt mắt đánh chiêng hay Đánh đu, người dân không chỉ giải tỏa áp lực tâm lý sau một năm lao động mệt nhọc mà còn củng cố niềm tin vào các giá trị truyền thống. Ở nhiều lễ hội xuân, trò đánh đu được đông đảo người dân mọi thế hệ yêu thích, trò chơi này luôn mang đến vẻ đẹp thẩm mỹ, sự lãng mạn và sự thăng hoa.

Ở phương diện thể chất và rèn luyện kỹ năng sản xuất, các vận động trong trò chơi dân gian có sự tương đồng kỳ lạ với các thao tác lao động nương rẫy. Ví như đi cà kheo, ban đầu là cách để di chuyển qua những vùng đầm lầy hoặc tránh sình lầy khi đi rẫy, sau đó phát triển thành trò chơi thi đấu. Nó giúp luyện khả năng giữ thăng bằng và sự phối hợp linh hoạt giữa chân và tay. Việc chơi các trò chơi dân gian còn giúp đồng bào duy trì một nền tảng thể lực sung mãn, sự dẻo dai cần thiết để bền bỉ lao động trong môi trường sống khắc nghiệt.

Tại các dịp lễ hội xuân hay Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân, trò chơi dân gian luôn đóng vai trò là “chất keo” gắn kết cộng đồng. Không phân biệt già trẻ, trai gái, khi cùng tham gia trò kéo co hay tung còn, nhảy sạp… mọi khoảng cách xã hội đều bị xóa bỏ. Tiếng hò reo cổ vũ của khán giả tạo nên một bầu không khí náo nhiệt, kịch tính, giúp thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Trong bối cảnh hiện đại, việc tổ chức các trò chơi này giúp xây dựng nếp sống văn minh, hạn chế các tệ nạn xã hội như cờ bạc, rượu chè trong các dịp lễ Tết.

Trò chơi dân gian còn là động lực phát triển du lịch bền vững. Hiện nay, tại các bản du lịch cộng đồng như Sin Suối Hồ (Lai Châu), Bình Liêu (Quảng Ninh) hay Mộc Châu (Sơn La)… trò chơi dân gian đã trở thành một chương trình không thể thiếu trong hành trình trải nghiệm của du khách. Việc đưa trò chơi dân gian vào phục vụ khách du lịch không chỉ giúp quảng bá hình ảnh địa phương mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho bà con. Tham dự trải nghiệm, du khách được trực tiếp tham gia vào các trò chơi, qua đó thấu hiểu hơn về giá trị văn hóa của vùng đất họ đặt chân đến. Không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, ngăn chặn sự xâm nhập của các luồng văn hóa ngoại lai, trò chơi dân gian còn giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ thêm tự hào về nguồn cội của mình.

Trò chơi dân gian cũng là “giáo cụ trực quan” tuyệt vời trong giáo dục phổ thông, đặc biệt là tại các trường nội trú. Nó giúp học sinh giảm bớt sự phụ thuộc vào thiết bị điện tử, rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, sự kiên nhẫn và tinh thần thượng võ. Đây là cách tiếp cận “học mà chơi, chơi mà học” mang lại hiệu quả cao trong việc hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ vùng cao.

Để những trò chơi dân gian còn mãi

Dù có sức sống bền bỉ, nhưng hiện nay, trước tác động của đô thị hóa và sự bùng nổ của các phương tiện giải trí kỹ thuật số, trò chơi dân gian đang đối mặt với nhiều nguy cơ.

Thách thức đầu tiên là sự lấn át của trò chơi hiện đại. Trẻ em vùng cao hiện nay dễ bị cuốn hút bởi điện thoại thông minh, trò chơi điện tử hơn là các trò kéo co, đi cà kheo hay đánh tu lu... Điều này có thể làm đứt gãy sợi dây liên kết văn hóa giữa các thế hệ. Bên cạnh đó là sự thiếu hụt không gian văn hóa. Trong một số lễ hội xuân, trò chơi dân gian bị thương mại hóa quá mức hoặc được tổ chức một cách hời hợt, làm mất đi tính thiêng và giá trị nhân văn nguyên bản.

 Để góp phần bảo tồn và phát triển bền vững các trò chơi dân gian, cần một sự tiếp cận đa ngành, từ chính sách quản lý đến giáo dục và kinh tế. Đó là việc “thể thao hóa các trò chơi dân gian”, như tiếp tục đưa các môn như đẩy gậy, bắn nỏ… vào hệ thống thi đấu chính thức tại các Hội khỏe và Đại hội Thể dục Thể thao các cấp. Đây là cách hiệu quả nhất để khuyến khích thế hệ trẻ luyện tập và thi đấu bài bản.

 Chính quyền địa phương cần quy hoạch các khu sân chơi cộng đồng gắn với nhà văn hóa bản. Việc phục dựng các dụng cụ chơi như cây đu, cột ném còn không quá tốn kém nhưng lại tạo ra không gian sinh hoạt văn hóa định kỳ cho nhân dân.

Bên cạnh đó, các trường học nội trú và bán trú vùng cao nên đưa trò chơi dân gian vào các tiết học thể dục hoặc hoạt động ngoại khóa. Khi học sinh hiểu về ý nghĩa của trò chơi, các em sẽ trở thành những chủ thể bảo tồn tích cực nhất.

Mỗi địa phương cần gắn kết chặt chẽ với du lịch, khuyến khích các công ty lữ hành xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa, trong đó trò chơi dân gian là một hoạt động trọng tâm. Việc này sẽ tạo động lực kinh tế cho bà con gìn giữ nghề thủ công, khi chế tác dụng cụ chơi (khâu pao, làm nỏ, đẽo con quay)… có thể mang lại thu nhập.

Việc xây dựng hệ thống dữ liệu số về các trò chơi dân gian, thực hiện các video clip ngắn giới thiệu cách chơi và ý nghĩa của chúng trên các nền tảng mạng xã hội cũng rất cần thiết, nhằm thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế và giới trẻ.

Trò chơi dân gian của các dân tộc thiểu số là một kho tàng văn hóa vô giá, là hiện thân của sức mạnh trí tuệ và tinh thần đoàn kết của cộng đồng. Không chỉ mang lại không khí vui tươi cho những lễ hội đầu xuân, đây còn là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển thể chất và kinh tế - xã hội trong tương lai. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo tồn và phát triển trò chơi dân gian không chỉ là trách nhiệm của riêng một cộng đồng dân tộc, mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội trong việc giữ gìn sự đa dạng văn hóa Việt Nam. Khi những quả còn vẫn bay, vòng quay tu lu vẫn còn bền bỉ thì bản sắc văn hóa vùng cao sẽ mãi trường tồn.

LÊ MINH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 632, tháng 1-2026