Từ khóa: dịch liên ký hiệu; Một chuyện chép ở bệnh viện; Chị Tư Hậu; chiến sĩ miền Nam.
Abstract: As one of the early revolutionary films, adapted from the memoir A story written in a hospital the 115-minute black-and-white film Chị Tư Hậu (Sister Tư Hậu) (1962) was produced by the Vietnam Feature Film Studio. Director Phạm Kỳ Nam received support from writer Bùi Đức Ái in the scriptwriting process. Faithful to the original literary work, the film recounts the typical life, meaningful existence, and unwavering commitment to the revolution of a Southern woman during the resistance against the French. Applying the theory of inter-symbolic translation and the method of comparative analysis, this article focuses on exploring and evaluating the re-creation of the film Sister Tư Hậu to honor the image of the Southern female revolutionary fighter, becoming an immortal icon from real life to art.
Keywords: intersymbol translation; A story written in a hospital; Sister Tư Hậu; Southern soldier.
1. Đặt vấn đề
Người lính và chiến tranh là đề tài quan trọng, cấp thiết được nhiều loại hình nghệ thuật Việt Nam hiện đại phản ánh. Khai thác kịch bản văn học hấp dẫn cùng thế mạnh kỹ xảo hình ảnh, khá nhiều bộ phim về người lính đã gặt hái giải thưởng và tạo được giá trị nghệ thuật đích thực. Nghiên cứu chuyển thể hình tượng người lính từ nguyên tác văn xuôi sang địa hạt điện ảnh có ý nghĩa khẳng định về sự tương đồng và sáng tạo, đóng góp của mỗi tác giả, tác phẩm cho nền nghệ thuật Việt Nam đương đại.
Nam Bộ là nơi lưu dấu nhiều trầm tích văn hóa, trải qua những thăng trầm lịch sử góp phần định hình đặc trưng tính cách con người chân chất, bình dị, nghĩa khí, thủy chung. Dồn tình yêu sâu nặng cho quê hương, người dân nơi đây đã kiên trung chiến đấu bảo vệ từng “thửa đất, rặng dừa” qua nhiều cuộc kháng chiến. Một chuyện chép ở bệnh viện (1957) của Bùi Đức Ái là sự kết tinh trọn vẹn tư tưởng, tình cảm, ngưỡng vọng tôn vinh gửi đến người lính tại chiến trường miền Nam. Truyện ký này được chọn chuyển thể thành phim điện ảnh Chị Tư Hậu (1962). Tổn thương mất mát về thể xác và tinh thần cùng tấm lòng người mẹ từ trang viết chuyển vị thành những khung hình sống động, khơi gợi được chuỗi cảm xúc đa dạng cho công chúng. Bộ phim đã vinh dự được trao giải thưởng Bông Sen vàng trong Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 2 (1973).
2. Phương pháp nghiên cứu
Tiếp cận từ nguyên tiếng Anh, “adaptation” (chuyển thể) mang ý nghĩa là phương thức chuyển đổi từ loại hình nghệ thuật này sang loại hình nghệ thuật khác, nhiều học giả trên thế giới đã cổ vũ cho sự chuyển vị về mọi phương diện từ văn chương sang điện ảnh. Như Tiểu thuyết trong phim (George Bluestone, 1957) là một nghiên cứu khởi đầu về chuyển thể từ văn học thành phim ảnh, đã nhấn mạnh, dù tiểu thuyết có trước và phim ảnh là tiếp biến, song chúng luôn là những sinh thể độc lập, trong đó phim là một sáng tạo mới. Văn học với điện ảnh (1961) là tập hợp bài giảng của các chuyên gia điện ảnh Xô Viết bàn về tầm quan trọng trong viết truyện phim, đặc điểm thành phần văn xuôi trong truyện phim. Các nghiên cứu Hướng dẫn viết về phim (2024) và Dẫn luận nghiên cứu điện ảnh và văn học (2013) của Timothy Corrigan chỉ ra những tương đồng và khác biệt cơ bản giữa văn học và điện ảnh, giữa hành vi đọc và xem, giữa viết văn và viết kịch bản. Một lý thuyết về chuyển thể (Linda Hutcheon, 2006, tr.10) mở rộng phạm vi nghiên cứu chuyển thể sang “các trò chơi điện tử, các công viên chủ đề, các trang web, các tiểu thuyết hình họa, các bài hát làm lại, các vở opera, các vở nhạc kịch hiện đại, ba lê, chương trình phát thanh, kịch sân khấu” có ý nghĩa phương pháp luận và điển cứu cụ thể, ủng hộ tối đa chủ thể sáng tạo, tiếp biến từ văn chương.
Cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, NSND - Đạo diễn Hải Ninh nhắc nhở các đạo diễn Việt Nam: “Ở lần sáng tạo thứ hai này, người đạo diễn có thể làm giảm mất cái hay của kịch bản văn học hoặc ngược lại có thể bổ sung, nâng cao chất lượng nghệ thuật cho bộ phim sau này” (Nhiều tác giả, 1984, tr.39), gián tiếp khẳng định mối quan hệ bình đẳng, tương hỗ giữa nguyên tác văn học và phim được chuyển thể. Trong chuyên khảo Điện ảnh qua những chặng đường (1981) của Bùi Phú và Những thế giới song hành: Từ truyện ngắn đến điện ảnh (2020) của Nguyễn Văn Hùng đã phân tích sâu sắc quá trình chuyển đổi từ hệ thống ký hiệu ngôn ngữ sang hệ thống ký hiệu hình ảnh và âm thanh trong điện ảnh...
Trên đây là những tài liệu chuyên sâu để tác giả áp dụng triển khai nghiên cứu. Biên độ bàn thảo về chuyển thể văn học sang điện ảnh ngày càng mở rộng, song hành là một hệ thống lý thuyết diễn giải. Trong số đó, dịch liên ký hiệu là hướng nghiên cứu liên ngành đang thịnh hành trên thế giới. Cơ sở của lý thuyết này xuất phát từ quan niệm mới về bản chất ngôn từ văn học: “Trong lĩnh vực văn chương, không có ký hiệu ngôn từ nào tồn tại tự thân mà bao giờ cũng mang trong nó vô vàn lớp ký hiệu và hướng đến những ký hiệu khác” (Lê Huy Bắc, 2019, tr.137). Đồng thời, trọng tâm của dịch liên ký hiệu là: “diễn giải các ký hiệu ngôn ngữ bằng ký hiệu của các hệ thống ký hiệu phi ngôn từ được xem là cầu nối của hai hệ thống ký hiệu thẩm mỹ khác nhau” (Lê Thị Tuân, 2021, tr.4). Nghiên cứu vận dụng quan điểm và nguyên tắc đối sánh của lý thuyết này để phân tích quá trình chuyển thể.
