Mở rộng không gian sống cho di sản văn hóa

Phát biểu chào mừng hội thảo, PGS, TS Lâm Nhân - Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM nhấn mạnh, chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có văn hóa và di sản. Theo ông, trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, di sản văn hóa không còn chỉ được lưu giữ bằng các phương thức truyền thống mà đang từng bước đi vào môi trường số với nhiều cơ hội mới để bảo tồn, lan tỏa và tiếp cận công chúng rộng rãi hơn.

Ông cho biết những năm gần đây, nhiều bảo tàng, thư viện, trung tâm lưu trữ và khu di tích tại Việt Nam đã bắt đầu triển khai số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển bảo tàng số, triển lãm trực tuyến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo và các nền tảng tương tác số. Những thay đổi này không chỉ giúp lưu giữ di sản hiệu quả hơn mà còn tạo điều kiện để di sản kết nối với giáo dục, du lịch văn hóa, truyền thông sáng tạo và kinh tế tri thức.

Tuy nhiên, theo PGS, TS Lâm Nhân, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không đơn thuần là việc đưa dữ liệu lên môi trường mạng mà còn đòi hỏi tư duy quản trị mới, sự phối hợp liên ngành và chiến lược phát triển lâu dài. Ông cho rằng hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và tháo gỡ như hoàn thiện chính sách và hành lang pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu, đảm bảo tính liên thông giữa các hệ thống, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cũng như giữ gìn tính chân thực, bản sắc và giá trị nhân văn của di sản trong môi trường số.

Thông qua video gửi đến hội thảo, ông Jonathan Baker – Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam đánh giá cao việc hội thảo quy tụ các nhà nghiên cứu, người làm công tác văn hóa, nhà hoạch định chính sách và chuyên gia công nghệ nhằm cùng trao đổi ý tưởng, tìm kiếm các cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm đối với di sản số.

Theo ông Jonathan Baker, công nghệ số đang làm thay đổi cách thức bảo tồn, diễn giải và lan tỏa di sản văn hóa. Từ kho lưu trữ số, triển lãm trực tuyến đến trí tuệ nhân tạo và các công nghệ nhập vai, đổi mới số đang mở ra nhiều cơ hội kết nối di sản với giáo dục, sáng tạo và các thế hệ trẻ. Tuy nhiên, quá trình này cũng đòi hỏi sự thận trọng đối với các vấn đề như tính xác thực, khả năng tiếp cận, đạo đức và bảo vệ bản sắc văn hóa trong không gian số.

Đại diện UNESCO cũng ghi nhận những nỗ lực ngày càng mạnh mẽ của Việt Nam trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo song song với gìn giữ sự đa dạng, phong phú của di sản văn hóa cho các thế hệ tương lai. “UNESCO cam kết tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam và các đối tác trong việc phát huy vai trò của văn hóa như một động lực cho phát triển bền vững trong kỷ nguyên số” - Ông Jonathan Baker khẳng định.

Không để di sản mất đi trước khi kịp lưu giữ

Trong phần phát biểu đề dẫn, GS, TS Lê Hồng Lý - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam chia sẻ trăn trở về việc lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống trước đây khi điều kiện công nghệ còn hạn chế. Ông nhắc lại những năm 1960-1980, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa từng mơ ước có được máy ghi âm kỹ thuật số, máy ảnh hay máy quay phim hiện đại để ghi chép đầy đủ những làn điệu dân gian, nghi lễ, lễ hội, tiếng nói và thực hành văn hóa của cộng đồng.

Theo GS, TS Lê Hồng Lý, vì thiếu các phương tiện công nghệ nên rất nhiều hình ảnh, âm thanh và ký ức văn hóa đã dần rơi vào quên lãng. Nhiều “báu vật nhân văn sống” – những nghệ nhân nắm giữ tri thức dân gian quý giá – đã qua đời mà chưa kịp truyền lại đầy đủ vốn tri thức của mình cho thế hệ sau. “Bây giờ khi có được các công nghệ hiện đại thì nhiều giá trị văn hóa truyền thống đã không còn nữa. Đó là điều rất đáng tiếc” - Ông nói.

GS, TS Lê Hồng Lý cho rằng chính những mất mát ấy càng cho thấy sự cần thiết của chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa hiện nay. Công nghệ không chỉ giúp bảo tồn di sản một cách hiệu quả hơn mà còn mở rộng khả năng nghiên cứu, kết nối và lan tỏa các giá trị văn hóa đến cộng đồng trong nước và quốc tế.

Ông cũng nhấn mạnh rằng kho tàng di sản văn hóa Việt Nam là nguồn tài sản vô giá không chỉ về mặt tinh thần mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được xem là động lực tăng trưởng mới, việc khai thác giá trị di sản truyền thống thông qua các nền tảng số, sản phẩm sáng tạo và hoạt động du lịch văn hóa sẽ góp phần tạo ra những giá trị mới cho nền kinh tế, đồng thời củng cố bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập.

Theo Ban tổ chức, mục đích của Hội thảo là tập trung đánh giá thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản văn hóa nhằm đáp ứng chủ trương của Nhà nước, nhu cầu xã hội và xu thế hội nhập quốc tế; nhận diện vai trò của chuyển đổi số trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản; chia sẻ kinh nghiệm trong nước và quốc tế; đề xuất các giải pháp ứng dụng công nghệ trong phát triển bền vững văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo; xây dựng mạng lưới kết nối giữa các chuyên gia, kỹ sư phần mềm, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Ban Tổ chức cho biết đã lựa chọn được 94 tham luận từ hơn 180 tham luận gửi về. Các tham luận được chia thành ba nhóm chủ đề chính gồm: Lý luận, chính sách và quản trị di sản trong chuyển đổi số; Công nghệ số và xây dựng hệ sinh thái dữ liệu di sản; Di sản, du lịch và công nghiệp văn hóa trong môi trường số. Nhiều tham luận cho rằng quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản hiện vẫn đặt ra không ít thách thức như hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm tính liên thông và chia sẻ tài nguyên số, đào tạo nguồn nhân lực, cân bằng giữa bảo tồn và khai thác, giữ gìn tính xác thực và bản sắc văn hóa trong môi trường số.

Tại Hội thảo, các đại biểu đã nghe trình bày trực tiếp nhiều tham luận như: Tái định nghĩa di sản trong không gian số; Khi di sản trở thành dữ liệu; Di sản đô thị trong không gian số: Thực hành check-in và thách thức bảo tồn tính chân thực; Digitizing Việt Nam: tái tưởng tượng Việt Nam học trong thời đại nhân văn số và trí tuệ nhân tạo... Đồng thời, các chuyên gia cũng tập trung trao đổi về những thách thức liên quan đến công nghệ, nhân lực và đạo đức trong chuyển đổi số lĩnh vực di sản văn hóa; chia sẻ các mô hình, kinh nghiệm và thực hành tốt trong số hóa di sản, hướng tới xây dựng hệ sinh thái số cho di sản Việt Nam trong tương lai.

Dịp này, Trường Đại học Văn hóa TP.HCM đã ký kết hợp tác với Trường Đại học Văn hóa Hà Nội nhằm tăng cường phối hợp trong đào tạo, nghiên cứu và phát triển các hoạt động liên quan đến văn hóa, di sản và chuyển đổi số.